از داروغه سابق تا نیروی انتظامی امروز
۲۱ سال از زمان تاسیس نیروی انتظامی در ایران میگذرد، پیش از تاسیس سازمانی منسجم به نام «ناجا» برای مدتهای طولانی پلیس از دو قسمت مهم «شهری» و «ژاندارمری» تشکیل شده بود.
به گزارش افکارنیوزبه نقل از ایسنا، با پیروزی انقلاب اسلامی، کمیته انقلاب اسلامی نیز به عنوان یکی از ارکان مهم حفظ نظم و امنیت داخلی و دفاع از ارزشهای انقلاب داخل کشور به این مجموعه افزوده شد و کثرت نیروهای پلیس در بعد از انقلاب و ضرورتهای ادغام این نیروها باعثشد تا در سال ۱۳۷۰ با تصمیم مجلس شورای اسلامی این سه نیرو در یکدیگر ادغام و سیستم پلیس واحد به وجود آید که براساس قانون جدید، پلیس ایران جزیی از ستاد نیروهای مسلح و وابسته به وزارت کشور و در تبعیت از رهبری معظم انقلاب قرار گرفت.
با اینکه سالروز تصویب قانون ادغام نیروهای انتظامی و تشکیل نیروی انتظامی در ۲۷ تیرماه سال ۷۰ بود و هفته آخر تیرماه به نام هفته «ناجا» لقب گرفت اما در سال ۱۳۷۸ با درخواست «ناجا» زمان برگزاری هفته نیروی انتظامی پس از بررسیها و جمعبندی نظرات و دیدگاهها و پیشنهادهای مختلف به مهرماه منتقل شد و از این رو، روز سیزدهم مهر به عنوان روز «نیروی انتظامی» و آغاز هفته بزرگداشت «ناجا» نامگذاری شد. اما امسال این هفته یک هفته زودتر آغاز شد بهگونهای که روز سیزدهم مهرماه که همه ساله به عنوان آغازین روز هفته ناجا بود، بنا به دلایلی به عنوان اختتامیه هفته ناجا تعیین
شده است.
ردپای اولین ماموران پلیس یا رصدباشیها را باید از سال ۱۲۹۵ شمسی در تهران جستجو کرد، زمانی که یک «کنت» اتریشی به دعوت پادشاه وقت آن زمان یعنی ناصرالدین شاه پای به کشور نهاد تا پلیسی به مانند آن چیزی که امروزه میببینیم در بعدی کوچکتر و ابتداییتر بنا نهد این مامور اتریشی در اولین گام برای تامین امنیت پایتخت آن زمان تنها ۴۶۰تن را به کار گمارد! این تعداد که تنها ۶۰تن آنان سواره بودند به راحتی توانستند امنیت شهر را تامین کنند و بعد از آن بود که در سالهای متمادی با ورود تجهیزات بیشتر و تقسیمات نظامی، کم کم پلیس به شکل و شمایل کنونی نزدیک شود.
پلیس یا «پولیس» که کلمهای یونانی است و ایران در دوران سلسله هخامنشیان اولین بنیانگذار سیستم حکومتی گسترده امپراطوری است و از آنجا که هر حکومتی نیازمند به نظم و امنیت است در نتیجه کشور ما انواع سیستمهای ایجاد نظم و امنیت را در طی تاریخ مورد آزمایش قرار داده است. اما پلیس نوین در ایران حدود ۱۰۰ سال پیش توسط ناصرالدین شاه که به اروپا سفر کرده بود آموخت و با استخدام کردن یک مستشار اتریشی این سیستم نوین پاسبانی را پایهگذاری کرد.
سرهنگ اتریشی
اتریشیها، پلیس را به ایران آوردند
جالب است که اولین فردی که در کشور ما سازمانی به عنوان پلیس دایر کرد؛ فردی اتریشی به نام «کنت» بود که در پی درخواست ناصرالدین شاه از دولت اتریش به عنوان کارشناس امور پلیس در امنیت شهری به ایران آمد.
کنت پس از بررسی اعلام کرد که با ۴۰۰ پلیس پیاده و ۶۰ پلیس سواره میتواند امنیت تهران را تأمین کند و پس از تدارک مقدمات کار روز ۱۶ ذیقعده سال ۱۲۹۵ هجری قمری اولین تابلوی شهربانی تهران با عبارت(اداره جلیله پلیس دارالخلافه و احتسابیه) نصب شد و به این ترتیب تهران برای نخستین بار دارای پلیس شد.
با اینکه این کارشناس اتریشی بود، اما کنت برای حفظ نظم و امنیت تهران تلاش بسیار کرد به گونهای که مقرراتی وضع کرد که به کتابچه «قانون کنت» معروف شد و چندی بعد اداره پلیس تهران به صورت وزارت نظمیه در آمد و چهره تازهای به خود گرفت و دارای سازمان منظم و ادارات ثابتی شد وی بر مبنای مقررات مصوبه با شدت و قدرت کامل در حفظ امنیت شهر میکوشید و در برابر خلافکاران فوقالعاده سختگیری نشان میداد؛ کنت همچنین ترتیبات منظم و مقررات تازهای برای زندان و زندانیان وضع و به اجرا گذاشت.
کنت از سال ۱۲۹۵ تا سال ۱۳۰۹ هجری قمری در انجام وظایف خود کوشید و سرانجام بر اثر دسیسه و تحریک درباریان و به ویژه کامران میرزا فرزند شاه و حاکم تهران از سمت خود عزل شد.
اجاره هزار تومانی نظمیه
سید عبدالله خان نظامالسلطنه در سال ۱۳۰۹ که کنت دمونت فورت از سمت وزارت نظمیه عزل شد به دستور ناصرالدین شاه، رییس نظمیه تهران شد و جالب این بود که این مقام اجاره داده شده بود، بگونهای که دکتر فوریه پزشک مخصوص ناصرالدین شاه درباره وی مینویسد که: «یکی از درباریان به نام «ابوتراب خان» به من گفت رییس تازه پلیس، سید عبدالله برادر میزرا عیسی وزیر نابالحکومه تهران این مقام را که تیول نایبالسلطنه است از او به ماهی هزار تومان اجاره کرده و انصاف این است که این مبلغ برای چنین مقامی بسیار کم است» که در کتاب «شرح حال رجال ایران» آمده است: «ریاست عبداللهخان بر
شهربانی یا وزارت انتظام السلطنه بیش از ۷ ماه طول نکشید و به جای او میرزا ابوتراب خان نوری که قبلاً معاون کنت دمونت فورد بود به سمت وزیر نظمیه تعیین شد».
از ایجاد اصلاحات تا بازپرسی از قانل ناصرالدین شاه!
میرزا ابوتراب خان نظمالدوله در زمان تصدی کنت دمونت فورت معاونت نظمیه را به عهده داشت وی زبان فرانسه را به خوبی میدانست و مطالعات زیادی در امور سیاسی و اجتماعی کشورهای اروپایی کرده بود به همین دلیل میرزا، پس از شروع، سعی کرد که با استفاده از معلومات کنت بتواند تشکیلات اساسی و برای نظمیه بنا نهد و وضع نظم و انتظام را از آن حالت هرج و مرج رهایی بخشد اما موفقیتی بدست نیارود.
جالب است بدانید که نظمالدوله تا زمان مظفرالدین شاه در ریاست نظمیه باقی بود و بازپرسی از میرزا رضای کرمانی(قاتل ناصرالدین شاه) بوسیله او صورت گرفت.
عیسی خان وزیر
مرگ رییس نظمیه در وبای تهران / ورود رصدباشی و داروغه به نظمیه
بعد از نظم الدوله، میرزا عیسی خان وزیر، رییس نظمیه شد و با افرادی که سمتهای به نام افسران ارشد، رصدباشی، داروغه و سایر عواملی که آسایش و امنیت شهر را تأمین که با متخلفان در مبارزه بودند ریاست داشت.
گفته شده وی وظایف خود را به دقت انجام میداد و در اجرای دستورات مقامات بالا بسیار جدی بود. وی در سال ۱۲۸۸ شمسی در وبای اولی که در تهران شیوع یافت جان خود را از دست داد.
مختارالسلطنه
تاسیس ژاندارمری توسط مختار السلطنه
پس از درگذشت میرزا عیسی خان وزیر، کریمخان مختارالسلطنه به سمت «وزیر نظمیه» منسوب شد و شروع به اصلاحات این دستگاه کرد به گونهای که نظمیه را به صورت سازمان منظم و صحیحی در آورده آن طوری که شهر تهران را به چهار ناحیه(کمیساریا) تقسیم کرد و آمار جمعیت تهران را که در آن تاریخ ۱۰هزار تن بود را با نقشه محلات پایتخت و تعداد خانهها و دکاکین و کلیه ابنیه تهیه و آماده ساخت.
وی علاوه بر این واحدی به نام «ژاندارمری» که تا آن زمان اسمی از آن برده نمیشد، ترتیب داد و با تصویب دولت وقت هنگهای افشار بکشلو فیروزکوه و تهران و سوادکوه را تحت فرماندهی خود گرفت و چون فرد کاردانی بود اداره بلدیه را به عهده گرفت و چندی نگذشت حکومت تهران را هم به او واگذار کردند و بدین ترتیب کلیه امور انتظامی و حل مسائل حقوقی و کیفری به عهده او گذاشته شد.
معاونالدوله غیرنظامی بر مسند وزارت نظمیه
محمد ابراهیم خان معاون الدوله پس از مختارالسلطنه به وزارت نظمیه و احتسابیه منصوب شد؛ اما بیش از دو ماه نتوانست در این سمت باشد و استعفاء داد.
گفته شده وی فرد کارآمدی بود که بعدها به سمت وزارت امور خارجه انتخاب شد و جالب است بدانید معاونالدوله اولین فرد غیرنظامی است که به سمت وزارت نظمیه منصوب شده است.
آقابالاخان میرپنج
آقابالا خان که دارای لقبهایی همچون معین نظام، وکیل الدوله و سردار افخم است در ابتدا سرتیپ فوج کامران میرزا بود که در سال ۱۳۰۳ لقب «صارم السلطنه» درخواست کرد و یکسال بعد به درجه «میر پنجی» ارتقاء یافته و به معین نظام ملقب شد؛ گفته شده وی در سال ۱۳۲۷ هجری قمری پس از برکناری از ریاست نظمیه درحالی که حکومت گیلان را بر عهده داشت در شهر رشت به دست مشروطهطلبان و آزادیخواهان کشته شد و جالب است بدانید که آقابالاخان پدر زن محمد علی شاه بود.
فتحالله سعید السلطنه و اوضاع آشفته کشور در دوران مشروطه
فتحالله سعید السلطنه در دوران سلطنت مظفرالدین شاه مدتی رییس فوج توپچی مقدم مراغه و سپس رییس فوج پیاده ۹ خوی شد تا این که در سال ۱۳۲۵ قمری در زمان نخستوزیری ابوالقاسم ناصرالملک رییس نظمیه تهران شد.
انتصاب وی به ریاست مقارن با وضع بسیار آشفته کشور بود و مشروطهطلبان و آزادیخواهان از یک طرف و طرفداران استبداد از طرف دیگر صفآرایی کرده و اوضاع سیاسی کشور به شدت مخشوش بود و در چنین وضعیتی نه تشکیلات نظمیه و نه رییس نظمیه هیچ یک نمیتوانستند عامل مؤثری در استقرار نظم و امنیت عمومی باشند.
صدارت اعظم السلطنه، بیاطلاع از امور انتظامی!
وزارت نظمیه اعظم السلطنه در تهران مصادف بود با شورشهای پیاپی مردم(در آستانه پیروزی مشروطهطلبان) و گفته شده وی از امور انتظامی اصلاً اطلاع نداشت. واقعه معروف به توپخانه در دوران صدارت این فرد بود.
معتضد دیوان و ماجرای پرتاب نارنجک به خودروی شاه
معتضد دیوان روز ۲۸ ذیقعده ۱۳۲۵ هجری قمری به دستور محمدعلی شاه به وزارت نظمیه تهران منصوب شد از وقایع مهم عهد و زمان وزارت معتضد دیوان، وکیل واقعه تکیه دولت و دیگری واقعه پرتاب نارنجک به سوی اتومبیل محمدعلیشاه بود که شش تن مقتول و عدهای مجروح شدند. معتضد دیوان سه تن از جمله حیدرخان عمواوقلی را به اتهام ساختن بمب دستگیر کرد.
عبدلالحسینخان یا سردار سالارالمک گروسی
از دوران ریاست نظمیه عبدلالحسینخان(سردار سالارالمک گروسی) حسن علیخان امیرنظم و کارهای وی در نظمیه اطلاع چندانی در دست نیست.
گفته شده چون دوره کشمکش بین محمدعلی شاه و مشروطهطلبان پیش آمد شاه یکی از خاصان خود یعنی(رضا بالا) را به ریاست نظمیه گماشت.
رضا بالا رییس جدید نظمیه
وی آخرین رییس نظمیه دوران استبداد صغیر(زمان محمد علی شاه) است؛ وی از ایادی محمدعلی شاه بود و موظف بود که آزادیخواهان و مشروطهطلبان را تحت فشار و شکنجه قرار دهد اما چون محمدعلی شاه از سلطنت خلع شد و قوای مجاهدان در سال ۱۳۰۷ هجری قمری وارد تهران شدند رضا بالا ناچار پست خود را ترک کرد.
یپرمخان و ایجاد گشتها مخصوص شب
از یوزباشی تا کلانتر در نظمیه تهران
«یپرم خان» اولین رییس نظمیه تهران در عصر مشروطیت از ارامه قرباغ گنچه بود که پلیسهای سوار مخصوص گشت شبانه در شهر و دستهجات پیاده پلیس برای مراقبت از نقاط مهم پایتخت به وجود آورد و کلانتریها را از خانه کدخدا به مرکز مشخصی به نام کمیساریا انتقال داد و ادارهای به اسم اداره تحقیق که معادل اداره اطلاعات بود، تأسیس کرد و عمارت و میدان توپخانه را به محل جدید نظمیه اختصاص داد. روی هم رفته اقدامات وی در زمینه سر و سامان بخشیدن به نظمیه تهران قابل توجه بود. نظم بخشی و سازماندهی از ویژگیهای یپرم است.
یپرمخان بودجه پرسنلی کارکنان نظمیه را از محل درآمد مشروبات، تریاک و عوارض قلیان تصویب و تأمین کرد و جالب است بدانید درجه نظمیه در این دروان، رصدباشی، یوزباشی، کمیسر، سرکمیسر، کلانتر بود.
مظفر اعلم و ژاندارمهای سواره
مظفر یکی از معاونان یپرمخان بود که پیشنهاد تشکیل پلیس سوار را داده بود و برای آن که بین پلیس سوار و پلیس عادی تفاوتی باشد، این گروه را «ژاندارم» نامید که این ژاندارمها به منزله کلانتریسواره بودند.
پس از استعفای یپرمخان از ریاست نظمیه(دوره اول) مظفر اعلم به ریاست نظمیه برگزیده شد و در زمان ریاست نظمیه اعلم حادثه قتل صنیعالدوله اتفاق افتاد و هر چند قاتلان به وسیله شهربانی دستگیر شدند اما سفارت روسیه مداخله کرده آنها را از نظمیه ایران گرفت و برای محاکمه و مجازات به روسیه فرستاد.
تاکید بر آموزش و سواد پلیس توسط سردار شوکت
«شوکت» از فارغالتحصیلان دارالفنون و از مشروطهخواهان به شمار میرفت و در زمان استبداد صغیر فراری و مخفی بود. او نخستین فردی است که به باسوادکردن افراد پلیس توجه کرد و معتقد بود که پلیس باید آموزش کافی ببیند، بنابراین آموزشگاههایی برای تربیت افسران تشکیل داد. اما ریاست او زودگذر بود.
قاسم پوروالی و نظمیه یکنواخت
«قاسم پوروالی» در فرانسه تحصیل کرده بود و با درجه سرداری به ریاست کل نظمیه رسید و ملقب به سردار همایون شد و در دوران ریاست کوتاه وی هیچ تحولی در نظمیه روی نداد تا اینکه سوئدیها کار نظمیه را بدست گرفتند.
ورود سرهنگ سوئدی و تربیت آژانها در آموزشگاههای مخصوص
در پی موفقت مجلس دوره دوم با استخدام مستشاران خارجی «وسته» اهل سوئد با درجه سرهنگی به ریاست نظمیه تهران رسید. وی در اولین گام حدود ۶۰ افسر شاغل را در نظمیه را اخراج کرد و در گام بعدی پس از پاکسازی نظمیه و بررسی موفقیت به آموزش افسران و افراد پلیس همت گمارد.
«وستد» تعدادی از افراد نظمیه برای اخذ تعلیمات به پادگانهای باغشاه و یوسف گسیل داشت و در قزوین هم دو آموزشگاه اختصاصی پلیس دایر کرد. در یکی از این آموزشگاهها به آژانها(افراد پلیس را آژان میگفتند) سوادخواندن و نوشتن زبان فارسی و شیوه کار پلیس انتظامی را یاد میداد و دیگری که به مدرسه «آسپیرانی» موسوم بود افراد پلیس را در رشتههای آگاهی و کشف جرایم و کارآگاهی وتغیب مجرمان سیاسی تعلیم میداد.
این سرهنگ «وستد» به همراه مشاوران، تهران را از نظر انتظامی به ۱۰ ناحیه تقسیمبندی کرد و در هر ناحیه یک کلانتری که آن روزها کمیساریا خوانده میشد، تأسیس کرد.
شهربانی وستد، نقش عمده در دستگیری اعضاء کمیته مجازات بر عهده داشت. وستد اهل و هیئت سوئدی همراه وی در پی به قدرت رسیدن رضاخان با دسیسه وی از کار برکنار شدند.
به گزارش ایسنا، پلیس جمهوری اسلامی ایران که به نام مخفف(ناجا) معروف است؛ ۲۱ سال پیش در سه بخش فرماندهی، حفاظت و اطلاعات و سازمان عقیدتى سیاسى تشکیل شده است، حوزه فرماندهى و حفاظت و اطلاعات تقریباً در ساختار سیستم پلیس کلیه کشورهاى جهان مشترک است، اما وجود سازمان عقیدتى سیاسى از ویژگیهاى سیستم پلیس ایران محسوب میشود که این سازمان موظف است تا در بعد اعتقادی، سیاسى نسبت به حفظ دستاوردهاى ارزشهاى انقلاب و ایجاد روحیه دیندارى و اخلاق متناسب با تعلیم دین اسلام که حفظ حرمت انسانها از جمله اصول اساسى است اقدام کنند.
پلیس ایران دارای واحدهای تخصصی اعم از اینترپل، مرزبانی، اطلاعات و امنیت عمومی، آگاهی، پیشگیری، راهنمایی و رانندگی، مبارزه با موادمخدر، پلیس سایبری است که بر طبق قانون، وظلایفی همچون: مبارزه با موادمخدر، مبارزه با قاچاق، مبارزه با منکرات و فساد، پیشگیری از وقوع جرم، کشف جرایم، بازرسی و تحقیق، حفظ آثار و دلایل جرم، دستگیری متهمان و مجرمان و جلوگیری از فرار و اختفا آنان، اجرا و ابلاغ احکام قضایی و انجام امور مربوط به تشخیص هویت و کشف برعهده آنان گذاشته شده است که پلیس برای اجرای هرچه بهتر این وظایف برنامههای ویژهای در نظر گرفته است.
اين روزها براساس برنامه پنجم توسعه و سند چشم انداز ۱۴۰۴، پليس بايد به پليسي شايسته و بايسته و الگوساز كشورهاي آسيايي بدل شود، اين پليس بايد در چشم انداز ۵ ساله به جايگاهي برسد كه علاوه بركشف علمي جرايم و رصد فضاي حقيقي و مجازي، الگوي پليس اسلامي و ايراني را به رخ جهانيان بكشد و به نظر ميرسد تلاش پليس براي ارتقا سطح علمي مامورانش و همچنين ارائه آموزشهاي تخصصي گامي مهم در راستاي رسيدن به اهداف سند پنجم توسعه باشد، به هرحال آن طور كه مسئولان نيروي انتظامي بارها اعلام كردهاند هرچه تلاش ناجا براي سوق به حرفهايگرايي ادامه مييابد ميزان رضايتمندي مردم نيز افزايش
يافته به گونهاي كه امسال پليس با طرح شعارسرمايه اجتماعي، اساس اقتدار ما سعي در جلب مشاركت، همراهي مردم دارد كه اميد است ناجا با محور قرار دادن مطالبات مردمي و توجه هرچه بيشتر به امنيت پايدار جامعه به اين مهم دست يابد چرا كه تجربه نشان داده كه تامين امنيت به عنوان يكي از مطالبات اصلي مردم است و پليس ميتواند با تامين همه جانبه اين مهم چه در فضاي مجازي و چه حقيقي اين مهم را به مردم هديه دهد و در عوض مشاركت و همراهي مردم را كسب كند.