خاطره یک خلبان از فرود هواپیما با چرخشکسته
افکارنیوز: پس از فرود هواپیما، برج مراقبت به خلبان اعلام میکند که در فلان پارکینگ فرودگاه قرار گیرید که خلبان از طریق راههای مخصوص، هواپیما را به سمت پارکینگ هدایت میکند و پس از آن موتورها خاموش و اجازه باز شدن درب هواپیما صادر میشود.
فارس: ۲۴ ساعت از زندگي يك خلبان از قبل پرواز تا به اتمام رسيدن ۴ مرحله و يا به قول خودشان ۴ لگ پرواز، نحوه آماده سازي يك هواپيما براي پرواز و مشاهده امداد غيبي خداوند در خاطره خلبان هما، مواردي است كه در گفتوگويي صميمانه تشريح شد.
خلبان یا خلهبان در واژه به معنای سکاندار است، در گذشته خلبان را در زبان فارسی " آویاتور " یا " پیلوت " هم میگفتند.
شغل خلبانی نیازمند آموزشهای منظم و داشتن گواهینامه خلبانی است؛ بسیاری از افراد به خلبانی به صورت آماتور و غیر حرفهای میپردازند زیرا خلبانی برخی از وسائل پروازی مانند هواپیمای فوق سبک نیاز به گواهینامه خلبانی ندارد اما پرواز دادن هواپیماهای مسافری و نظامی، نیازمند کسب تخصصهای گوناگون و طی کردن دورههای مخصوص است.
خلبانی شغلی است که از دوران کودکی آرزوی دیرینه بسیاری از افراد و محصلان بوده و علاقه عجیب به این شغل را میتوان در جستوجوی خاطرات دوران کودکی خود و همکلاسیهاتان مرور کرد، شاید به همین دلیل است که امروزه ایرانیان را به عنوان بهترین خلبانان دنیا میشناسند.
خلبانان از نظر شرایط جسمانی و روحی باید افرادی کاملاً سالم باشند زیرا پرواز با هواپیما نیازمند دقت و تمرکز بسیار بالایی است.
مسافران حمل و نقل هوایی عمدتاً تنها تصورشان از خلبان هواپیما در یک پرواز، ارائه اطلاعات پروازی و خوشآمدگویی است که قبل از آن پرواز توسط خلبان هواپیما اعلام میشود و پس از آن در پرواز تنها با مهمانداران در ارتباط هستند، در صورتی که برای انتخاب خلبان قبل از یک پرواز، وی تحت برنامهریزی و بررسیهای دقیق جسمی و روحی قرار میگیرد در واقع فعالیتهای خلبان تا به اتمام رسیدن یک پرواز، نیازمند سیر روالی خاص و منظم است.
امروز به سراغ یکی از خلبانان جوان و البته ماهر ایرانایر به عنوان یکی از شرکتهای هواپیمای مطرح و معتبر ایران و شاید دنیا رفتهایم و از وی درباره فعالیتهای یک خلبان از ابتدا تا پایان یک پرواز جویا شدیم.
شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران از هنگام تأسیس در سال ۱۳۴۹ تا سال ۱۳۵۷ «هواپیمایی ملی ایران» نام داشت که به اختصار «هما» نیز خوانده میشد؛ نام رسمی بینالمللی آن از آغاز تاکنون «ایرانایر» است و هماکنون در ایران به " شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران " معروف است.
میثم صمدی خلبان جوان و پویای هما، هماکنون با هواپیمای فوکر ۱۰۰ شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران، اقدام به جابهجایی مسافران در مسیرهای پروازی داخلی میکند.
آنچه میخوانید مشروح مصاحبه فارس با اوست:
فارس: اولین پروازی که پس از این مصاحبه دارید، چه روزی است؟
صمدی: پروازها به دو دسته تقسیم میشوند که این تقسیمبندی شامل پروازهایی که صبح زود انجام میشود و پروازهایی که از ظهر تا پاسی از شب صورت میگیرد، است.
به عنوان مثال اینجانب فردا ساعت ۷ صبح پرواز دارم، که جزو پروازهای آخر وقت صبح محسوب میشود؛ در یک روز خلبان چهار لگ پرواز میکند و پرواز فردای اینجانب بدین ترتیب است که ابتدا از تهران به تبریز میرویم، از تبریز دوباره به تهران بازمیگردیم، سپس از تهران به اردبیل و از آنجا دوباره به تهران پرواز میکنیم.
فارس: آمادهسازی قبلی یک خلبان برای پرواز چه روندی را طی میکند؟
صمدی: خلبان شب قبل از پرواز برنامههای پروازی خود را چک و نقشهها را آماده میکند، همچنین کیف پرواز که شامل وسایل اولیه و وسایل ناوبری است همراه با لباسهای فرم و مخصوص آماده و چک میشود.
اگر پرواز صبح زود باشد، خلبان باید حدود ۲.۵ ساعت قبل از پرواز از خواب بیدار شود و پس از آمادگی ظاهری و پوشیدن لباس فرم، منتظر سرویس میماند.
حدود دو ساعت قبل از پرواز خلبان با سرویس از منزل خارج میشود البته ذکر این نکته ضروری است که یک خلبان نباید از منزل یا مبدأ تا محل ایستگاه پرواز، خود رانندگی کند زیرا فشارهای روحیروانی احتمالی ناشی از رانندگی نظیر ماندن پشت ترافیک، بوقزدنهای ممتد دیگران و از این قبیل، ممکن است روی خلبان تأثیر منفی داشته باشد.
همچنین مزیت وجود سرویس این است که اگر به دلیل ترافیک تأخیری در حضور خلبان برای انجام پرواز رخ دهد، خلبان پاسخگو نخواهد بود و این امر برعهده راننده سرویس است، همین امر نیز از استرس خلبان میکاهد زیرا استرسهای حاصل از رانندگی ممکن است ایمنی پرواز را به خطر بیندازد.
فارس: پس از ورود به فرودگاه و ایستگاه پرواز چه چیزهایی را باید رعایت کنید؟
صمدی: حدود یک ساعت قبل از پرواز، خلبان به ایستگاه وارد میشود؛ قبل از پرواز مدارک پروازی، آخرین اطلاعات هواشناسی مبدأ، مقصد و مسیر و نیز اطلاعات تخصصی فرودگاه مقصد، اخذ میشود در واقع حدود یک ساعت قبل از پرواز این اطلاعات در اختیار خلبان قرار میگیرد.
پس از دریافت فایل اطلاعات اصلی و اطلاعات فرودگاه مقصد، در صورتی که دید در فرودگاه مقصد مطلوب باشد، پرواز انجام میشود و در صورت نامطلوب بودن دید، پرواز صورت نمیگیرد.
همچنین اگر تجهیزات فرودگاهی فرودگاه مقصد مطابق با نیاز هواپیما نباشد، پرواز انجام نمیشود به عنوان مثال اگر سیستم کتگوری(آتشنشانی) فرودگاه مقصد کت پنج باشد و هواپیمای خلبان در صورت مشتعل شدن برای خاموش شدن نیازمند سیستم کت شش باشد، پرواز به مقصد مشخص شده صورت نمیگیرد، کنسل میشود و باید با هواپیمای دیگری انجام شود البته این هماهنگیها از قبل انجام شده است و کمتر چنین مشکلاتی پیش میآید.
فارس: در صورت مناسب بودن شرایط آبوهوایی و کافی بودن تجهیزات فرودگاه مقصد، به دنبال اخذ این اطلاعان برای پرواز آماده میشوید؟
صمدی: پس از دریافت اطلاعات هواشناسی، میزان بنزین مورد نیاز هواپیما متناسب با آب و هوای مسیر نظیر فشار هوا، باد مخالف یا موافق و شرایط جوی فرودگاه مقصد تعیین میشود، مثلاً اگر باد مخالف زیاد باشد بنزین بیشتری مصرف میشود و اگر باد موافق حرکت هواپیما باشد بنزین کمتری مصرف میشود.
پس از بررسی کردن تمامی اطلاعات واصله و چک کردن مدارک پروازی، فایلها پیش خلبان میماند و خلبان به سمت هواپیما حرکت میکند، پس از آن اطراف هواپیما توسط خلبان با چراغقوهای بررسی و چک کلی میشود. نزدیک به ۵۰ دقیقه مانده به پرواز خلبان بر هواپیما سوار میشود و چکهای مربوط به هواپیما از لحاظ سلامت کلی صورت میگیرد، البته قبل از این مورد، کارشناسان فنی قابلیت پرواز هواپیما را اعلام کردهاند.
فارس: یعنی بررسیهای کارشناسان فنی ممکن است با اشتباه همراه باشد که خلبان خود دوباره به چک هواپیما میپردازذ؟
صمدی: خیر، در واقع هر هواپیمایی علاوه بر مدل، در بین متخصصان صنعت هواپیمایی، نام خاص خود را دارد که با آن نام به برج مراقبت معرفی میشود؛ به عنوان مثال در این صنعت a به " آلفا "، b به " براوو " یا c به " چارلی " تعبیر میشود زیرا ممکن است هنگام اعلام نوع و نام هواپیما از سوی خلبان به برج مراقبت، حرف b با p یا d اشتباه شنیداری شود یا حرف m به اشتباه، n شنیده شود، به همین دلیل وقتی از سوی خلبان به برج مراقبت اعلام میشود " چارلی "، شنونده چارلی را در مرکز به c تعبیر میکند یا مایک را به m و نومبر را به n تعبیر میکند.
به عنوان مثال در لیست تهیه شده توسط کارشناسان فنی، cfm به چارلی فوکس مایک تعبیر میشود.
پس از این موارد خلبان تطابقات لازم را در فرمهای چک مهندسان فنی با هواپیما انجام میدهد تا متوجه شود که بر هواپیمای تعیین شده سوار است، زیرا ممکن است دو مدل شبیه از یک نوع هواپیما کنار یکدیگر پارک شده باشند به همین دلیل این بررسیها صورت میگیرد تا خلبان به اشتباه بر هواپیما دیگری سوار نشود.
پس از این بررسیها عدم انقضای تاریخ بیمه هواپیما، تاریخ سلامتی هواپیما، تاریخ رادیوها و جمعاً تاریخ انقضای ۱۲ مورد اصلی چک میشود تا مشخص شود تاریخهای بررسی منقضی نشده باشند، زیرا اگر مدت زمان استاندارد تأییدیه یک مورد به پایان رسیده باشد، دیگر نمیتوان با آن هواپیما پرواز کرد.
پس از چک کردن این اطلاعات، خلبان دوباره از هواپیما پیاده میشود و یا چراغ قوه قسمتهای خاصی نظیر چرخها را چک و اعلام میکند که هواپیما برای سوار شدن مسافر آماده است.
فارس: در هنگام این بررسیها مهمانداران چه فعالیتهایی را در راستای آماده سازی هواپیما برای ورود مسافران انجام میدهند؟
صمدی: پس از آنکه کاکپیت(اتاق خلبان) و محیط بیرونی و فنی هواپیما توسط خلبان چک شد، مهمانداران نیز داخل کابین(سالن هواپیما) صندلیها را از نظر سالم بودن دوباره چک میکنند و تمامی مسایل مربوط به مسافر در داخل کابین توسط مهمانداران بررسی نهایی میشود.
پس از سوار شدن تمامی مسافران بر هواپیما، خلبان حدود ۲۰ دقیقه قبل از پرواز از برج مراقبت درخواست صدور اجازه استارت موتورها را دارد که برج طی هماهنگی لازم با قسمتهای مختلف، اجازه استارت را صادر میکند؛ در واقع برج مراقبت به تمامی بخشهای نظارتی و امنیتی اعلام میکند که هواپیمای مذکور در ساعت موعود طبق برنامه حرکت میکند و نیروهای نظامی و انتظامی مطلع باشند که این هواپیما شناخته شده است و در مسیر از پیش تعیین شده مشخص، پرواز خواهد کرد.
پس از طی شدن این روال، بسته به نوع هواپیما که دو، سه یا چهار موتوره است هواپیما استارت میخورد و درخواست خزش از محل پارک هواپیما به سمت باند از سوی خلبان به برج اعلام میشود.
پس از صدور مجوز خزش به سمت باند و طی شدن مراحل مختلف، هواپیما برای تیکآف(پرواز) آماده است. دوباره باید با فرکانسی دیگر از ابتدای باند به برج مراقبت وصل شد و اجازه تیکآف گرفت که پس از آن برج مراقبت اعلام میکند که به عنوان مثال میتوانید از باند ۲۹ مهرآباد تیکآف کنید.
فارس: ظاهراً هواپیما طی یک پرواز به ترتیب با سه قسمت مختلف " برج مراقبت "، " واحد تقرب پرواز " و مرکز کنترل اصلی کشوری " در ارتباط است که برج تا محدوده پنج کیلومتری و واحد تقرب پرواز تا شعاع ۱۰۰ کیلومتری را تحت کنترل دارد و پس از آن هواپیما به مرکز کنترل اصلی متصل میشود؛ این سه واحد چه فعالیتهایی را انجام میدهند؟
صمدی: بله؛ پس از کنده شدن هواپیما از روی باند پروازی، خلبان با فراکنسی دیگر تماس میگیرد و به اپروچ(مرکز دید کنترلی) مثلاً فرودگاه مهرآباد که محدود شعاع کنترل آن ۱۰۰ کیلومتری اطراف مهرآباد است، متصل میشود؛ پس از دور شدن از شعاع ۱۰۰ کیلومتری به رادار مرکز کنترل اصلی متصل میشود که کل ایران را در حیطه نظارت خود دارد.
کشور ایران از نظر فعالیتهای حمل و نقل هوایی از سوی فعالان این صنعت، به هفت قسمت اصلی تقسیم شده است و هفت سکتور این هفت منطقه را کنترل میکند که شامل مناطقی نظیر شمال شرق(مشهد تا ورامین)، شمال غرب، مرکز، مرکز غرب، مرکز جنوب و مرکز شرق است و هواپیما به هر شهر که نزدیک میشود آن سکتور، آن را به زیر مجموعههای خود یعنی در واقع به برج مراقبت فرودگاه مقصد واگذار میکند، اما اگر مقصد، شهرهای بزرگ و فرودگاههای پرترافیک نظیر شیراز یا مشهد و یا تبریز باشد، هواپیما پس از سکتور، ابتدا به اپروچ مثلاً شیراز متصل میشود و پس از اپروچ به برج مراقبت فرودگاه شیراز سپرده
میشود اما در شهر کوچکی نظیر یزد، هواپیما پس از سکتور، مستقیم به برج مراقبت فرودگاه یزد سپرده میشود.
پس از آنکه هواپیما به شهر مقصد نزدیک شد، سکتور اصلی به خلبان اعلام میکند که با فرکانس اعلام شده، به اپروچ فرودگاه متصل شود، پس از انجام این کار خلبان درخواست کاهش ارتفاع را به اپروچ میدهد و آنها مجوز میدهند که این هواپیما میتواند از ۳۰ هزار پایی به ۱۵ هزار پایی، کاهش ارتفاع دهد.
پس از آن وقتی هواپیما به ارتفاع ۱۵ هزار پایی رسید، مجوز کاهش ارتفاع به ۵ هزار پایی صادر میشود و کم کم پس از آنکه باند فرودگاه مقصد دیده شد، هواپیما با فراکانسی دیگر به برج مراقبت فرودگاه مقصد متصل میشود.
فارس: ظاهراً خلبان هنگام پرواز به غیر از زمان نشستن آن هم برای چند لحظه، دگر نیازی به مشاهده روبهروی خود از طریق پنجره هواپیما ندارد و تمامی موارد را از طریق صفحه رادار جلو خود، کنترل میکند؟
صمدی: تقریباً همین طور است؛ هنگام فرود میزان دید نسبت به نصب امکانات در باند فرودگاه و دستگاههایی که با هماهنگی آن فرود صورت میگیرد، متناسب است به عنوان مثال اگر دستگاه " ils " در باند فرودگاه نصب شده باشد، اگر دید خلبان ۸۰۰ متر هم کم شود، میتوان فرود آمد، البته این مورد نیز بسته به طرحهایی است که خلبانها دارند، مثلاً برج مراقبت اعلام میکند که با فلان طرح فرود را اجرا کنند و بنشینند که در آن طرح حداقل دید برای اجرای طرح اعلام شده است.
پروازها بر دو نوع vfr و afr هستند، در پروازهای vfr باید حتماً دید وجود داشته باشد، در پروازهای afr که همین پروزهایی است که ما انجام میدهیم، خلبان در کاکپیت با دستگاه پرواز میکند و لازم نیست حتماً بیرون را تماشا کند، حتی اگر مه و ابر هم وجود داشته باشد، میتوان فرود آمد البته جایی که لازم است خلبان برای فرود سر را بالا میآورد تا باند را مشاهده کند.
لازم به ذکر است اگر خلبان نتوانست باند را برای فرود مشاهده کند، فرود انجام نمی شود و هواپیما به محلی که از قبل برای فرود بعدی پیشبینی شده است و یا به فرودگاه مقصد، باز میگردد، البته سوخت لازم برای برگشت هواپیما از همان زمان رفت در نظر گرفته و پیشبینی شده است زیرا این پیشبینی صورت گرفته است که در صورت ناتوانی فرود، حتماً سوخت برگشت تا فرودگاه مبداء در هواپیما وجود داشته باشد.
پس از فرود هواپیما، برج مراقبت به خلبان اعلام میکند که در فلان پارکینگ فرودگاه قرار گیرید که خلبان از طریق راههای مخصوص، هواپیما را به سمت پارکینگ هدایت میکند و پس از آن موتورها خاموش و اجازه باز شدن درب هواپیما صادر میشود.
این سیر عملیات پروازی، در چهار لگ پرواز آن روز یک خلبان انجام میشود و در چهارمین پرواز که برگشت به مبدأ است، پس از آنکه هواپیما به زمین نشست، خلبان فایلهایی را که صبح از ایستگاه دریافت کرده بود به همراه مدارکی که در حین پرواز یادداشت کرده است، نظیر میزان مصرف سوخت، مشکلات هواپیما حین پرواز و اتفاقاتی که رخ داده است را همگی به ایستگاه تحویل میدهد تا با نظر کارشناسان فنی، این مشکلات بررسی شود.
ایستگاه پروازی نیز این مدارک را حدود سه ماه نگه میدارد تا اگر اتفاق خاصی در پروازهای بعدی آن هواپیما رخ داد، اطلاعات قابل بررسی باشد، ضمن آنکه مکالمات خلبان نیز در جعبه سیاه cvr ضبط میشود.
فارس: واقعاً یک پرواز از ابتدا و لحظه استارت هواپیما تا فرود و خاموش شدن موتورها مورد نظارت دهها نفر از متخصصان و سیستمهای فنی و تخصصی است که این امر نشان از امنیت بالای پرواز دارد، با این حال آیا در طول دوران فعالیت خلبانی شما، حادثهای نیز رخ داده است؟
صمدی: در یکی از روزهای آبانماه سال گذشته، باید از تهران به اصفهان میرفتیم و دوباره پس از سوار کردن مسافر از اصفهان به تهران باز میگشتیم؛ پرواز رفت از تهران به اصفهان با فوکر ۱۰۰ حدود ساعت ۲۰ با موفقیت در فرودگاه اصفهان فرود آمد، پس از نشستن در فرودگاه اصفهان، با شماره پرواز ۲۲۰ اقدام به سوار کردن مسافر در مسیر اصفهان - تهران کردیم.
در تمامی پروازها از نظر ایمنی پرواز، هر هواپیمایی باید حتماً دو خلبان داشته باشد، که شامل خلبان اول و خلبان دوم است؛ در هر پروازی تمامی وظایف بین دو خلبان تقسیم شده است بدین ترتیب که در دو لگ پرواز رفت و برگشت، در مسیر رفت خلبان اول برخی کارهای پروازی انجام میدهد و در مسیر برگشت خلبان دوم عملیات پرواز انجام میدهد.
هنگام بلند شدن هواپیمای ما از باند فرودگاه شهید بهشتی اصفهان، اینجانب به خلبان اول اعلام کردم که وقتی هواپیما از زمین کنده شد، چرخها را جمع کند، اما پس از بلند شدن هواپیما از روی باند، متأسفانه چرخها جمع نشد و آن دسته یا هندلی که باید چرخها را جمع میکرد، گیر کرد.
فارس: پس صحیح است که برخی کارشناسان حمل و نقل هوایی مشکل و یا عیب کارخانهای فوکر ۱۰۰ را در چرخهای این هواپیما اعلام کردهاند؟
صمدی: بله، اما شرکت سازنده فوکر نیز به این مشکل هواپیما پیبرده بود، چنس لندینگ چرخها و اهرم قبلاً " چدن " بود که پس از مدتی به " استیل " تبدیل و بهینه شد.
طبق دستور کتاب هواپیما، باید تا ارتفاع ۴۰۰ متری از سطح زمین صبر کنیم و اگر مشکلی پیش نیامد و هواپیما وارنینگ(هشدار) نداد، دکمهای را فشار میدهیم و چرخها را جمع میکنیم اما هواپیما هشدار(وارنینگ) داد؛ سنسورهایی وجود دارد که وقتی چرخهای هواپیما باز است به کامپیوترهای هواپیما دستور میدهد که متوجه شوند که هواپیما دیگه روی زمین نیست و باید چرخها جمع شود زیرا هواپیما که خود نمیفهمد که روی زمین نیست و فقط باید سنسورها به هواپیما اعلام کنند که از روی زمین بلند شده است.
پس از این قضایا هشداری که از سوی کامپیوتر هواپیما اعلام شد این بود که هواپیما متوجه بلند شدن از روی زمین نشده است و اطلاعات سیستمها مبنی بر آن است که هواپیما هنوز روی زمین است، بنابراین اهرم جمع کردن چرخها عمل نمیکند.
به دلیل بروز این مشکل مجبور شدیم به فرودگاه اصفهان برگردیم و به برج مراقبت اعلام کردیم که برای جمع کردن چرخها مشکلی پیش آمده است که باید در فرودگاه لندینگ کنیم(فرود آییم)، به مسافران هم اعلام کردیم که مشکلی در چرخ هواپیما به وجود آمده است که باید به باند فرودگاه اصفهان بازگردیم.
برج مراقبت نیز پس از آنکه متوجه شده بود برای هواپیمای ما مشکل فنی پیش آمده است ماشینهای آتشنشانی را زودتر به ابتدای باند فرستاده بود تا در صورت برخورد هواپیما با زمین و احیاناً آتشسوزی احتمالی هواپیما، بتوانند به سرعت آن را خاموش کنند.
دقیقاً زمانی که هواپیما به سمت پایین در حرکت بود، هنوز چرخ جلو به زمین نخورده بود که متوجه شدیم سمت چپ هواپیما به صورت غیرطبیعی در حال پایین رفتن است، در این لحظه صدای غرش شدیدی بلند شد و هواپیما تکانهای شدیدی خورد اما با کمک خلبان اول، هواپیما خوشبختانه از باند خارج نشد، در این هنگام برج مراقبت به ما اعلام کرد که آتش از پشت هواپیما خارج میشود که آتشنشانها بلافاصله پشت سر هواپیما به راه افتادند و شعله را خاموش کرد.
پس از این اتفاق تمامی سیستمهای هواپیما از کار افتاد اما خدا را شکر بال هواپیما به زمین برخورد نکرد؛ برخورد بال با زمین وحشتناک است چون بنزین هواپیما در بالهای آن ذخیره میشود، احتمال هر خطری پس از برخورد وجود دارد؛ هواپیما بالأخره پس از تکانهای شدید ایستاد اما از باند خارج نشد.
خالی کرد مسافرها به صورت اوژانسی از طریق سرسرههای مخصوص صورت گرفت، پس از آنکه تمامی مسافران تخلیه شدند، من پایین پلهها مستقر شدم و خلبان اول هم درون کابین بین صندلیها را بازرسی کرد تا کودکی بین صندلیها نمانده باشد.
پس از بررسي هواپيما متوجه شديم كه ستون چرخ هواپيما از كمر (وسط) شكسته و مانع شده بود كه بال كاملاً به زمين بخورد؛ همان كمر ستون چرخ به زمين كشيده شده و مانع برخورد بال به زمين شده بود در صورتي كه اگر اين ستون از كمي بالاتر شكسته بود، بال هواپيما به زمين برخورد ميكرد و هواپيما منفجر ميشد.