تبلیغات
کد خبر: ۲۳۱۴۸۱

تجلی فرهنگ اسلامی در معماری شهری

علی رجبی

تجلی فرهنگ اسلامی در معماری شهری

مقدمه: ورود فناوری و فرهنگ غرب به ایران اسلامی به ویژه در زمان حکومت قاجار، از طرفی و شیفتگی و مرعوب شدن روشن فکران ما در مقابل مظاهر غربی که خود تحصیل کرده غرب بودند و به اصطلاح جامعه شناسان از خود بیگانگی این قشر از طرف دیگر، باعث شد که معماران شهری از هر آنچه ایرانی و اسلامی بود جدا شده و از ریشه خود بریده شوند و مانند نهال بی ریشه منتظر وزیدن باد حوادث گردند تا آنها را به دلخواه خود جا به جا کند. به عبارتی دیگر آنها دچار نوعی بی هویتی شدند. در این میان هویت و فرهنگ شهرسازی ما نیز تحت تاثیر فرهنگ غرب که مشخصه اصلی آن بی توجهی به خدا و روح و کرامت انسانی و مصرف هرچه بیشتر بود، در سه بعد ساختاری، محتوایی و ظاهری (نمای شهر) دچار انحراف و انحطاط گردید.

الف - بعد ساختاری:
معماری اسلامی مسجد محور است و هسته مرکزی شهر مسجد است، مسجد نمادی از یک امت کوچک(متشکل از امام مسجد و مامومین) و نیروگاه مادی و معنوی مردم است و مردم را در شئون مختلف تغذیه نموده و در مقابل امراض و آفات گوناگون و تهاجمات مختلف محافظت کرده و روابط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و… آنها را بر محور خدا و دین تنظیم می کند.

در اطراف مسجد نهاد های ضروری اجتماعی مانند مدرسه، بازار، حمام، مرکز درمانی و… به شکل اقماری ایفای نقش می نمایند و فرد بازاری در مدرسه و مسجد فقه می آموزد و روابط تجاری و داد و ستد خود را بر مبنای فقه اسلامی بنا می نهد و هزینه های مساجد و مدارس و حتی ساختن مرکز بهداشتی و درمانی نیز توسط خود مردم تامین می شود. در نتیجه قریب به اتفاق نهادها مردم نهاد و مردم گردان هستند و هر بخشی از محلات با نام و مشخصه و هویت خاصی معنا پیدا می کند.(تیمچه، سرا، گذر و…)

در این ساختار هر محله دارای یک جوانمرد و لوطی است که هم محبوب مردم است و هم رئیس محله و عالم و کارشناس دینی مسئول امور فرهنگی مردم بوده و خانه اش محل رفع دعاوی و فصل خصومت است.
در ساختار جدید و غرب گرای بعد از قاجاریه محوریت مسجد حذف شده و خیابان های عریض و طویل بدون نقطه مرکزی بنا گردیده و خانه جوانمرد و امین محل تبدیل به کلانتری شد و جوانمرد و عالم دینی جای خود را به کلانتری دادند. در نتیجه یک گسست فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی عمیق بین مردم و نهاد ها به وجود آمد به طوری که مردم نه تنها هیچ احساس مسئولیت و تعهدی در قبال این نهاد ها احساس نکردند و هزینه آنها را نپرداختند و در مواقع لزوم به کمک آنها نیامدند بلکه به عکس یک موضع منفی و تهاجی در قبال آنها اخذ کردند.(خودداری از حضور در مدارس جدید و تحریم آنها، تحریم لباس نظامی –جندی - و «اجباری» نامیدن دفاع از وطن از جمله این جبهه گیری ها است.)

ب - بعد محتوایی:
شهر سازی اسلامی خدا محور بوده و بلندی مناره ها نسبت به همه منازل نشان از این داشت که خداوند و فرامین او در بالاترین و والاترین جایگاه قرار دارد. دروازه شهرها مانند ورودی مساجد دارای کتیبه و کاشی کاری های خاص و اوراد و اذکار مقدسه بود، به این معنا که ورود به شهرها مثل ورود به مساجد دارای حرمت و قداست بوده و باید با نیت پاک و برای امور خدا پسندانه باشد.

نام گذاری معابر و میادین، رنگ وبوی فرهنگ اسلامی داشته و به نام بزرگان دینی و علمی و وقایع مهم الهی صورت می گرفت. در رنگ آمیزی و کاشی کاری منازل به آموزه های وحیانی توجه ویژه می شد. دروازه ها رو به قبله تعبیه گردیده و میادین و نماها و پنجره ها به شکل قرینه ساخته می شدند یعنی نظام امت و امامت(یکی بزرگ در وسط و ما بقی کوچکتر در کنار آن)

گنبد و شکل گنبدی دروازه ها، کتیبه ها و پنجره ها نشان توحید بود یعنی در راس عالم خدا هست که از همه جیز بزرگتر و عزیزتر و برجسته تر است و اول باید او را دید و به او توجه داشت و به سمت او رفت. آیینه کاری در ایوان منازل و مساجد علاوه بر نماد روشنایی، صفا و صممیت، نشان از این داشت که به خود بنگرید و خود را هم ببینید و از خود غافل نشوید و دیگران را هم دیده و به یاد آنها باشید مبادا رابطه مردم مانند دو چشم باشد که عمری با هم هستند ولی هیچگاه یکدیگر را نمی بینند. در ورودی منازل برای استراحت عابرین مبلمان طبیعی تعبیه می شد، درختانِ سرسبز، درختان میوه بودند، هم زیبا و هم بارده.

در خود ساختمان و از جنس لوازم ساختمانی تاسیسات برودتی(بادگیرها) پیش بینی می شد که برای خنکی هیچ نیازی به دستگاه خاصی نبود.
نگارنده در شهر نراق خانه ای دیدم که یک اتاق آن با توجه به وضع خاص بنایی و معماری اش، ۱۵ درجه نسبت به سایر اتاق ها خنک تر بود. پس می توان با مهندسی اسلامی - ایرانی، هم آداب و رسوم را آموخت هم رفاه و آسایش مهیا کرد و هم مصرف را به حداقل و بهره وری را به حداکثر رساند.

ج - بعد ظاهری و نمای شهر:
از طرفی ترکیب اجرا و مواد محتوایی ذکر شده در بند «ب» مجموعه ای زیبا، روح افزا و هماهنگ با فطرت آدمی به وجود می آورد که حس شادی و شادابی و خرسندی را در درون انسان برمی انگیزد و با توجه و نگاه به این منظره بخش زیادی از خستگی روح انسان برطرف می شود، از طرف دیگرمعماران اسلامی که بسیاری از آنها از پیش گامان و نخبگان فناوری زمان خود بودند(شیخ بهایی، خواجه نصیرالدین طوسی و…) با الهام از آیات و روایات از رنگ ها و شکل ها و نوشته هایی استفاده می کردند که برای بشر فرح بخش و جان افزا بود.

بدیهی است که معماری اسلامی مانند همه حقایق دیگر باید با توجه به مقتضیات زمان و دستاوردهای جدید علمی و نیاز های نو به نوی انسان ها، به روز شده و هماهنگ بابخش صحیح سبک زندگی انسان معاصر باشند. مطمئنا هنوز هم دانشمندان و فرهیختگان هنر معماری ایرانی - اسلامی می توانند با نبوغ دینی خود این عرصه را هم به زیبایی متجلی کنند.

امید است با تلاش و کوشش عالمان علوم شهر سازی و فرهیختگان فرهنگ دینی به خویشتن خویش و فرهنگ اصیل بومی برگردیم و با ترکیب سنت اصیل اسلامی - ایرانی و فناوری و دستاوردهای علوم جدید بشری، شهری پیشرفته، سالم، امن، زیبا و درخور مردم خوبمان بسازیم تا مصداق سروده لسان الغیب نباشیم که می فرماید:

گوهری کز صدف کون و مکان بیرون بود

طلب از گمشدگان لب دریا می کرد

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات