پناهیان: کاش من هم یک بازیگر بودم
از نظر دینی هم من سینما را جدا از معنویت نمیدانم. بعضی میگویند چون سینما با تصویر سر و کار دارد و امور معنوی چون تجریدی هستند و در عالم معنا سیر میکنند، پس اینها با سینما تناسب ندارند. سینما بیشتر به شکل و صورت و ظاهر میپردازد ولی در واقع سینما صورت را نشان نمیدهد، فعل آدمها را، کنشها و واکنشها را نشان میدهد و فعل و رفتار یک امر معنوی است.
جهان: برنامهاي مستند در حال ساخت است كه در آن به جايگاه اخلاق و معنويت در مشاغل حساس جامعه ميپردازد. بازيگري يكي از موضوعات اين برنامه است. از بين جوانان علاقهمند به اين حرفه، تعدادي كه انتخاب شدند براي مشورت به ديدار اشخاص مختلف رفتند تا تجربياتي به دست بياورند. مصاحبه زير حاصل ملاقات آنها با حجتالاسلام عليرضاپناهيان است.
به نظر شما سینما چه ارتباطی با دین دارد؟
سینما ظرفیت بسیار بالایی دارد برای پیام دادن، تربیت کردن و تاثیر فرهنگی گذاشتن. این حرف من مغایر با تعاریفی که سینما را یک صنعت یا یک سرگرمی میدانند، نیست و مهمتر از آن اینکه، سینما هیچ وقت نمیتواند پیام ندهد. نمیتواند فرهنگسازی نکند. همیشه این کار را انجاممیدهد.
منتها چه پیامی میدهد و چه فرهنگی درست میکند، بستگی به اهداف تعریف شده یک کار سینمایی یا اهداف تعریف نشده آن دارد. یعنی یک نفر برای سرگرمی هم کاری کند بالاخره دارد فرهنگسازی میکند. این قضیه از نظر اجتماعی اهمیت دارد چرا که کسانی که فرهنگساز هستند، اهمیت دارند.
از نظر دینی هم من سینما را جدا از معنویت نمیدانم. بعضی میگویند چون سینما با تصویر سر و کار دارد و امور معنوی چون تجریدی هستند و در عالم معنا سیر میکنند، پس اینها با سینما تناسب ندارند. سینما بیشتر به شکل و صورت و ظاهر میپردازد ولی در واقع سینما صورت را نشان نمیدهد، فعل آدمها را، کنشها و واکنشها را نشان میدهد و فعل و رفتار یک امر معنوی است.
تفاوت فیلم با عکس و نقاشی در این است که آنها تصویر ثابت هستند اما ما در سینما با تصویر متحرک روبهرو هستیم. تصویر متحرک هم یعنی به تصویر کشیدن کنش. معصوم هم میگوید که " کونو دعاه الناس بغیر السنتکم " با غیر زبانتان مردم را دعوت کنید، یعنی با عملتان. عمل هم یعنی سینما. سینما جای نشان دادن عمل است. پس جایگاه سینما در فرهنگ و دین، جایگاه بسیار حساسی است و میتواند خیلی کارها بکند و کار هم میکند، اما چه کار میکند این را باید بررسی کرد.
وضعیت سینمای معاصر ایران را چطور میبینید؟
حرفهای خوب زیادی زدهایم که برای مردم قابل شنیدن است. ما سریالها و فیلمهای زیادی ساختهایم که مشتریهای زیادی در کشورهای جهان دارد. اما آیا سینمای ما آن حقیقت نابی که امام خمینی(ره) یک روز به خاطر آن انقلاب کرد، توانسته است دریافت کند و انتقال دهد، حتی برای نسل نو؟
من فکر میکنم بچههای ما وقتی میروند مناطق جنگی را میبینند و با شهدا ارتباط برقرار میکنند، بیشتر استفاده میکنند تا از سینما. یک عده دارند در جهان زور میگویند و ظلم میکنند و این مهمترین مشکل بشریت است. آیا سینمای ما توانسته مردم جهان را نسبت به این استکبار هوشیار کند؟ نسبت به آن افقهای بلند و آن اوجی که میتواند بگیرد، سینمای ما فاصله دارد. شاید این انتقاد نباشد. این را به هر کسی میتوان گفت که تو اوج نگرفتی. ولی در سینما، لااقل یک گروهی باید اوج بگیرند. مثلا در طلبهها ممکن است من، طلبه بیبضاعتی باشم، ولی در ما طلبهها یک کسی اوج گرفته مثل
ابوترابی، مثل خیلی از شخصیتهای نازنینی که بودند؛ شهید بهشتی یا خود امام(ره). اینها اوجهای ما هستند.
در سینما در این دو محوری که مطرح کردم، ما کمتر آثاری که در اوج باشند، میبینیم. بچه مسلمانها در این عرصه باید چنین آرمانهایی را در خود داشته باشند. یک مثال بزنم؛ ما در دفاع مقدس پولادمردهای نازنین و لطیفی داشتیم که با الله اکبر و با دست تقریبا خالی، مقابل تمام ارتشهای جهان جنگیدند. اللهاکبر در نبرد، اول در جنگ ما استفاده شد. ما میتوانستیم این فرهنگ خودمان را به جهان نشان دهیم. معلوم میشد اللهاکبر چه کلام سلحشورانهای است و از زبان چه آدمهای لطیفی در میآید. کاراکترهایی در فیلمهایمان بسازیم که در لحظهای ناب اللهاکبر بگوید که شعار نباشد،
ضمن اینکه شعور اللهاکبر را به مخاطب منتقل کند. سینمای ما این پیام را به جهان منتقل نکرد، میدانید چه اتفاقی افتاد؟
فاجعهای که اتفاق افتاد این بود که آمریکاییها بدل زدند. یک طالبان درست کردند که با الله اکبر، جلوی دوربین، سریک آدم مظلوم کرهای را میبرید. الان هر جای دنیا بگویید الله اکبر، میگویند میخواهی آدم بکشی؟ شهادت کلمه خیلی قشنگی بود. حضرت امام(ره) از آن به عروسی و بستر وصال تعبیر میفرمودند. شاعرانهترین کلمات را درباره شهادت بیان میکردند. خب شهادت ما میتوانست دنیا را بگیرد و بیدار کند. سینمای ما پیام شهادت را برای اروپا وآمریکا نفرستاد.
این است که میگویم از حضرت امام(ره) عقب هستیم. وقتی این کار نشد باز هم آمریکاییها بدل زدند. مواد منفجره به طالبانیها بستند، گفتند اینها شهادتطلبند و آدم بیگناه میکشند. تصویر شهادت را مخدوش کردند. سینمای ما نسبت به افقهای بلند عقب است. هم در مصرف داخلی و هم در مصرف خارجی اما امتیازات خوبی هم دارد، آدمهای خوب و حکیمی دست اندرکارند. ما پول زیادی خرج نمیکنیم و سینمایمان از اقتصاد قدرتمندی برخوردار نیست اما در عرصه جهانی حرفی برای گفتن دارد و این نشان میدهد که دارای بنمایههایی است که باید از آنها استفاده کرد.
حاجآقا به نظر شما بازیگری در سینما آیا شبیه تظاهر در زندگی اجتماعی نیست؟
دوباره میخواهم یک بحثطلبگی کنم و بگویم که بازیگری از نظر معنوی چه جایگاهی دارد. ظاهرا به بازیگرها یاد میدهند یا توانایی این را دارند که حس بگیرند و در نقشهای مختلف ظاهر شوند؛ مثلا ممکن است بازیگری ازدواج نکرده باشد ولی باید نقش فرد متاهلی را که دارای دو فرزند است، بازی کند. خصوصا از بعضی استادان این عرصه گاهی میشنوم میگویند بازیگری بازیگرتر است که بتواند نقشهای متنوعتری را بازی کند. هم نقش پادشاه را خوب بازی کند هم گدا را، هم مثبت و هم منفی. خوب است آدم اصلا بازیگر باشد یا نه؟
بیپرده صحبت کنیم. من فکر میکنم استعداد بازیگری از نظر معنوی خیلی ارزش دارد. چون اینکه انسان بتواند در نقش خاصی برود، حس خاصی بگیرد این یکی از قدرتهای روحی انسان است و ما در شبانه روز حداقل پنج مرتبه به این قدرت نیاز داریم. وقتی میآییم سر نماز، باید حس یک عبد را بگیریم. بعضیها نمیتوانند. همیشه همان هستند که بودند. نه اینکه تظاهر کنیم یا نقش بازی کنیم به معنی بد کلمه؛ حسش را بگیریم به معنای درست کلمه. دیدید یک بازیگری نقش مادر را بازی میکند که بچهاش را از دست داده راحت گریه میکند. نباید بگوییم او متظاهر است. اتفاقا او انسان است و توانسته حس آن نقش را
بگیرد. ما هم سر نماز باید این حس را بگیریم.
برای همین میگویم بازیگری خوب است. در زندگی اجتماعی هم همینطور است؛ مثلا شما میبینید یک ماشین گرانقیمت رد میشود، انسانهایی که خوب نیستند بدگویی و حسادت میکنند که چه ماشینی دارد. اما شما اگر جای مادرش باشید چه میگویید؟ آخیش، بذار یک ماشین خوب زیر پایش باشد. پس شما باید نقش مادرش را بازی کنید تا حسادت در دلتان راه نیابد. انسانها باید با تسلط بر خود نقشهای خوب بازی کنند، چراکه تمامی دنیا بازی است. انما الدنیا لهو و لعب. زندگی جدی ما در آن دنیاست. پس میتوان از بازیگری استفاده کرد. قبول دارم که بعضی هم میتوانند حقه باز شوند؛ مثلا خوب بازی میکنند و سر
دیگران کلاه میگذارند. مظلومنمایی میکنند و جیب مردم را خالی میکنند ولی ما با این وجوه فعلا کاری نداریم.
برای موفقیت در بازیگری چه پیشنهادی دارید؟
هر کسی باید در هر هنری، خلاقیت داشته باشد و خلاقیت چه وقت به دست میآید؟ وقتی که انسان استرس نداشته باشد. حتما در این مسیر به شما گفتهاند که باید راحت باشید، خودتان باشید، غرق نقشتان شوید. نگاه نکن که چه کسی تو را نگاه میکند؟ اینها همه، توصیههای دینی است. من هم بالای منبر نباید به تعریف مردم توجه کنم.
نباید به تشویق و تمسخر دیگران اهمیت بدهم. اینها اسکلتبندی روح انسان را محکم میکند. حالا یک بازیگر میخواهد خلاقیتش را نشان بدهد، باید آزاد باشد. از حب مقام آزاد باشد. برایم مهم نباشد که مردم مرا تحویل میگیرند یا نه. البته من به مردم احترام میگذارم. ولی برای مردم زندگی نمیکنم، برای خودم و خدا زندگی میکنم. آزادی یعنی اخلاص. انسان هر چه آزادتر باشد مخلصتر میشود. آزاد از هر قید و بند. یک هنرمند اگر آزادی روحی داشته باشد، تعلق به پول و مقام هم نداشته باشد، با وجود اینکه محبوبیت هم دارد، اما بگوید همه اینها دست خداست، من میخواهم کارم را بهتر انجام بدهم،
یقینا او موفقتر خواهد بود. همین جاست که بسیاری از توصیههای اخلاقی برای شما متولد میشود. یک روزی شما بیشتر از این خواهید دید آدمهایی را که معنویت دارند و قدرت بیشتری هم در بازیگری دارند.
در مورد آسیبها و لغزشهایی که ممکن است گریبانگیر جوانانی که وارد این عرصه میشوند، مقداری صحبت کنید؟
می خواهید من آنها را ذکر نکنم، معمولا آنها را میدانیم. حالا کمتر از بدیها صحبت کنیم و از قسمتهای قشنگش صحبت کنیم. چگونه از این آسیبها جلوگیری کنیم؟ برای مثال، اگر ما اعتقاد داشته باشیم که خدا روزی ما را میرساند، روزی ما را در لذت بردن، محبوبیت، راحتی، رفاهِمادی و… میرساند، ما کارمان را قشنگ انجام میدهیم. دچار عجله و شتاب نمیشویم که بخواهیم از موقعیت خودمان سوءاستفاده کنیم و یا دیگران را با حیله و نیرنگ عقب بزنیم.
بسیاری از عقاید دینی از این آسیبها جلوگیری میکند؛ مثلا اینکه هر چه بیشتر برای دنیا قیافه بگیری، دنیا بیشتر التماست میکند. این را امیرالمومنین(ع) فرمودند. پس ما نمیرویم دنبالش تا او بیفتد دنبال ما. اما آن فضایی که آسیبزاست این است که ما نگاهمان به غرب باشد. آن هم نسبت به پلیدیها و زشتیهای فرهنگ غربی. خب در غرب، چارلی چاپلین هم هست. وقتی نامه او به دخترش را میخواندم یا وجدان کاریاش برای گرفتن یک سکانس در دخترک گل فروش را میدیدم، متوجه شدم چقدر با وجدان کار میکرد. چندین ماه بازیگران متعددی آورد و برداشتهای مجدد گرفت تا آن حس لازم را از آب در
آورد.
خب آدم میتواند انسانهای زیادی اطراف عالم ببیند و از آنها یاد بگیرد. ولی آن بخش بدی که در غرب تزئینش میکنند و به ما نشان میدهند، اگر سینمای ما را اشغال کرده باشد، سینمای ما یک سینمای آسیبزا میشود. آسیب زدایی در سینمای ما مساوی با غربزداییاست؛ هر بازیگری بگوید من نمیخواهم مثل بازیگران غربی بشوم.
شاید نیاز به الگو باشد. من یک الگو به شما معرفی کنم، بازیگری که هیچ وقت نقش بازی نکرد. شهید اسلامیفر، دوست من بود. مداح بود، در حالی که در تکلم روزمره دچار مشکل بود و من من میکرد. خدا رحمتش کند، گفت من میخواهم مداحی کنم. همه خندیدند. او با یک انرژیای مداحی میکرد که در جبهه بعد از آهنگران میخواند، هیچکس متوجه نمیشد که آقای آهنگران رفته است و فرد دیگری میخواند. همسرش تعریف میکرد که بعد از هر بار مداحی برای یکی از شهدا، وقتی به خانه بر میگشت، سر به سجده میگذاشت، گریه میکرد و میگفت که خدایا من تا کی باید برای شهدا بخوانم، من لیاقتش را ندارم، چرا من
را شهید نمیکنی. ببینید، شخصیت سرشار از معنویت، خودش را کمتر از نقشی که بازی میکند، میبیند. میتوانیم الگو معرفی کنیم. خود شما بشوید الگو. درست است، از حداقل استعداد میشود استفاده کرد و یک چیزی شد، خلاء هم که باشد مردم به همان راضی میشوند. اما انسان میتواند خیلی اوج بگیرد.
چگونه میتوانیم خودمان الگو باشیم؟
خودتان باشید. خیلی مهم است. هیچ وقت از تمسخر نترس. هیچ گاه تحقیر برایت مهم نباشد. تشویق هم همین طور. کمبود محبت نداشته باشید، خدا خیلی بدش میآید. بهخاطر همین ریا خیلی بد است. میگوید چرا میخواهی پیش دیگران عزیز باشی؟ مگر پیش من عزیز هستی؛ کم است؟ خودبودن مقدمه خوب بودن است. حتی روایت داریم در این زمینه. معصوم میفرماید وقتی مشورت کردی، دیگران نظراتی دادند اما قلب قشنگ خودت حرف دیگری زد، حرف خودت را اجرا کن. انسانهای مستقل، دوست داشتنیاند. انسان خیلی راحت میتواند الگو بشود.
زندگی چمران را نگاه کنید. ایشان بازیگر نبوده و خیلی از او الهام میگیریم. در دوره نوجوانیم تحت تاثیر خاطرات ایشان بودم. تصمیم میگیرد خودش باشد؛ مثلا دکترای فیزیک پلاسما در آمریکا گرفته، آنجا را رها میکند، در لبنان یتیمخانهای تاسیس میکند. به خانمش میگوید از این به بعد هر غذایی بچهها خوردهاند ما میخوریم. این آدم نه کارمند جمهوری اسلامی است که بخواهند بخشنامه بدهند، نه میخواهد کاندیدا شود که خود را خوب نشان دهد و نه سازمان بازرسی، نظارتی میکند که بگوید چرا غذای متفاوت خوردی. معلوم میشود که خودش تصمیم گرفته است خوب باشد.
یک شب که به خانه میآید خانمش غذای گرم و خوبی جلویش میگذارد. شهید چمران میپرسد که این غذا از کجا آمده؟ همسرشان میگویند که این را مادرم برای شما درست کردهاند. میپرسند بچهها غذای دیگری خوردهاند؟ جواب میدهند بله. ولی بچهها غذایشان را خوردهاند و خوابیدهاند. ایشان میگویند: من نمیخورم. همسرشان میگوید آخر بچهها نمیفهمند! شهید چمران گریهاش میگیرد. میگوید بچهها نمیفهمند، خدای بچهها که میفهمد. این یعنی الگو. شما هم این قدرت را دارید.
به نظر شما خانواده چه نقشی ایفا میکند؟ چون همانطور که شما میدانید تعدادی از خانوادهها با رفتن بچهها به این سمت و ورودشان به سینما و بازیگری مخالفند. بچهها با وجود مخالفت خانواده چگونه رفتارکنند؟
معمولا بچهها میدانند که خانوادهها چه میخواهند. اگر اطمینان بدهند که من خواسته تو را عملی میکنم، بچه خوبی باقی خواهم ماند و برای شما افتخار خواهم آفرید و پدر مادر هم بتوانند اطمینان کنند احتمالا پدر و مادرها هم مخالفت نخواهند کرد. ولی آیا اساسا بچههای خوب از خانوادههای خوب، خوب است که وارد عرصه سینما بشوند؟ بله که باید بروند. مگر سینما جای انسانهای بد است؟ ما این همه تعریف خوب کردیم از سینما. نباید این تلقی وجود داشته باشد. باید با این تلقی مبارزه کرد. ا
اگر کسی وسط نقشش گفت نمازم دیر میشود، تصمیم گرفت نمازش را اول وقت بخواند از کارگردانش اجازه گرفت، کارگردان اخراجش کرد. او بازیگریاش را تازه از آن روز شروع کرده است. البته بعید میدانم یک کارگردان بازیگرش را به خاطر این مساله اخراج کند. ولی اگر یک کارگردان بازیگرش را درک کند، میگوید نماز بخواند چون وقتی نماز میخواند بهتر حس میگیرد. ممکن است نمونههایی از این دست درسینمای جهان کم باشند ولی این ظرفیتی است که اینجا وجود دارد. تعزیه خوانهای قدیم ما چه کسانی بودند؟ مگر میشد بینماز وارد تعزیه شد؟ جالب است که بعضی افراد نذر شبیه شمر(کسی که نقش شمر را بازی
میکرد) میکردند. یعنی میدانند که او نقش بازی میکند.
بازیگری، زمانی برای خودش مقامی داشت. خانوادههای خوب باید اجازه بدهند. ممانعت بیجا نشود، ولی تشویق بیجا هم نباید بشود. بعضی مواقع خانواده میگویند برو تا مطرح بشوی، پول در بیاوری. چرا اینطوری تشویق میکنید؟ میگویند درس بخوان، دکتر شوی، من سربلند شوم، از فقر دربیایم… یک کلمه معنوی نمیگوید. پزشکی که راه پول درآوردن نیست! مردم به چنین پزشکی اطمینان نمیکنند. تشویق درست این است که بگویید، برو پزشکی برای اینکه راه قشنگی است برای خدمت. بازیگر شو، چون این عرصه بچههایی مثل شما را میخواهد. از طرفی هم اگر خانوادهها به قدر کافی محبت کرده باشند، با بچهها منطقی
برخورد کرده باشند، کمی اطمینان کنند. میروند و انشاءالله خراب نمیشوند.
افرادی که میخواهند وارد این عرصه بشوند شهرت و کسب درآمد اولویت بالایی دارد؟ به نظر شما این شهرت تا چه حد مفید است؟
با استعدادترین بچههایی که برای شهرت وارد سینما میشوند از حداقل موفقیت و درآمدی که میتوانند، برخوردار خواهند شد. چون شهرتطلبی انسان را پایین میآورد و استعدادهایش را تلف میکند. شهرتطلبی اول به خود انسان ضربه میزند و بعد بستر آسیبهای دیگری میشود.
بالاخره شهرت خوب است یا نه؟
البته شهرت چیز خوبیست. موقعیت اجتماعی داشتن مذموم نیست. مثلا تختی برای سیل زدهها پول جمع میکرد. شاید مردم همینطوری پول نمیدادند، اما او را که میدیدند کمک میکردند. از الان نیت کنید مشهور شوم و کار چند نفر را راه بیندازم. هدف از شهرت چیز دیگریست. از همین حالا لطیف میشوید. من شهرت پیدا کنم و از شهرتم مایه بگذارم برای امام زمان(عج).
به نظر شما جوانانی مثل ما که اول راهند باید هر نقشی را قبول کنند یا اینکه انتخاب کنند؟
شما یادتان باشد که این سوالها را از یک طلبه میپرسید نه یک سینماگر. به نظر من طلبه، باید همه نقشها را بازی کنید. از نظر معنوی انسان را رشد میدهد. برای روح انسان خوب است. حتی وقتی یک نقش فرعی را بازی میکنید که گدایی گوشه خیابان است، آن نقش هم برای شما خوب است با این موقعیتها آشنا میشوید اصلا با بازی در نقشفرعی شما غربت را احساس میکنید در مقابل بازیگر فرعی و توجهاتی که به او میشود شما در سایه قرار دارید این هم برای رشد شما بسیار خوب است.
به نظر من بازي كردن نقشهاي بد هم خوب است چون از منظر روانشناسي ديني اين كار باعث دوري از بديها ميشود. به نظر من نقشهاي متعدد به وجود انسان سعه ميدهد و به نظرم اينكه بازيگرها حرف گوش ميدهند و دستورات بقيه را اجرا ميكنند اين خيلي مفيد است آدم مغرور نميتواند اين طور باشد بازيگري تمرين بندگي است.