ریشه های بیحیایی در رفتار ما
آیت الله مجتبی تهرانی در درس اخلاق خود با موضوع حیا ضمن انتقاد از رویکردهای تساهلگرایانه، بیشرمی را از مصادیق بیدینی عنوان کرد و گفت: اگر حیا نباشد؛ نه انسان هستیم و نه متدین. متن کامل نخستین جلسه دروس ایشان با موضوع «حیا» که برگزار شده است در پی میآید.
آيت الله مجتبي تهراني در درس اخلاق خود با موضوع حيا ضمن انتقاد از رويکردهاي تساهلگرايانه، بيشرمي را از مصاديق بيديني عنوان کرد و گفت: اگر حيا نباشد؛ نه انسان هستيم و نه متدين.متن کامل نخستين جلسه دروس ايشان با موضوع حيا که برگزار شده است در پي ميآيد.
مروری بر مباحثگذشته
در گذشته بحثما راجع به تربیت، یعنی روش رفتاری و گفتاری بود. عرض کردم به طور معمول، انسان در چهار محیط خانوادگی، آموزشی، رفاقتی و شغلی روش میگیرد؛ فضای پنجمی هم داریم که حاکم بر هر چهار محیط است. در ضمن بحثمحیط خانوادگی، دو سه جلسه به طور اختصار در مورد مسأله حیا در بعد اخلاقیاش بحثکردم، چون حیا ارتباط تنگاتنگی با آن محیط داشت. چند چیز موجب شد که احساس کنم «بحثحیا» به طور مستقل، مورد ابتلا است و نه تنها نسبت به محیط خانوادگی بلکه به طور کلی، نسبت به کل جامعه نقش دارد؛ به خصوص نسبت به آن فضای پنجمی که میخواستم مطرح کنم. چون اصلا رکن اساسی در مورد فضای کلی جامعه
حیا است.
اشاره به تاریخچه این بحث
البته من در گذشته، در دو بعد حیا را مستقلا بحثکردم؛ یکی در بعد اخلاقی، یکی هم در بعد معرفتی، در منازل سلوک الی الله تعالی، بحثکردم که «حیا» سی و چهارمین منزل از منازل سلوک الی الله تعالی، است و من بعد از منزل شکر، آن بحثرا کردم. فعلا نمیخواهم بحثحیا را در بعد معرفتی مطرح کنم و به دنبال آن نیستم.
چند مقدمه در مورد مباحثاخلاقی
حالا برای آشنایی به مباحثاخلاقی، مقدمهای را میگویم و بعد وارد بحثمیشوم.
۱. کیفیت سیر مباحثاخلاقی
مباحثاخلاقی بر محور قوای درونی انسانی، یعنی قوه شهوت، غضب و وهم مطرح میشود. مباحثاخلاقی اینطور هستند و من هم مفصل راجع به آن بحثکردهام. علمای اخلاق، برای هر کدام از این قوا رذایل و فضایلی را میشمارند و وارد بحثآن میشوند. مثلا رذیلههای قوه شهوت را شمارش میکنند، یا مثلا راجع به خشم و غضب و رذایلش و مقابلاتش بحثمیکنند. یک رذیله را میگویند بعد ضد آن را که فضیلت است، بیان میکنند. تا بحثمیرسد به جایی که یک قوه به تنهایی نقش ندارد، مثلا جاهایی ممکن است از دو قوه یا سه قوه، یک رذیله پیش بیاید. یعنی شهوت و غضب منشاء همان رذیله میشود. رذیله را موضوع
بحثقرار داده و میگویند: گاهی ممکن است ریشه این رذیله، شهوت باشد و گاهی ممکن است، غضب باشد. اینها مقدمه است برای این که به بحثمان برسیم
«وقاحت» یعنی «بیحیایی»
در مباحثاخلاقی، رذیلهای تحت عنوان «وقاحت» مطرح است که من میخواهم توضیح دهم، گاهی در ارتباط با شهوت قرار میگیرد و منشاءاش شهوت است و گاهی منشاءاش غضب است. «وقاحت» از نظر لغت، به معنای «بیشرمی» است که ما هم این لفظ را در همین معنا استفاده میکنیم. بحثما «حیا» است نه بی حیایی ولی از آنجا که گاهی تعریف به ضد، مطلب را خوب تفهیم میکند مجبورم اول این رذیله را بگویم بعد سراغ آن فضیلت بروم. علما میگویند: «یعرف الاشیاء بأضدادها». چون ضد او حیا است و من میخواهم بحثضد را بکنم. خود ما هم در محاورات عرفیمان میگوییم: فلانی خیلی بیحیا است؛ و منظورمان همین وقاحت
است. یا میگوییم وقیح است یا بیحیا است. این یک بحثلغوی بود. علمای اخلاق، وقتی وقاحت را از نظر اصطلاح تعریف میکنند، میگویند: «وقاحت عبارت است از عدم مبالات نفس نسبت به ارتکاب محرمات شرعیه، قبایح عقلیه و عرفیه». «عدم مبالات نفس از ارتکاب» به تعبیر ما یعنی «پررویی». اگر انسان، کاری را که از دیدگاه عقل زشت است انجام دهد، و اصلا هم به روی خود نیاورد و برایش اهمیت نداشته باشد، انسان پررو و بیحیایی است. از نظر درونی، برای چنین کسی ذرهای ناراحتی ایجاد نمیشود. قبایح عقلیه در ارتباط با عقل عملی است، چون ادراک حسن و قبح مربوط به عقل عملی است. محرمات شرعیه هم یعنی
دستورات شرعی. لذا منشاء این که یک نفر با این که میگوید: من معتقد به معاد و نبوت و همه اینها هستم، در عین حال گناهی میکند و از نظر درونی هم هیچ ناراحتی برایش ایجاد نمیشود، منشاء این عدم مبالات نفس، بیحیایی است.
۲. افراط و تفریط قوا منشاء گناه هستند
انسان که مرتکب یک عملی زشت و قبیح یا مرتکب گناهی میشود، چه در بعد عقلی و چه در بعد شرعی، این عمل در ارتباط با یکی از همین قوای درونی او است؛ یا شهوت بوده یا غضب بوده و یا وهم بوده است. انسان در ارتباط با خواستههای نفس است که گناه کرده و یا عمل زشتی را انجام میدهد که حتی عقل تقبیح میکند و میگوییم وقیح است؛ لذا گاهی ممکن است منشاء کار زشت و گناه، شهوت و گاهی غضب باشد. قوای نفسانی ما چه غضب و چه شهوت، ممکن است یک حالت افراطی و یا یک حالت تفریطی داشته باشند، ممکن هم هست که حالت اعتدالی داشته باشند. حالا من چند تا مثال میزنم. مثلا فرض کنید در باب شهوت، شخص به
دنبال ربا خواری، حرص و مال اندوزی است. این موارد در حالت افراطی شهوت است. یعنی حالت افراطی شهوت، او را به این رذیله حرص و مالاندوزی میکشد و منشاء این میشود که «پول و مال» را روی هم انباشته کند، از هر جایی و هر دری که میشود. چنین آدمی دیگر هیچ مرزی نمیشناسد. این شخص، آدم وقیحی است و غیر از این هم نمیشود چیزی در مورد او گفت. به این حالت افراطی در ربط با خشم یا غضب «بغی» میگویم که معنایش به اصطلاح ما «سرکشی» است. مثلا «ضرب و شتم» یا «ناسزاگویی» حالت افراطی غضب است. منشاء همه اینها آن حالت افراطی خشم است. این شخص حالت تعادلش را از دست داده و دیگر متعادل نیست که
این کارها از او سر میزند.
«بیحیا» دین ندارد!
ممکن است برخی بخواهند اعمال وقیح خودشان را توجیه کنند، ولی شما فریب این چیزها را نخورید و بدانید که این کارها از عدم تعادل قوای نفسانی نشأت گرفته است. من اخیرا میشنوم که درباره کسی که فحاشی میکند، میگویند: او ادبیاتش خوب نیست. او دارد فحش میدهد و دیگران میگویند: «چیز مهمی نیست ادبیاتش خوب نیست»! ما اخیرا داریم این حرفها را میشنویم. یک نفر «آدم بیحیا و بیشرمی» است و حتی «آدم بیدینی» است، چون بسیاری از این بیشرمیها خلاف شرع است، اما میگویند: «مهم نیست، ادبیاتش خوب نیست یا بدسلیقه است»!
حالا من روایاتی را میخوانم که فرمودند: «لا یمان لمن لا حیاء له». کسی که حیا ندارد، ایمان ندارد. در روایتی پیغمبر میگوید: «لا دین لمن لا حیاء له» هرکس حیا ندارد، اصلا دین ندارد. بحثما بحثتقریبا سلسلهوار و علمی است. من الان در مورد بحثریشهیابی حیا وارد شدهام که بسیاری از رذایل اخلاقی، به خاطر افراط قوای نفسانی است. حالت افراطی شهوت و غضب را گفتم و برایش مثال هم زدم. این قوا، حالت تفریطی هم دارند؛ یعنی گاهی شخص به آن مقدار که باید از این قوا بهره بگیرد، نمیگیرد. مثل «عدمغیرت» که ما به آن «بیغیرتی» میگوییم. این به خاطر حالت تفریط غضب است. یا فرض کنید
«کتمانحق»؛ اینکه کسی حق را میپوشاند، برای این است که جرأت ندارد حق را بگوید. این حالت تفریطی غضب است و به چنینی شخصی میگویند: «ترسو!» گاهی ممکن است که شهوت منشاء یک رذیله شود و غضب هم منشاء همان رذیله شود، با این که اینها دو نیروی جدا از هم هستند؛ شهوت یک نیرو در انسان است، غضب هم نیروی دیگری در انسان است، ولی اینها هر دو منشاء یک رذیله میشوند. گاهی هم حتی ممکن است «وهم» نیز موثر باشد. البته من چون نمیخواهم بحثپیچیده شود، همین دو قوه را میگویم.
ریشه غیبتکردن
من میروم سراغ گناهانی که مبتلابه است، مثل: «غیبت کردن» گاهی ممکن است منشاء غیبت، غضب باشد، با کسی دشمنی دارد و این موجب شده است که غیبت او را کرده است، میخواهد رسوایش کند. در اینجا منشاء غیبت، خشم است. گاهی منشاء غیبت خشم نیست، شهوت است، مثلا برای خوشایند دیگری غیبت میکند. این شخص خیلی بدبخت است! من از معاصی کبیره برایتان مثال زدم که انشاءا… مطلب جا بیفتد. حالا یک تقسیم بندی دیگر؛ گاهی رذیله، از فعل نشأت میگیرد و گاهی از ترک فعل. یک وقت فرد، فعل حرام انجام میدهد، مثل این که غیبت میکند، این یک فعل است و حرام هم هست، یک وقت ترک واجب است. مثل کتمان حق، که
گفتن حق واجب است. آن فعل بود و این ترک است. چون هر دو قسم را گفته بودم این توضیح را دادم که کاملا متوجه شوید. کسانی که اهل بحثهستند، خوب دقت کنند!تمام گناهان انسان از همین امور نشأت میگیرد؛ حالت افراط و تفریط در ارتباط با نیروهای نفسانی، چه فعل باشد و چه ترک باشد. سرچشمه همه اینها هم «وقاحت، بیحیایی و بیشرمی» است.
۳. بیحیایی سرسلسله شرارتها است
به جای حساس بحثرسیدیم که گفتم بحثاساسی است و مبتلابه جامعه ما بوده و بحثاساسی مباحثگذشته تربیتی ما است. حالا من برایتان چند روایت میخوانم. یک؛ «القحة عنوان الشر» عنوان همه زشتیها وقاحت و بیشرمی است. «عنوان» یعنی «تیتر»، یعنی اگر بخواهی برای شرور، یک تیتر بگذاری، آن بیحیایی است. حالا روایت دیگری که خیلی روشنتر است، میفرماید: «رأس کل شر القحة» سرآمد هر شری بیحیایی است. یک روایت از امام صادق(ع) است که می فرماید: «الوقاحة صدر النفاق و الشقاق و الکفر» سرآمد همه اینها بیحیایی است، یعنی سرآمد نفاق، شقاق و کفر این است.
همه دین، حیا است
روايات دو نوع است، يک دسته وقاحت را مطرح ميکند، مثل اين رواياتي که الآن خواندم و در مورد با خود وقاحت بود. در يک دسته از روايات، ضدش را طرح ميکنند و ميگويند: لا يمان لمن لا حياء له بي شرم ايمان ندارد. اين ضد وقاحت است. روايتي از پيغمبر اکرم است که فرمودند: قال رسولالله(ص): الحيا هو الدين کله پيغمبر با اين سخن، کار را تمام کرد. اصلا دين حيا است. لذا آن روايتي که از امام صادق(ع) خواندم در باب وقاحت که فرمود: صدر نفاق و شقاق و کفر، بيحيايي است. اگر حيا نباشد، دست ما هم از انسانيت خالي است و هم ازالهيت. نه انسان هستيم و نه متدين. در دو رابطه من دارم مطرح ميکنم، هم عقل عملي
و هم بعد معنوي.