تبلیغات
کد خبر: ۲۶۰۵۲

ریشه های بی‎حیایی در رفتار ما

آیت الله مجتبی تهرانی در درس اخلاق خود با موضوع حیا ضمن انتقاد از رویکردهای تساهل‌گرایانه، بی‌شرمی را از مصادیق بی‌دینی عنوان کرد و گفت: اگر حیا نباشد؛ نه انسان هستیم و نه متدین. متن کامل نخستین جلسه دروس ایشان با موضوع «حیا» که برگزار شده است در پی می‌آید.

آيت الله مجتبي تهراني در درس اخلاق خود با موضوع حيا ضمن انتقاد از رويکردهاي تساهلگرايانه، بيشرمي را از مصاديق بيديني عنوان کرد و گفت: اگر حيا نباشد؛ نه انسان هستيم و نه متدين.متن کامل نخستين جلسه دروس ايشان با موضوع حيا که برگزار شده است در پي ميآيد.

مروری بر مباحثگذشته

در گذشته بحثما راجع به تربیت، یعنی روش رفتاری و گفتاری بود. عرض کردم به طور معمول، انسان در چهار محیط خانوادگی، آموزشی، رفاقتی و شغلی روش می‎گیرد؛ فضای پنجمی هم داریم که حاکم بر هر چهار محیط است. در ضمن بحثمحیط خانوادگی، دو سه جلسه به طور اختصار در مورد مسأله حیا در بعد اخلاقی‎اش بحثکردم، چون حیا ارتباط تنگاتنگی با آن محیط داشت. چند چیز موجب شد که احساس کنم «بحثحیا» به طور مستقل، مورد ابتلا است و نه تنها نسبت به محیط خانوادگی بلکه به طور کلی، نسبت به کل جامعه نقش دارد؛ به خصوص نسبت به آن فضای پنجمی که می‎خواستم مطرح کنم. چون اصلا رکن اساسی‎ در مورد فضای کلی جامعه حیا است.

اشاره به تاریخچه این بحث

البته من در گذشته، در دو بعد حیا را مستقلا بحثکردم؛ یکی در بعد اخلاقی، یکی هم در بعد معرفتی، در منازل سلوک الی الله تعالی، بحثکردم که «حیا» سی و چهارمین منزل از منازل سلوک الی الله تعالی، است و من بعد از منزل شکر، آن بحثرا کردم. فعلا نمی‎خواهم بحثحیا را در بعد معرفتی مطرح کنم و به دنبال آن نیستم.

چند مقدمه در مورد مباحثاخلاقی

حالا برای آشنایی به مباحثاخلاقی، مقدمه‎ای را می‎گویم و بعد وارد بحثمی‎شوم.

۱. کیفیت سیر مباحثاخلاقی

مباحثاخلاقی بر محور قوای درونی انسانی، یعنی قوه شهوت، غضب و وهم مطرح می‎شود. مباحثاخلاقی این‎طور هستند و من هم مفصل راجع به آن بحثکرده‎ام. علمای اخلاق، برای هر کدام از این قوا رذایل و فضایلی را می‎شمارند و وارد بحثآن می‎شوند. مثلا رذیله‎های قوه شهوت را شمارش می‎کنند، یا مثلا راجع به خشم و غضب و رذایلش و مقابلاتش بحثمی‎کنند. یک رذیله را می‎گویند بعد ضد آن را که فضیلت است، بیان می‎کنند. تا بحثمی‎رسد به جایی که یک قوه به تنهایی نقش ندارد، مثلا جاهایی ممکن است از دو قوه یا سه قوه، یک رذیله پیش بیاید. یعنی شهوت و غضب منشاء همان رذیله می‎شود. رذیله را موضوع بحثقرار داده و می‎گویند: گاهی ممکن است ریشه این رذیله، شهوت باشد و گاهی ممکن است، غضب باشد. اینها مقدمه است برای این که به بحث‎مان برسیم
«وقاحت» یعنی «بی‎حیایی»

در مباحثاخلاقی، رذیله‎ای تحت عنوان «وقاحت» مطرح است که من می‎خواهم توضیح دهم، گاهی در ارتباط با شهوت قرار می‎گیرد و منشاءاش شهوت است و گاهی منشاءاش غضب است. «وقاحت» از نظر لغت، به معنای «بی‎شرمی» است که ما هم این لفظ را در همین معنا استفاده می‎کنیم. بحثما «حیا» است نه بی حیایی ولی از آنجا که گاهی تعریف به ضد، مطلب را خوب تفهیم می‎کند مجبورم اول این رذیله را بگویم بعد سراغ آن فضیلت بروم. علما می‎گویند: «یعرف الاشیاء بأضدادها». چون ضد او حیا است و من می‎خواهم بحثضد را بکنم. خود ما هم در محاورات عرفی‎مان می‎گوییم: فلانی خیلی بی‎حیا است؛ و منظورمان همین وقاحت است. یا می‎گوییم وقیح است یا بی‎حیا است. این یک بحثلغوی بود. علمای اخلاق، وقتی وقاحت را از نظر اصطلاح تعریف می‎کنند، می‎گویند: «وقاحت عبارت است از عدم مبالات نفس نسبت به ارتکاب محرمات شرعیه، قبایح عقلیه و عرفیه». «عدم مبالات نفس از ارتکاب» به تعبیر ما یعنی «پررویی». اگر انسان، کاری را که از دیدگاه عقل زشت است انجام دهد، و اصلا هم به روی خود نیاورد و برایش اهمیت نداشته باشد، انسان پررو و بی‎حیایی است. از نظر درونی، برای چنین کسی ذره‎ای ناراحتی ایجاد نمی‎شود. قبایح عقلیه در ارتباط با عقل عملی است، چون ادراک حسن و قبح مربوط به عقل عملی است. محرمات شرعیه هم یعنی دستورات شرعی. لذا منشاء این که یک نفر با این که می‎گوید: من معتقد به معاد و نبوت و همه اینها هستم، در عین حال گناهی می‎کند و از نظر درونی هم هیچ ناراحتی برایش ایجاد نمی‎شود، منشاء این عدم مبالات نفس، بی‎حیایی است.

۲. افراط و تفریط قوا منشاء گناه هستند

انسان که مرتکب یک عملی زشت و قبیح یا مرتکب گناهی می‎شود، چه در بعد عقلی‎ و چه در بعد شرعی‎، این عمل در ارتباط با یکی از همین قوای درونی او است؛ یا شهوت بوده یا غضب بوده و یا وهم بوده است. انسان در ارتباط با خواسته‎های نفس است که گناه کرده و یا عمل زشتی را انجام می‎دهد که حتی عقل تقبیح می‎کند و می‎گوییم وقیح است؛ لذا گاهی ممکن است منشاء کار زشت و گناه، شهوت و گاهی غضب باشد. قوای نفسانی ما چه غضب و چه شهوت، ممکن است یک حالت افراطی و یا یک حالت تفریطی داشته باشند، ممکن هم هست که حالت اعتدالی داشته باشند. حالا من چند تا مثال می‎زنم. مثلا فرض کنید در باب شهوت، شخص به دنبال ربا خواری، حرص و مال اندوزی است. این موارد در حالت افراطی شهوت است‎. یعنی حالت افراطی شهوت، او را به این رذیله حرص و مال‎اندوزی می‎کشد و منشاء این می‎شود که «پول و مال» را روی هم انباشته کند، از هر جایی و هر دری که می‎شود. چنین آدمی دیگر هیچ مرزی نمی‎شناسد. این شخص، آدم وقیحی است و غیر از این هم نمی‎شود چیزی در مورد او گفت. به این حالت افراطی در ربط با خشم یا غضب «بغی» می‎گویم که معنایش به اصطلاح ما «سرکشی» است. مثلا «ضرب و شتم» یا «ناسزاگویی» حالت افراطی غضب است. منشاء همه اینها آن حالت افراطی خشم است. این شخص حالت تعادلش را از دست داده و دیگر متعادل نیست که این کارها از او سر می‎زند.

«بی‎حیا» دین ندارد!

ممکن است برخی بخواهند اعمال وقیح خودشان را توجیه کنند، ولی شما فریب این چیزها را نخورید و بدانید که این کارها از عدم تعادل قوای نفسانی نشأت گرفته است. من اخیرا می‎شنوم که درباره کسی که فحاشی می‎کند، می‎گویند: او ادبیاتش خوب نیست. او دارد فحش می‎دهد و دیگران می‎گویند: «چیز مهمی نیست ادبیاتش خوب نیست»! ما اخیرا داریم این حرف‎ها را می‎شنویم. یک نفر «آدم بی‎حیا و بی‎شرمی» است و حتی «آدم بی‎دینی» است، چون بسیاری از این بی‎شرمی‎ها خلاف شرع است، اما می‎گویند: «مهم نیست، ادبیاتش خوب نیست یا بدسلیقه است»!

حالا من روایاتی را می‎خوانم که فرمودند: «لا یمان لمن لا حیاء له». کسی که حیا ندارد، ایمان ندارد. در روایتی پیغمبر می‎گوید: «لا دین لمن لا حیاء له» هرکس حیا ندارد، اصلا دین ندارد. بحثما بحثتقریبا سلسله‎وار و علمی است. من الان در مورد بحثریشه‎یابی حیا وارد شده‎ام که بسیاری از رذایل اخلاقی، به خاطر افراط قوای نفسانی است. حالت افراطی شهوت و غضب را گفتم و برایش مثال هم زدم. این قوا، حالت تفریطی هم دارند؛ یعنی گاهی شخص به آن مقدار که باید از این قوا بهره بگیرد، نمی‎گیرد. مثل «عدم‎غیرت» که ما به آن «بی‎غیرتی» می‎گوییم. این به خاطر حالت تفریط غضب است. یا فرض کنید «کتمان‎حق»؛ این‎که کسی حق را می‎پوشاند، برای این است که جرأت ندارد حق را بگوید. این حالت تفریطی غضب است و به چنینی شخصی می‎گویند: «ترسو!» گاهی ممکن است که شهوت منشاء یک رذیله شود و غضب هم منشاء همان رذیله شود، با این که اینها دو نیروی جدا از هم هستند؛ شهوت یک نیرو در انسان است، غضب هم نیروی دیگری در انسان است، ولی اینها هر دو منشاء یک رذیله می‎شوند. گاهی هم حتی ممکن است «وهم» نیز موثر باشد. البته من چون نمی‎خواهم بحثپیچیده شود، همین دو قوه را می‎گویم.

ریشه غیبت‎کردن

من می‎روم سراغ گناهانی که مبتلابه است، مثل: «غیبت کردن» گاهی ممکن است منشاء غیبت، غضب باشد، با کسی دشمنی دارد و این موجب شده است که غیبت او را کرده است، می‎خواهد رسوایش کند. در اینجا منشاء غیبت، خشم است. گاهی منشاء غیبت خشم نیست، شهوت است، مثلا برای خوشایند دیگری غیبت می‎کند. این شخص خیلی بدبخت است! من از معاصی کبیره برایتان مثال ‎زدم که ان‎شاءا… مطلب جا بیفتد. حالا یک تقسیم بندی دیگر؛ گاهی رذیله، از فعل نشأت می‎گیرد و گاهی از ترک فعل. یک وقت فرد، فعل حرام انجام می‎دهد، مثل این که غیبت می‎کند، این یک فعل است و حرام هم هست، یک وقت ترک واجب است. مثل کتمان حق، که گفتن حق واجب است. آن فعل بود و این ترک است. چون هر دو قسم را گفته بودم این توضیح را دادم که کاملا متوجه شوید. کسانی که اهل بحثهستند، خوب دقت کنند!تمام گناهان انسان از همین امور نشأت می‎گیرد؛ حالت افراط‎ و تفریط در ارتباط با نیروهای نفسانی، چه فعل باشد و چه ترک باشد. سرچشمه همه اینها هم «وقاحت، بی‎حیایی و بی‎شرمی» است.

۳. بی‎حیایی سرسلسله شرارت‎ها است

به جای حساس بحثرسیدیم که گفتم بحثاساسی است و مبتلابه جامعه ما بوده و بحثاساسی مباحثگذشته تربیتی ما است. حالا من برایتان چند روایت می‎خوانم. یک؛ «القحة عنوان الشر» عنوان همه زشتی‎ها وقاحت و بی‎شرمی است. «عنوان» یعنی «تیتر»، یعنی اگر بخواهی برای شرور، یک تیتر بگذاری، آن بی‎حیایی است. حالا روایت دیگری که خیلی روشن‎تر است، می‎فرماید: «رأس کل شر القحة» سرآمد هر شری بی‎حیایی است. یک روایت از امام صادق(ع) است که می فرماید: «الوقاحة صدر النفاق و الشقاق و الکفر» سرآمد همه اینها بی‎حیایی است، یعنی سرآمد نفاق، شقاق و کفر این است.

همه دین، حیا است

روايات دو نوع است، يک دسته وقاحت را مطرح ميکند، مثل اين رواياتي که الآن خواندم و در مورد با خود وقاحت بود. در يک دسته از روايات، ضدش را طرح ميکنند و ميگويند: لا يمان لمن لا حياء له بي شرم ايمان ندارد. اين ضد وقاحت است. روايتي از پيغمبر اکرم است که فرمودند: قال رسولالله(ص): الحيا هو الدين کله پيغمبر با اين سخن، کار را تمام کرد. اصلا دين حيا است. لذا آن روايتي که از امام صادق(ع) خواندم در باب وقاحت که فرمود: صدر نفاق و شقاق و کفر، بيحيايي است. اگر حيا نباشد، دست ما هم از انسانيت خالي است و هم ازالهيت. نه انسان هستيم و نه متدين. در دو رابطه من دارم مطرح ميکنم، هم عقل عملي و هم بعد معنوي.

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات