آرایش و زینت از دیدگاه رسول اعظم(ص)
پیامبراعظم(ص) درباره زینت و آرایش، به تفاوت میان زن و مرد توجه ویژه ای داشت. همچنین به مردان دستور میداد ناخن خود را کوتاه کنید و به زنان میگفت ناخن خود را کوتاه نکنید و برای زینت, کمی ناخن خود را بلند نگه دارید.
پيش از پرداختن به مسئله آرايش و زينت از ديدگاه رسول اعظم صلي الله عليه و آله لازم است به مفهوم آرايش و زينت نگاهي اجمالي داشته باشيم.
مفهوم آرایش و زینت
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
آرایش در لغتنامه دهخدا به معنای زیر آمده است:
اسم مصدر آراستن, زینت, زیور, جمال. و آرایش کردن به معنای آراستن و جلوه کردن آمده است. ۱
همچنین زینت را آرایش و زینت کردن را آرایش کردن, پیراستن و بزک کردن معنی کردهاند. ۲ بر اساس این مفهوم، بدن زن زینت به شمار می آید.
آرایش، امری فطری و طبیعی است و گرایش فطری زن به آرایش، آثار روانی بسیار مثبتی برای وی دارد.
بیمیلی به آراستگی و آرایش، نشانه اختلال شخصیتی و روانی در فرد است. فرد ژولیده و بیرغبت نسبت به آرایش، برای خودش ارزش قائل نیست.
بر این اساس، پوشیدن جامه زیبا، بهرهگیری از مسواک و شانه زدن مو، خوش بو بودن، استفاده از انگشتر و آراستن خویش هنگام عبادت جزو مستحبات مؤکد است.
جایگاه زیبایی و آرایش
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
سه زن محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله شرفیاب شدند و از شوهران خود شکایت کردند. یکی از آنان نسبت به خودداری شوهرش از کاربرد بویخوش گله داشت. رسول خدا صلی الله علیه و آله بیدرنگ درحالیکه به نشانه خشم, ردایش را به زمین میکشید، از خانه به مسجد رفت و بر منبر آمد و فریاد کرد: " چه میشود گروهی از یاران مرا که ترک گوشت و بوی خوش و زن کردهاند؟ همانا من هم گوشت میخورم و هم بوی خوش به کار میبرم و هم از زنان بهره میگیرم و هر کس از[شیوه] من روی گرداند، از من نیست ". ۳
هنگامیکه رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد اصحاب میرفت، به آینه نگاه میکرد و موهای خود را شانه میزد و مرتب می کرد و میگفت: " خداوند دوست دارد وقتی بندهاش به نزد دوستانش میرود، خود را آماده و زیبا سازد ". ۴
قرآن کریم نیز آفرینش وسایل تجمل را از لطفهای خدا نسبت به بندگانش می داند. ۵ همچنین اسلام، زنی را که کوتاهی می کند و خود را برای شوهرش نمی آراید، سرزنش کرده است. ۶ رسول گرامی اسلام فرمود:
پاکیزه باشید و خودتان را شبیه یهود نکنید. زنان یهودی که زناکار شدند، بدان جهت بود که شوهرانشان کثیف بودند۷ و کسی به آنها رغبت نمیکرد. ازاین رو، در آموزههای دینی تأکید شده است که خودتان را پاکیزه کنید تا زنانتان به شما متمایل گردند. ۸
اهتمام رسول خدا صلی الله علیه و آله به زینت و آرایش زنان، نشان دهنده وجود مصالح فردی و اجتماعی است؛ زیرا شارع مقدس, قوانین و دستورهای دینی را بر اساس مصالح فردی و اجتماعی وضع می کند و در هر امری که مصلحتی وجود داشته باشد، احکام متناسب را به صورت واجب یا مستحب صادر می کند.
دستورهای اجمالی در باب زینت
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
از آن جا که در امر زینت، مصالحی برای انسان به ویژه زنان نهفته است، شارع مقدس آن را مستحب دانسته و دستورهایی در این راستا صادر کرده است. البته این دستورها، ایجابی و سلبی اند. در بعد ایجابی، افراد مؤمن باید آراسته باشند و از زینت حتی هنگام عبادت استفاده کنند. شرع مقدس، به زنان بیش از سه روز اجازه ترک زینت نداده است. پیامبر فرمود:
لا یَحلُ لِاِمرَأةٍ تؤمِنُ باللهِ وَ الیَومِالآخِرٍ اَن تَحُدًَ عَلَی مَیِّتٍ فَوقَ ثَلاثِ لَیالٍ إلّا عَلَی زَوجٍ اَربَعَةَ اَشهُرٍ وَ عَشرا؛ ۹
برای زنی که به خدا و روز جزا ایمان دارد، جایز نیست برای مردهای بیش از سه روز آرایش را ترک کند، مگر برای زوج خود که واجب است چهار ماه و ده روز آرایش نکند.
پیامبر در جایی دیگر فرمود:
ان الله یحب من عبده اذا خرج الی اخوانه ان تهیاء لهم و یتجمل. ۱۰
همانا خداوند دوست دارد بندهاش وقتی برای دیدار برادرش خارج میشود، خود را آماده کند و برای آنان زیبا سازد.
بر اساس سخن تاریخنگاران، حضرت نه تنها مخالف زیبایی و آرایش نبود، بلکه بر آن تأکید میورزید و حتی رهنمودهایی نیز برای زیباسازی ارائه میکرد. توجه به این گزارشها, به خوبی نمایانگر جایگاه آرایش و زیبایی از دیدگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله است. در این بخش, به بیان نمونههایی از این موارد میپردازیم.
امام صادق(ع) فرمود:
پیامبر به زنی به نام امعطیه که آرایشگر بود, گفت: ای ام عطیه, وقتی دختری را آرایش میکنی، صورتش را با پاره پارچه پاک مکن. بیشک, تکه پارچه, جلوه چهره را میگیرد. ۱۱
این جریان نشان دهنده توجه رسول خدا صلی الله علیه و آله نسبت به آرایش و زیبایی و بهداشت پوست برای حفظ زیبایی است. همچنین از امام صادق(ع) چنین نقل شده است:
زن آرایشگری محضر رسول گرامی اسلام وارد شد. حضرت از جمله سفارش هایی که به وی کرد، این بود که برای زیباتر شدن زنان، گیسو را به گیسو گره مزن. ۱۲
رهنمودهای حضرت محمد صلی الله علیه و آله درباره مظاهر زینت بسیار جالب است. امام صادق(ع) نقل میکند:
پیامبر فرمود: " طعطر زنانه باید خوش رنگ و دارای بوی ملایم باشد و عطر مردانه باید کم رنگ و از بوی تندی برخوردار باشد ". ۱۳
پیامبراعظم صلی الله علیه و آله درباره زینت و آرایش، به تفاوت میان زن و مرد توجه ویژه ای داشت. همچنین به مردان دستور میداد ناخن خود را کوتاه کنید و به زنان میگفت ناخن خود را کوتاه نکنید و برای زینت, کمی ناخن خود را بلند نگه دارید. ۱۴
پیامبر درباره موی سر زنان که یکی از جلوه های زیبایی است، چنین فرمود:
اذَا اَحَبَّ اَحدًکم اَن یَتَزَوَّجَ اِمرَأَةَ فَلیَنظر اِلی شِعرِها کَمَا یَنظر اِلی وَجهِها فَاِنَّ الشِّعرَ اَحَدا الجَمالَین. ۱۵
هنگامی که یکی از شما دوست داشت با زنی ازدواج کند، پس به موی سرش نگاه کند، همانگونه که به صورتش نگاه میکند؛ زیرا موی زن یکی از زیباییهاست.
رسول خدا صلی الله علیه و آله به زنان اجازه میداد تا موهای خود را با رنگ بیارایند. ایشان به زنان همسردار فرمود خود را با رنگ برای شوهرانشان آرایش دهند و زنان بیهمسر را دستور داد تا دستهای خود را حنا ببندند تا به دستهای مردان شباهت نداشته باشند. ۱۶
بر اساس سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله، زینت و تجمل در نظر شارع مقدس, محبوب است و از جمله مستحبات، زینت به قصد اظهار نعمتهای الهی است. توجه به زینت، تخلق به اخلاق الهی است. ازاینرو, پیامبر میفرمود: " ان الله جمیل و یحب الجمال ". ۱۷
در سیره نبوی، مسئله زینت و توجه به وضع ظاهر چنان مهم است که حضرت به کسانی که به این امر بی توجه بودند، اعتراض و با آنان برخورد میکرد. ابن عباس نقل میکند:
زنی نزد پیامبر آمد تا با آن حضرت بیعت کند، ولی چون خضاب نکرده بود، پیامبر با او بیعت نکرد تا آنکه خضاب کرد. ۱۸
در جایی دیگر از وی نقل شده است:
پیامبر به یکی از همسران خود که مویی ژولیده و ظاهری ناآراسته داشت، تذکر داد و به وضع ظاهری او اعتراض کرد. ۱۹
در روایتی آمده است:
شخصی به نام ابوریحانه به حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و عرض کرد: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله, من زیبایی را دوست دارم، حتی زیبایی کفش را. آیا این از تکبر است؟ حضرت فرمود: " خداوند زیباست و زیبایی را میپسندد و دوست دارد که اثر نعمت خود را در بندهاش ببیند ". ۲۰
از منظر دین، هزینه کردن برای زینت و آرایش جزو امور ضروری و لازم است و حتی این امر از انفاق در راه خدا پسندیدهتر است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در وصایای خود به امیر مؤمنان(ع) فرمود:
دِرهَمٌ فِی الخِضابِ اَفضَلُ مِن اَلفِ دِرهَمِ فی سَبیلِ اللهِ و فیه اَربَعَ عَشَرَةً خَصلَةً. ۲۱
هزینه یک درهم برای خضاب ارزشمندتر از هزینه هزار درهم در راه خداست و در خضاب کردن چهارده ویژگی است.
دلیل این سخن پیامبر، وجود آثار مثبت خضاب است. آن زمان که پیامبر فهرست جهیزیه دخترش را تهیه کرد، عطر جزء یکی از کالاها بود. این موضوع نشان دهنده اهمیت مسئله زینت است. همچنین از حضرت رسول صلی الله علیه و آله نقل شده است:
احسنوا لباسکم و اصلحوا رحالکم حتی تکونوا کانکم شاته فی الناس. ۲۲
زیبا لباس بپوشید و مرکب خوب سوار شوید تا در نگاه مردم خوب جلوه کنید.
سفارش برای بهره مندی از عطر، خضاب، مسواک و داشتن لباس پاکیزه، همه بر استحباب مسئله زینت دلالت دارد.
دستورهای سلبی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله درباره زینت
= = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = =
شارع مقدس، زینت و آرایش را به عنوان امری محبوب, برای زنان مطرح و در این راستا رهنمودهای لازم را ارائه کرد به موازات تأکید بر زینت و زیبایی، توجه دینداران زنان را همچنین به بخش آسیب زای زینت هم جلب کردهاند و دستورهای سلبی هم در این راستا بیان داشته است که به بخشی از آنها اشاره میکنیم:
۱. آشکار نکردن زینت
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
از عنوانهای مهمی که حکم استحباب زینت را به حرمت تغییر میدهد، آشکار کردن زینت است که قرآن کریم از این عمل نهی فرموده است: " لا یُبدِینَ زِینتَهُن إِلا ما ظَهَرَ مِنْها "(نور: ۳۱).
امام صادق(ع) از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت میکند:
اَیُّ اِمرَأَةً تَطَیَّبَت وَ خَرَجَت مِن بَیتِها فَهِی تُلعَنُ حَتی تَرجِعُ اِلی بَیتِها مَتی مَا رَجَعَت. ۲۳
هر زنی که عطر بزند و از خانه خارج شود، لعنت بر او فرستاده میشود تا زمانی که به خانه بازگردد.
۲. تبرج بیمارگونه
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
یکی از ویژگیهای مهم زنان، خودآرایی و خودنمایی است. در دین مبین اسلام، از این ویژگی با واژه " تبرج " یاد میشود که با توجه به معنای لغوی این واژه، بهتر میتوان به تعریف خودآرایی پرداخت. در فرهنگنامهها, معانی زیر برای تبرج آورده شده است:
الف) جلوهگری و عرضه زیباییها؛ ۲۴
ب) خودنمایی در برابر مردان؛ ۲۵
ج) تبرج از ماده برج، به معنای ظهور و آشکار ساختن است و به زنی که زیباییهایش را در برابر نامحرم ظاهر میسازد، گفته میشود. ۲۶
بنابراین, خودآرایی و خودنمایی مترادف بوده و به معنای تبرج است. از نظر روان شناختی، خودآرایی یکی از نیازهای اصیل و فطری زن به شمار می آید و باید مورد احترام و توجه مرد قرار گیرد تا به علت پاسخ نگفتن به این نیاز فطری، آسیبهای روحی روانی بر زن وارد نشود. ۲۷
زنان از نظر روانی، دارای ویژگی دیگرخواهی هستند و همین موجب خودآرایی در آنان میشود. در واقع, زنان به عرضه زیبایی خود نزد دیگران بیش از خود زیبایی علاقه نشان میدهند. ازاینرو، در محیط خانه کمتر به زیباییهای خود توجه دارند، ولی هنگامیکه در مجالس و محافل عمومی شرکت میکنند, نسبت به زیبایی و آراستگی اهتمام بیشتری میورزند. ۲۸
" تجربه نشان داده که اگر این حس تبرج و خودآرایی زنان در] داخل محیط خانواده[خود و همجنسهای آنها با آزادی کافی همراه باشد، آنها خود را از خودآرایی در مناظر عمومی و محضر بیگانگان بینیاز مییابند. " ۲۹ مردان باید به نیاز زیباپسندانه زنان اهمیت بدهند و آن را سرکوب نکنند تا به صورت ناهنجاری روانی ظاهر نشود. اگر زنان برای برآوردن این نیاز فطری در محدوده خانواده آزاد باشند، خودآرایی به صورت منفی در جامعه گسترش نخواهد یافت.
" از نظر روان شناسی جنسی ثابت شده است که تحریک پذیری مرد در برابر محرکهای بصری بسیار بیشتر از] دیگر[محرکات است. در صورتی که زن در برابر محرکات لمسی حساسیت بیشتری دارد. خصلت مرد, چشم چرانی و خصلت زن, خودآرایی است. تبرج از ویژگیهای عاطفی هر زن است و کمتر اتفاق افتاده که مردان با لباسهای بدننما خارج شوند ". ۳۰
اکنون که به فطری بودن این ویژگی در زنان پی بردیم، لازم است که به تحدید و تعدیل آن بپردازیم. خودآرایی به شکل افراطی, نوعی بیماری است که با عشوه گری و طنازی و دلربایی از آن یاد میشود و ناشی از فشارهای روانی فرد است.
لمبروز، روانشناس معروف در کتاب روح زن چنین نوشته است:
وقتی که زن، مرد را نسبت به خود علاقه مند دید و بهسوی او متمایل شد، منظور اصلیِ او در عشوه گری و خودنمایی از بین میرود, چنان که مشاهده میشود زنانی که به شوهر و کودکان خود علاقه دارند, به کلی از این عالم(عشوه گری و دلبری افراطی و مذموم) برکنار میباشند و اگر زنی دیده شود که شیوه خودنمایی را پیشه کرده، فقط به این دلیل است که پاسخ عواطف درونی خویش را نزد شوهرش نیافته است. ۳۱
بارها در مجامع زنانه دیده شده که سرخوردگیهای عاطفی و بیتوجهی مردان به هنر، زیبایی و استعداد و سلیقه زنان, سبب خودنمایی بیمارگونه زنان شده است، ولی خودآرایی متعادل و منطقی که لازمه زندگی سعادت مندانه است، محصول فطرت و نهاد و سرشت زنان بوده و قابل احترام و تحدید و برنامه ریزی است. در دین اسلام، تأکید فراوانی بر آرایش زن برای مرد شده و این کار, وسیلهای برای برآوردن نیاز زن به خودآرایی است.
یکی از راههای تعدیل و تحدید خودآرایی، گزینش پوشش مناسب است. تأکید فراوان ادیان الهی بر حجاب برای زنان، به علت وجود غریزه ها و نیازهای ویژه زنان است. اگر برای خصلت خودآرایی زنان که سبب عشوه گری میشود، حکم حجاب ارائه نشود، زنان با غریزههای کنترل نشده و نامتعادل و تحت تأثیر شرایط ویژه اجتماعی، بهداشت روانی را ویران می کنند، ولی با حجاب و پوشش مناسب, چارچوب مشخصی برای بهرهمندی از این ویژگی ذاتی, تعیین میشود که از پیدایش فساد اجتماعی و روانی جلوگیری میکند. از نظر روانشناختی، نداشتن پوشش مناسب، جوانان را نسبت به زنان بیاعتماد میکند و رغبت و گرایش
به ازدواج و تشکیل خانواده در آنها ایجاد نمیشود. از طرفی, حس انتقام - جویی و کینه توزی مرد نسبت به مردان دیگری که بیشرمانه همسر یا خواهر او را نظاره میکنند، برانگیخته میشود و آسیبهای روانی را بهوجود می آورد. ۳۲
آسیبهای روانی، اجتماعی و اقتصادی تبرج سبب نزول آیه " لاتبرُّجنَ تَبرُّج الجاهلیةِ الاولی … "(احزاب: ۳۳) شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره کسانی که پوشیدن لباس زیبا را نشانه شخصیت میدانند و با پوشیدن آن، خود را از دیگران برتر احساس میکنند و انتظار دارند همه چشمها دنبال آنها باشد و همه حسرت لباس آنان را بخورند و آنها را خوش بخت بهشمار آورند، میفرماید:
مَن لَبِسَ ثَوباً یباهیَ بِهِ لِیَراهُ النَّاسُ لَمیَنظُرِ الله اَِلَیهِ حَتی یَنزَعه. ۳۳
هر کس لباسی بپوشد که به وسیله آن بر مردم مباهات و تفاخر کند، خداوند به او(به نظر رحمت) نمینگرد تا اینکه لباس را از تن در بیاورد.
مَن لَیسَ ثِیَابَ شُهرَةٍ فِیالدُّنیا اَلبَسَهُ الله لِباسَ الذّل یََومَ القِیامة. ۳۴
هرکس در دنیا لباس شهرت بپوشد(لباسی که با آن مشهور شود), خداوند در روز قیامت, لباس خواری بر او می پوشاند.
همچنین پیامبرخدا صلی الله علیه و آله نهی کرده است که لباس برای مباهات بر مردم پوشیده شود. ایشان در این باره میفرماید:
۳. آرایش برای غیرشوهر
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
همان گونه که گفته شد، در آموزههای دینی بر آرایش و زینت بسیار تأکید و به میل طبیعی زنان به خودآرایی و خودنمایی توجه شده است, ولی آنها را از اینکه برای غیرهمسر خود زینت کنند، منع کردهاند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در فرازی از روایتی میفرماید:
اِنَّ مِن خَیرِ نِسَائَکُم… اَلمُتَبَرَّجَةَ مِن زَوجِها الحصَانَ عَن غَیرِه. ۳۵
بهترین زنان شما، زنی است که… برای شوهرش آرایش و خودنمایی کند، ولی خود را از نامحرمان بپوشاند.
آن حضرت, آرایش و زینت زن، برای شوهر را از حقوق شوهر بر همسر میشمرد و میفرماید:
علیها اَن تَطَیَّبَ بِاَطیَبِ طیبِهَا وَ تَلبَسَ اَحسَنَ ثیابِها وَ تَزَیَّنَ بِاَحسَنِ زیِنَتِها. ۳۶
از جمله حقوق شوهر بر همسر این است که خود را به بهترین عطرها خوش بو کند و بهترین لباسهایش را بپوشد و خود را به بهترین صورت تزیین کند.
در حدیثمعروف مناهی نیز آمده است:
وَ نَهَی اِن تَتَزَیَّنَ لِغَیرِ زَوجِها، فَاِن فَعَلَت کانَ حَقّاً عَلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ اَن یُحرِقَها بِالنَّارِ. ۳۷
پیامبر از اینکه زن برای غیرشوهرش آرایش کند، نهی کرد. اگر زن چنین کند، بر خداوند حق است که او را با آتش بسوزاند.
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
پی نوشت:
۱. علیاکبر دهخدا, لغتنامه دهخدا, ج۲, انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷، چ ۲.
۲. همان, ج۲۵, ص۶۵۱
۳. اصول کافی، باب الزی و التجمل، ج ۵، ص ۱۱۹.
۴. میزان الحکمه، ج ۱، ص ۴۱۴.
۵. اعراف: ۳۱ و ۳۲.
۶. بحارالانوار، ج۷۰، ص ۱۲۲.
۷. وسائل الشیعه، ج ۳، ص ۳۵۵.
۸. پرتوی از پیام پیامبر, ص۸۶.
۹. شرح اللمعة الدمشفیه، ج۲، کتاب الطلاق، التراثالعربی، ص ۴۲۴.
۱۰. میزان الحکمة، ج ۱، ص ۴۱۴.
۱۱. کافی، ج ۵، ص ۱۱۸؛ ج ۶، ص ۳۸؛ تهذیب، عبدالقادر بدران، ج ۶، بیروت، دارالمیسره، ۱۳۹۸ ه. ق، چ۲، ص ۳۶۱، ح ۱۵۶؛ ج ۷، ص ۴۴۶، ح ۴۹.
۱۲. کافی، ج ۵، ص ۱۱۹.
۱۳. وسائل الشیعه، ج ۱، ص ۴۴۴، باب ۱۳، ابواب آداب الحمام.
۱۴. وسائل الشیعه، ج ۱، باب ۸۱، ح ۱.
۱۵. الخطیب العدنانی، الملابس و الزینه فی الاسلام، مؤسسه الانتشار الاسلامی، ۱۹۹۹ م، چ ۱.
۱۶. وسائل الشیعه، ج ۱، ص ۴۴۴، باب ۱۳، ابواب آداب الحمام.
۱۷. تفسیر مجمع البیان، ج ۴، ص ۶۷۳.
۱۸. حدود پوشش و نگاه در اسلام، ص ۱۲۲.
۱۹. اصول کافی، باب الزی و التجمل، ج ۵، ص ۱۱۸.
۲۰. صادق احسان بخش، آثار الصادقین، ج ۲، قم، دارالعلم، ۱۳۶۶، ص ۳۱۲.
۲۱. وسائلالشیعه, ج۲, ص۸۵.
۲۲. میزان الحکمة، ج ۱، ص ۴۱۴.
۲۳. وسائل الشیعه، ج ۱۴، باب ۸۰، ح ۴، ص ۱۱۴.
۲۴. احمد المقری القیومی، مصباح المنیر، ج ۱، ص ۴۲۰.
۲۵. طاهر احمدزادی، ترتیب القاموس المحیط، ج۱، ص ۲۴۰.
۲۶. حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج ۱، ص ۲۲۷.
۲۷. مریم معین الاسلام و ناهید طیبی، روان شناسی زن در نهج البلاغه، قم، عطر سعادت، چ ۲،۱۳۸۰، ص ۲۱۷.
۲۸. همان.
۲۹. مقدمهای بر روان شناسی زن، ص ۱۱۳.
۳۰. مجتبی رکاوندی، روانشناسی زن، ص ۲۲۲.
۳۱. جینا لمبروز، روح زن، ج ۱، ترجمه: پری حسام شهرئیس، تهران، انتشارات دانش، ۱۳۶۲، ص ۴۸.
۳۲. ر. ک روان شناسی زن در نهج البلاغه، صص ۲۱۷ و ۲۲۱.
۳۳. میزان الحکمة، ج ۸، ص ۴۸۱.
۳۴. بحارالانوار, ج۷۹, ص۳۱۴.
۳۵. بحارالانوار، ج ۱۰۳، ص ۲۳۵.
۳۶. وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۱۱۲، ح ۲.
۳۷. همان، ج ۱۴، ص ۱۱۷، ح ۴.
منبع : كتاب " پوشش و آرايش از ديدگاه پيامبر "