نقد منصفانه و بایسته های آن
جامعه مطلوب، جامعهای است که هم متفکران و محققان و نویسندگانش از دوستان و همکیشان خود خواهش کنند که کار ما را نقد کنید تا نقاط ضعفمان را ببینیم، و هم سازمانها و نهادهای سیاسی و اجتماعی باید پول بدهند و از دیگران خواهش کنند نقاط ضعف و قوت آنها را بازگو کنند.
نوشتار حاضر، متن گفت و گو با دکتر علی اکبر علیخانی، رییس پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری درباره نقد منصفانه است.
● شما به عنوان یک محقق جامعهشناس از نقد چه تعریفی دارد؟
در یک نگاه کلی، نقد به این معنی است که چگونه بودن یک تفکر، یک فرد، یک موضوع و یک اندیشه را مثل آینهای روبروی خود او قرار دهیم و از منظری دیگر به او بنمایانیم. با این تفاوت که آینه هر چیزی را همانگونه که هست منعکس میکند، ولی در نقد هر کس آن چیز را از منظر خودش مینمایاند. به عبارت دیگر نقد عبارتست از این که نقد شونده، تفکر، اندیشه، چگونگی بینش و رفتار خودش را در دیگران ببیند و چون دیگران متعدداند، نقد میتواند متعدد باشد.
ممکن است یک نفر یک تفکر و باور داشته باشد و توسط ۵ نفر دیگر نقد شود و ۵ نوع تصویر به او نمایانده میشود که تو این هستی. بنابراین نقد عبارتست از این که «تفکر، اندیشه، دیدگاه و عقیده ما را دیگران به ما نشان دهند که آنها ما را چگونه میبینند.» طبیعی است در این نشان دادن تفکرِ ما توسط دیگری، در آن چیزی که به ما نمایانده میشود نقاط ضعف و قوت و ایرادات و اشکالاتی دیده میشود. این بحث که این ایرادات و اشکالات در عالم واقع وجود دارند یا نه، مسأله بعدی در نقد است. ولی مسأله اول و اصلی این است که عجالتاً تفکر ما از منظر دیگران این است و دیگران ما را این گونه میبینند.
● مسأله اصلی از همین دیگری شروع میشود. این که در عرصه عمل ما در جامعه و سیاست، فرهنگ و حوزه آکادمیک با مشکلات جدی روبه رو هستیم. به خصوص در عرصه سیاست و رسانهها آشفتگی جای نقد را گرفته و اخلاقی بر جریان نقادی حاکم نیست. به نظر شما ما برای رسیدن به پروسه منطقی نقادی به نظریههای کلان نیاز داریم یا این که باید از سطح جامعه و فرهنگ عمومی شروع کرد؟
ما نباید موضوع را پیچیده کنیم. رواج و پذیرش نقد یک فرهنگ است. در سطوح عمومی، نقد چندان به علم، دانش و نظریه ارتباطی ندارد. نقد و نقدپذیری یک فرهنگ است. در فرهنگ اصیل اسلامی، هم در زمان پیامبر(ص) و هم در دورة خلفا به خصوص امام علی(ع)، نقد، امر بسیار ستوده و شایستهای بوده است. حال اگر ما در سطح عمومی توانستیم پذیرش نقد را رواج دهیم و مطلوبیت نقد را باور کنیم و تحمل کنیم که خودمان و رفتار و تفکرمان را در آینه دیگری ببینیم و به آن احترام بگذاریم، منجر به این خواهد شد که در مجامع علمی هم به نقد گردن بنهیم، آن را بر بتابیم و بپذیریم.
به نظر میرسد در فرهنگ عمومی ما نقد چندان جایگاهی ندارد. از پدر یا مادر در یک خانواده گرفته که نمیتواند نقد شود و رفتار او را به او بنمایانند، تا سایر عرصهها، این نقدناپذیری و کراهت از نقد نهایتاً به این منجر میشود که ما در ناخودآگاه ذهن و فرهنگمان، نسبت به چیزی که از رفتارمان نشان داده شود و نپسندیم واکنش منفی نشان دهیم و خوشمان نیاید. به نظر میرسد به لحاظ پذیرش نقد، استادان و جامعه روشنفکری ما هم مثل عوام هستند. همانقدر که عوام تحمل نقد ندارند ما محققان و استادان کشور هم تحمل نقد نداریم. این امر هم به ناخودآگاه فرهنگی ما بر میگردد. البته در رشتههای مختلف علوم
انسانی متفاوت است. بعضی از گرایشها به لحاظ ماهیت رشته و تفکر، بیشتر از نقادی استقبال میکنند.
نکته دیگری که در بحثنقد به آن توجه نمیشود و البته باید مورد توجه قرار گیرد این است که نقد اولاً و بالذّات به نفع نقد شونده است نه به نفع کس دیگر. در یک مثال عینی و فیزیکی، اگر به دوستی بگوییم شلوار شما گِلی شده یا پیراهن شما پاره شده است، برای این است که در کلاس یا مجامع عمومی به او نخندند و آبرویش خدشهدار نشود.
پیراهن گوینده که پاره نیست، پیراهن او پاره است. در اصل تذکر دهنده یا نقد کننده نقطه ضعف یا نکتهای را که میبیند تذکر میدهد، طرف دیگر باید خیلی ممنون باشد و تشکر کند که فرد دیگری او را نقد میکند و نقطه ضعفش را تذکر میدهد. دقیقاً همین موضوع در عرصه تفکر و اندیشه و بینش هم وجود دارد. بنده اگر بد خُلق هستم و یا اگر در جایی تفکر نادرستی دارم و راه خطایی را میروم، اگر کسی خطای من را تذکر میدهد و یادآوری میکند و یا عجالتاً میگوید من این گونه میبینیم، من باید سپاسگزار باشم. اگر افراد و مؤسسات علمی واقعاً دنبال رشد و تعالی خود باشند باید به دیگران حقالزحمه هم بدهند تا آن ها
را نقد کنند.
جامعه و نهادهای سیاسی و اجتماعی اگر بخواهد به رشد و تعالی برسند، همچنین دولت، وزارتخانهها و مؤسسات، باید به گروهها و افرادی بودجه اختصاص دهند و خواهش کنند تا آنها را نقد کنند، نقاط ضعف و خطاهایی را که خود آن ها نمیتوانند ببینند مطرح کنند. به خصوص در مسائل سیاسی و اجتماعی، ضرورت نقد از آنجا ناشی میشود که انسان خودش در موقعیتی که قرار دارد نمیتواند چیستی و چگونگی عملکرد خودش را تشخیص دهد و جایگاه خود را بررسی کند؛ مثل یک نفری که نمیتواند پشت سرش یا نقاط دوردست را ببیند ولی دیگران میتوانند. بنابراین در چنین مواردی لازم است کسانی که خارج از آن سیستم و
حوادثهستند از طریق نقد، ایرادات و چشماندازها را بیان نمایند. حتی هنگامی که یک پروژه تحقیقاتی انجام میشود افرادی که خارج از پروژه تحقیقاتی هستند از بیرون یا سطح بالا به صورت کلان، بهتر میتوانند روندها را بررسی و نقاط ضعف و قوت را استخراج کنند و نقاط ضعف را که باعثخسران و زیان میشوند بیان کنند.
جامعه مطلوب، جامعهای است که هم متفکران و محققان و نویسندگانش از دوستان و همکیشان خود خواهش کنند که کار ما را نقد کنید تا نقاط ضعفمان را ببینیم، و هم سازمانها و نهادهای سیاسی و اجتماعی باید پول بدهند و از دیگران خواهش کنند نقاط ضعف و قوت آنها را بازگو کنند. نتیجه این کار هم روشن است. اساساً نتیجه نقد عبارت است از: «شناسایی و بیان ضعفها و کاستیها، از بین بردن نقطههای ضعف در جهت اصلاح و تکامل، و از بین بردن خلاءها و ضعفها که در مجموع بسیار مطلوب است.» اگر مراحل رشد و تکامل جوامع پیشرفته را بررسی کنیم میبینیم که از طریق نقد و اصلاح پلهپله به پیش
رفتهاند.
● شما از سیر جریان نقادی در ایران چه در عرصه عمومی و چه در عرصه آکادمیک و متفکران راضی هستید؟ آیا این جریان را سالم میدانید یا بیمار؟
نمیتوان از واژه سالم یا بیمار استفاده کرد. به نظر میرسد وضعیت نقد چه در مجامع علمی و فکری و چه در مجامع اجتماعی و سیاسی، دارای وضعیت مطلوب و خوب نیست. باید بسیار بهتر از این باشد. دلایل متعددی هم دارد. این جانب برای نقد هیچ حد و حصر و خط قرمزی قائل نیستم جز یک مورد. بنابراین بهتر است نقد صادقانه باشد ولی اگر صادقانه هم نباشد خوب است. بهتر است نقد با هدف اصلاح باشد، ولی اگر با هدف اصلاح هم نباشد خوب است.
بهتر است نقد به قصد اغراض سیاسی نباشد ولی اگر با اغراض سیاسی هم باشد خوب است. هیچگونه قید و شرطی نباید برای نقد قائل شد. این که برای نقد قید «سازنده» میآوریم یعنی جواز میدهیم که جلوی نقد را به بهانه یا با استدلال «سازنده نبودن» بگیریم. هرگونه نقدی خوب و گامی به پیش است. تنها و تنها خط قرمز و محدودیت نقد «توهین و تهمت» است. یعنی هیچ کس نباید و حق ندارد در نقد، به تحقیر و توهین و تهمت کسی بپردازد. این نشانه انحطاط است. ولی با هر انگیزه و قصد دیگری میخواهد بگوید.
به مثال عینی و فیزیکی بر میگردیم. کسی که میگوید پیراهنت پاره است، چه میخواهد صادقانه بگوید پیراهنت پاره است، چه با نیت عیبجویی، و چه به قصد ضربه زدن یا تمسخر، با هر قصدی بگوید ولی بالاخره پیراهن من پاره است و باید آن را درست کنم. من باید از این فرصت استفاده کنم. حتی ممکن است مخالف و دشمن من این عیب را بگوید.
ولی مهم این است که عیب من را میگوید و من آن عیب را باید اصلاح کنم. این که چرا و چگونه و با چه انگیزه و قصدی گفته است، بحثفرعی است. نکتهای که ما به خصوص در عرصه سیاست با آن مواجه هستیم این است که اگر شخصی همفکر و همحزبی بود، جناح خودش را نقد نمیکند و این یعنی چشم پوشیدن بر حق. و اگر ما به سمت ارتقا و سلامت نقد حرکت کنیم افراد همفکر در یک جریان، و نویسندگان همفکر در یک حوزه، بهتر و بیشتر میتوانند همدیگر را نقد کنند. چرا که نقاط ضعف و قوت یک دیگر را بهتر و بیشتر میدانند. فقط نباید کسی که مقابل من است، مرا نقد کند. کسی که در کنار من است، هم احق به نقد است و هم بهتر میتواند
نقد کند. بنابراین که گاهی اوقات قیدهایی به انتقاد اضافه میشود مثل انتقاد سازنده، صادقانه و … راه نقد را میبندد. نقد به هر صورت، به هر انگیزه و به هر دلیل که باشد مطلوب است و باید تشویق کنیم، ولی توهین و تحقیر مجاز نیست.
● در خصوص مختصات نقد از دید شما سؤال داشتم که جواب را فرمودید. از دید شما حوزه نقد وسیع است به شرط این که توهین و تهمت و تحقیر نباشد …
بله. گاهی ممکن است شما کلمات ادبی زیبایی استفاده کنید ولی در آن توهین و تحقیر طرف مقابل نهفته باشد. در نقد به طور مستقیم یا غیر مستقیم، صریح یا غیر صریح، توهین، تحقیر و تهمت نباید باشد.
● هدف ما از به بحثگذاشتن این مسأله با استادان و صاحب نظران ارائه یک طرح کاربردی برای مسأله مورد بحثاست. سؤال مشخص ما این است که برای رسیدن به این فضایی که شما فرمودید یعنی برای رسیدن به مؤلفههای نقد منصفانه یا نقد بدون هیچ صفت و قیدی در جامعه باید چه کار کرد و از کجا شروع کرد؟ چه نهادهایی باید درگیر شوند؟
مسائل فرهنگی، اجتماعی و اینگونه مباحثاقتضائات خود را دارند. به نظر میرسد ابتدا باید چند گام برداریم. ما باید تحمل و سعه صدرمان را زیاد کنیم. فکر نکنیم اگر کسی از من انتقاد کرد اتفاق مهمی در دنیا افتاده است. ایجاد تحمل و سعه صدر گام اول است. یعنی باید بتوانیم فرهنگ و آداب گفت و گو را در خودمان ایجاد کنیم.
این که ساعتها هم دیگر را نقد کنیم. مباحثی را که خوشمان نمیآید با هم مطرح کنیم ولی ناراحت نشویم و فکر نکنیم اگر فردی بر خلاف تفکر ما حرفی زد اتفاق مهمی افتاده است. بلکه اینها را عادی تلقی کنیم. اگر شخصی شعاری مخالف داد یا علیه ما حرفی زده شد، از کنار این گونه موارد با بزرگمنشی بگذریم. یک جامعه انسانی فراز و نشیبهای خاص خود را دارد. در عموم مردم جامعه، افراد کم صبر و کم تحمل زیاد است. برخی افراد مشکلات دارند و به فرمایش امام علی(ع) ممکن است با تندی و گستاخی صحبت کنند، ما باید اینها را با سعه صدر و تحمل بپذیریم و طبیعی بدانیم. در سیره ائمة اطهار(ع) الگوها و
نمودهای بسیاری در این زمینه داریم ولی عمل نمیکنیم. ائمه(ع) از ما خواسته اند که رفتارشان را الگوی عملی خود قرار دهیم، ولی ما انجام نمیدهیم.
در شروع این دو گام خیلی مهم است که نیاز به فرهنگ سازی دارد. باید به دانشآموزان و دانشجویان تمرین داده شود که همدیگر را چگونه تحمل کنند. مدارس برای شروع این کار مناسب است. در دانشگاههای ما سعه صدر و تحمل به شدت پایین است. این امر آموزش افراد را میطلبد و باید به افراد یاد داده شود که میتوانید هم دیگر را بدون عصبانیت نقد کنید. شروع این مسائل میتواند از نخبگان علمی جامعه باشد. در سطوح فرهیخته جامعه باید نشان داده شود که نقد میشویم و لبخند میزنیم؛ فارغ از این که نقد، قانع کننده یا وارد باشد یا نباشد. مهمتر این است که از نقد استقبال شود. امام علی(ع) از مردم میخواهد
که او را نقد کنند و میفرمایند سخنان تلخ حق را به من بگوئید. در سیره پیامبر اکرم(ص) و بقیه ائمه هم بوده است و حتی خلفای بعد از پیامبر هم مورد نقد قرار میگرفتند. امام علی(ع) به طور مکرر نقد را ضروری میدانست و از آن استقبال میکرد.
او بارها به حاکمان خود توصیه میکرد سخنانی را که برای شما تلخ است ولی واقعیت دارد مردم به شما بگویند. در نامه ۵۳ به مالک اشتر، او را به گفت و گو با مردم توصیه میکند و سپس میفرماید تمام نیروهای امنیتی را از خود دور کن که مبادا مردم هراسی به دل راه دهند، و بعد میفرمایند مردم ممکن است گستاخی و بیادبی به خرج دهند ولی آنها را بپذیر، تحمل کن و بگذار حرفشان را بزنند.
نکته دیگری که باید در عرصه نقد مورد توجه قرار گیرد این است که یک باور غلط در عرصه عموم وجود دارد که اگر کسی نقد شد یعنی عیبجویی شده و شأن او پایین آمده است. نقد به هیچ وجه این نیست که شأن نقد شونده پایین آمده باشد. نقد به هیچ وجه شأن و جایگاه افراد را پایین نمیآورد بلکه عکس آن صادق است. هم شأن او بالا میرود و هم امری که نقد میشود نشان میدهد که مهم است. اگر شما برادر یا دوست صمیمی داشته باشید و ببینید که به راه خطا میرود و دچار مشکلات میشود او را نقد میکنید، زیرا دلسوز او هستید و نمیتوانید ببینید انسانی را که دوست دارید به ورطه خطا و اشتباه برود.
ولی اگر از کسی خوشتان نیاید آنقدر دلسوزی نمیکنید. کسی که برایتان مهم است نواقص و عیوبش را میگوئید تا درستش کند. همچنین کتابی که نقد میشود مهم است که دیگران در موردش وقت گذاشته و نقدش کردهاند. همینطور در جامعه اگر سیاست و روشی نقد میشود به این دلیل است که دیگران برای آن ارزش و اهمیت قائل شدهاند. نقد به معنی این است که ارزش نقد شونده بالا است. معمولاً در مجامع علمی بزرگان را نقد میکنند و این امر جایگاه نقد شونده را روز به روز افزایش میدهد و احترام جامعه هم به او زیاد میشود. برعکس، در جوامعی که استادان، پژوهش گران و نویسندگان نقد نشوند، انتقادات از آنها
زیرزمینی و پنهان میشود و به مباحثغیر رسمی نامناسب تبدیل میشود و احتمالاً اثر منفی دارد. در حالی که اگر اینها علناً و به طور رسمی در مجامع علمی نقد شوند اثرات نقد مثبت خواهد بود. در عرصه مدیریت هم همینگونه است. اگر مدیری از نقد استفاده کند و نقدها را بشنود، ارزش او در دید بقیه نسبت به سایر مدیران بالاتر است.
● سؤالی در مورد عرصه سیاسی حال حاضر کشور دارم. چرا نخبگان سیاسی در عرصههای کلان از وادی نقد به دور افتادهاند و چرا عاقلانه رفتار و گفتار نمیشود؟ آیا جریانات سیاسی ما به بلوغ و پختگی نرسیده اند؟
به عبارتی شاید بتوان گفت بلوغ و پختگی کامل دیده نمیشود ولی بگذارید ما تفاوتی بین انتقاد و منازعات سیاسی قائل شویم. در ابتدا گفتم که نقد یعنی این که شما تفکر، نگاه، سخن و اندیشه خودت را در آئینه دیگری ببینید. به عبارت دیگر، دیگران نقاط قوت و ضعف شما را بنمایانند. کشمکشهای سیاسی و جناحی و تسویه حسابهای سیاسی را نمیشود نقد محسوب کرد.
● در هر حال این عرصه یکی از مراجع رسمی الگوبرداری رفتاری و گفتاری مردم است.
به نظر من اینگونه رفتارها خیلی مناسب و در شأن افراد وزین و متین نیست. افراد باید بسیار بزرگمنشانه و عاقلانه رفتار کنند. اینگونه رفتارها را نمیتوان نقد نام نهاد.
● خواه ناخواه مردم از اساتید دانشگاه الگو برداری نمیکنند بلکه این جریانات را مینگرند …
بلکه، این یک امر روشنی است که هر گونه اقدام و حرکت مدیران سیاسی یک جامعه و حتی مدیران یک اداره و مدرسه، در جامعه و مخاطبان اثر دارد و مردم به سمت آنها، و سبک و سیاق آنها میروند. ما در تاریخ دانشمندان زیادی داشتیم ولی جریانات اجتماعی و توده مردم، معمولاً تابع مدیران و رؤسا بودهاند.
● یکی از ارکان اصلی دین اسلام امر به معروف و نهی از منکر است که به نظر میرسد با نقد و انتقاد همخوانی داشته باشد. شما این نسبت را چگونه میبینید؟
امر به معروف و نهی از منکر یکی از اساسیترین و مهمترین اصول اسلام است که به شدت مغفول و نادیده گرفته شده. این اصلِ بسیار مهم، آنقدر قابلیت و گستردگی دارد که در ظرف این اصل ما میتوانیم نهادهای متعدد اجتماعی و مؤسسات مختلف بنیانگذاری کنیم. حتی شبیه چیزی که در غرب اکنون احزاب و گروهها نقشآفرینی میکنند، و از جمله بحثنقد که در قالب امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک فریضه الهی میگنجد.
حال در موضوع نقد، شاید برخی معتقد باشند که غربیها جلوتر از ما هستند. اگر ما میتوانستیم آن اصل را به سبک و سیاقی که در متون اسلامی وجود دارد، امروزی و قانونی کنیم میتوانستیم براساس آن، هم نهادهای مختلف ایجاد کنیم و هم نقد را گسترش دهیم. دقیقاً یکی از مصادیق امر به معروف و نهی از منکر همین نقد است که میتواند تئوریپردازی شود و رابطه تنگاتنگی با هم دارند. ولی متأسفانه این اصل مورد بیتوجهی قرار گرفته است و فکر میکنیم امر به معروف و نهی از منکر یعنی اینکه توصیه و نصیحتی به کسی کنید و به کسی بگوئید لباس و موی شما اینگونه است. در حالی که این اصل مراحل عمیق و بالایی دارد
که باید بحثو بررسی شود. امیدوارم مجامع علمی ما به سمتی بروند که این اصل را تئوریزه کنند و در تار و پود نهادهای سیاسی اجتماعی وارد سازند.
● سؤال مشخصه دیگر رابطه عدالت و نقد است که یکی از مطالبات بر حق مقام معظم رهبری در کنار ضرورت نقد منصفانه، برگزاری کرسیهای نقد و نظریهپردازی و عدالت محوری به خصوص از سوی دانشجویان بوده است. به نظر میآید رابطهای هم بین عدالت و نقد برقرار باشد …
یکی از مسیرهایی که باید طی شود تا ما به عدالت برسیم میتواند نقد باشد. به این دلیل که عدالت یک نقطه مطلوب است. ما عدالت سیاسی، اقتصادی، آموزشی و … داریم و در هر جامعهای عدالت میتواند موضوعیت و مصداق داشته باشد. حتی در خانواده هم عدالت میتواند معنادار باشد. عدالت میتواند بینهایت مصادیق و به تعداد موضوعات و مسائل ریز و درشت جوامع بشری مصداق داشته باشد ولی اصول و قواعد کلانی دارد. برای رسیدن جامعه، و نهادها و بخشهای مختلف آن به عدالت، باید مراحل و فراز و نشیبی طی شود. صرف این که اراده کنیم عدالت محقق شود، عدالت پدید نمیآید، گاهی چیزی در نظر برخی عدالت است و در نظر
دیگری عدالت نیست.
چه کسی تعیین میکند عدالت چیست؟ عدالت و رسیدن به عدالتِ نسبی در جامعه، فرآیند دشوار و پیچیدهای را میطلبد. نقد نقش بسیار مهمی در طی کردن این مسیر دارد. این که چگونه ما به آن نقطه تعادل و مطلوب برسیم که همگان براساس یک قواعد مشخص و مورد اجماع نسبی، آن را نقطه عدالت بدانند، از مسیر نقد میگذرد. به این دلیل که یک طرفه نمیشود به عدالت رسید. یکی از مهمترین الزامهای عدالت این است که طرفهای مختلف که در آن ذی نفع هستند باید دخیل باشند و یک رضایت نسبی داشته باشند و تأیید کنند که روند درست طی شده است.
محال است جامعهای بتواند یک طرفه مسیری را برود و به نقطه عدالت برسد. یعنی در شرایط عادلانه، اگر قرار است مثلاً ده گروه از آن برخوردار باشند یک گروه بگوید من به تنهایی این مسیر را میروم و عدالت را برای ده گروه اجرا میکنم. در این مسیر، هر ده گروه باید با هم توافقاتی بر سر اصول داشته باشند تا مسیر عدالت طی شود و اینجاست که نقد شکل میگیرد. روشهای توزیع منابع و تخصیص منابع مادی و معنوی مورد نقد قرار میگیرد و این ها مهمترین کارویژه عدالت هستند. چگونگی توزیع و تقسیم هم، بحثو نقد میشوند و این نقدها است که زمینه را ایجاد میکند تا مسیر عدالت پیموده شود. نمیتوان بدون نقد
مسیر عادلانهای را طی کرد و یک سیستم عدالت را اجرا نمود.
● رابطه تفکر و نقد چبست؟!
رابطه آنها مستقیم و متقابل است. نقد حاصل تفکر است و تفکری که تولید میشود نقدی را به دنبال دارد. منتها نقد و انتقاد سطوح و مراحلی دارد. ممکن است برخی مسائل سطحی و جزئی باشند و به تفکر کمتری نیاز داشته باشند ولی در مسائل پیچیده سیاسی، اجتماعی و علمی، چون مسائل پیچیده و ذوابعاد و ذو جوانباند و این جوانب بر یک نفر روشن نیست بلکه بر همگان روشن است، همگان باید دخیل باشند و باید براساس تفکر، نقد انجام شود.
از طرف دیگر خود نقد به لحاظ علمی موجب زایش تفکرات بعدی میشود. بنابراین تأثیر و تأثر متقابلی بر هم دارند. به نظر میآید بدون نقد، تفکر رشد نمیکند. یعنی اگر تفکر را به معنی نظریهپردازی و دانش و دانایی و شبکه دانش و دانایی فرض کنیم، در حوزه علوم انسانی، بدون نقد، تفکر بسیار نحیف خواهد بود و رشد و جهشی نخواهد داشت. اگر میخواهید تفکری بمیرد باید راه نقد را به روی او بست. بعد از مدتی نحیف و لاغر شده و در مقابل تندبادهای تفکرات دیگر دوام نمیآورد و نابود میشود. برعکس اگر بخواهید تفکری جان بگیرد باید مرتب نقادی شود.
● ما امروز با دو رویکرد در سطح جامعه مواجه هستیم. مکتبهای نقادی غربی با سیر جریانات خاص خود از جمله مکتب فرانکفورت، و دوم کار ویژههای مکتب ایرانی و اسلامی از جمله امر به معروف و نهی از منکر. این دو جریان خواه ناخواه در قالبهای مختلف وارد زندگی ما شده است. این دو جریان چه حاصلی برای ما داشته است؟ آیا مشکلات ما از جریانات و رویدادهای غربی ناشی نمیشود؟
ورود فرهنگ و تفکر بیگانه یا غربی، هم فواید و هم ضررهایی میتواند داشته باشد. استفاده از تجربیات بشری مشکلات و تبعاتی دارد. آن چیزی که در جامعه ما منفی است افراط و تفریطی است که ما به لحاظ فرهنگی گرفتار آن هستیم. اگر ما به مباحثغربی به عنوان یک تجربه بشری نگاه کنیم و با این تلقی که یک جامعهای که مسائل خودش را دارد و مجموعهای از مباحثدر آن مطرح شده است و ما آنها را جهت اطلاع و بهرهبرداری احتمالی میخوانیم، این مطلوب است. ولی هنگامی که مباحثی از غرب وارد میشود و کاملاً مورد پذیرش قرار میگیرد و مطلق انگاشته میشود، و حتی گاهی راه تفکر و خلاقیت را در مجامع علمی ما
میبندد این منفی است.
مهمتر این که این مباحثمسألههای جوامع دیگر بوده است. جامعه ما مسألههای دیگری دارد. مکاتب و مباحثی که در غرب تولید و ایجاد شده در واکنش و پاسخ به یک مسألهای در آن جا بوده است. این پاسخ به مسألههای خود آنهاست و راهحل مناسبی برای مسألهها و سؤالهای ما نیست. با برگرفتن نظریههای غرب، عملاً راهحلی را به مسألهای میدهیم که آن راهحل به آن مسأله ربطی ندارد. بنابراین نتیجه این است که ما یک سری مسألههای بیپاسخ داریم که مال خودمان است و بومی است و یک سری پاسخهایی که از جای دیگری آمده است و به درد حل آن مسأله نمیخورد. این پاسخها با مسألهها هیچ سنخیتی
ندارد در حالی که آنها را درست میدانیم و در دانشگاهها آنها را مطرح و بحثمیکنیم. راه درست این است که ما به سمت شناخت مسألههای خودمان برویم. حتی در حیطه نقادی به سراغ فرهنگ جامعه خودمان برویم و سعی کنیم متناسب با مسأله خودمان، پاسخهای متناسب با آن را استخراج کنیم. طبیعی است اگر در این مسیر فرهنگ غربی هم توانست ما را کمک کند از آنها بهره بگیریم.
● یکی از مسائل مبتلا در جامعه عوامزدگی نقد است. همگان اجازه نقد و تحلیل پیرامون هر موضوعی را به خود میدهند.
نقد کننده ضرورتاً باید در موضوع مورد نقد تخصص داشته باشد. این عمومیت اظهارنظر در هر مورد، آفت فرهنگی بزرگی در جامعه ماست. نقاد باید شرایطی داشته باشد. فرض کنید فردی نابینا بگوید پیراهن شما پاره است. شما میپرسید از کجا میبینید پیراهن من پاره است؟ در مسائل تخصصی سیاسی و اجتماعی، داشتن تخصص به معنی دیدن است. شما میخواهید اقتصاد را نقد کنید. آیا شما اقتصاد را میبینید، به این معنی که میتوانید اقتصاد را درک کنید و آیا در اقتصاد متخصص هستید؟ آن بحثی که عرض کردم باید پول به افراد و نهادها بدهیم که ما را نقد کنند، این همان نقد متخصصان است که شرایط نقد را دارند. شما اول باید
یک صدایی را بشنوی و بعد بگویی که بد یا خوب است. اول چیزی را ببینی و بعد بگویی بد یا خوب است. در مسائل سیاسی و اجتماعی، دیدنِ یک مطلب به معنی متخصص بودن در آن موضوع است. بنابراین واقعاً یک شرط لازم، تخصص است.
● در این گذر ما به اخلاق حرفهای و دامن زدن به آن نیاز داریم؟
حتماً. اخلاق مفهومی فراگیر در تمام زندگی ما است که باید به آن پایبند باشیم. خط قرمزی که عرض کردم توهین و تهمت و تحقیر، میتواند در بحثاخلاق حرفهای نقد مطرح شود؛ چه از بُعد سلبی که شما این گونه رفتار نکنید و چه ایجابی. تخصص داشتن، در حوزه اخلاق حرفهای نقد هم میتواند تبیین شود. امیدوارم در حوزه نقد هم بتوانیم اخلاق حرفهای داشته باشیم و در کنار مباحثتئوریک، منشور اخلاقی هم تدوین کنیم.
● سرفصلهای اخلاق حرفهای نقد چه میتواند باشد؟
اولین آن میتواند عدم وجود توهین، تحقیر و تهمت باشد. دوم وجود تخصص در نقادیها، و سوم نحوه بیان و گفتن. ممکن است شما یک نقد درست را با داشتن تخصص، چون بد بیان میکنید نمیتواند طرف مقابل را متقاعد کند. چهارمین سرفصل چگونگی کارآمدتر کردن نقد است و این که چگونه میتوان نقد را کارآمد و مؤثر کرد. نکته پنجم که میتواند در اخلاق حرفهای نقد مورد توجه قرار گیرد شیوه گسترش نقد است که این صفت، چه صفت نقدپذیری و چه صفت نقد کردن را چگونه گسترش و ترویج دهیم و مطلوبیت آن را نشان دهیم و نگاه منفی را عوض کنیم.
● پیرامون مصلحتاندیشی نقادیها به نظر میرسد در بخش فرادستی و در سطح بالای حاکمان، ملاحظه میشود که به دلیل مصلحت کشور و حاکمیت، از نقد و نقادی جلوگیری می کنند و ظرفیت زیادی را از نقادی کشور نادیده میگیرند؟
طبعاً مصلحت یکی از اقتضائات جوامع بشری است و نمیتوان آن را نادیده گرفت. منتها آن چیزی که از مصلحت در احادیثو مباحثعلمی بر میآید مصلحت کل جامعه است. مصلحت گاهی بشری و جهانی، گاهی ملی، و گاه منافع گروهی و حزبی است. اگر مصلحت حزب و گروه چیزی را اقتضا کند، در اصل قابل توجیه نیست. زیرا به معنی قربانی کردن جامعه به پای مصلحت یک گروه است، اما اگر مصلحت را در سطح کلان ملی در نظر بگیریم باید آن را رعایت کرد. البته درست نیست به دلیل مصلحت ملی و عالی کشور اصلاً و مطلقاً چیزی نقد نشود ولی باید بتوانید آن نقد را عمومی نکنید و فقط در سطح خواص برای حل مسأله باشد. قاعدتاً مسؤولان رده
بالای کشور باید از نقاط ضعف و قوت امور مطلع شوند و نقد در این سطح باید انجام شود. لذا حتی در سطح محرمانهترین مسائل یا مهمترین مسائل ملی کشور و بشری که از آن مهمتر نیست نمیتوان درِ نقد را بست. چون آسیب میخوریم. منتها حیطه نقد و گستره انتشار نقد، باید در همان سطح باشد. یعنی عمومی و رسانهای نشود زیرا آثار مخرب به مراتب بیشتری خواهد داشت و در چنین موضوعاتی نقد باید فقط در حیطه مورد نظر مطرح باشد.
● نقد ملتزم یعنی چه؟
اینکه به مجموعهای از اصول و قواعد در نقادیها باید ملتزم بود که شاید مهمترین اصول و قواعدی که در نقد باید رعایت شود، اخلاقی بودن نقد است که به معنی پرهیز از توهین و تهمت است. سپس این که اگر نقدی را مطرح میکنیم حتما در آن بحثو موضوع متخصص باشیم. /
منبع : باشگاه اندیشه