نقش دیدهبانها در دفاع مقدس
ديدهباني يکي از اقدامات مؤثر در کشف هدف در زمان جنگ بود و سابقهاش هم به جنگ شهرها بازميگردد که هواپيماهاي بعثي با استفاده از عوارض زمين و نقاط کور راداري به شهرهاي ما حمله ميکردند. در طول ۸ سال جنگ تحميلي ديدهباني هوايي ايران ۵۰۰ هزار گزارش عملياتي اعم از موقعيت هواپيما و بالگردهاي خودي و دشمن و مسير موشکهاي دوربرد پرتابي به شهرها و مناطق حساس کشور را به منظور آماده شدن پدافند هوايي، نواختن آژير خطر حمله هوايي و اعلام موقعيت سکوي شناورهاي پرتاب موشک دشمن در آبهاي خليجفارس و درياي عمان و همچنين اعلام موقعيت هواپيمايي که توسط پدافند ساقط شده بودند ارائه
داد.
خاطرهای از حضور دیدهبانها در دفاع مقدس
ساعت ۲ بعدازظهر روز ۱۴ فروردین ماه ۱۳۶۷ همزمان با عید نیمه شعبان دو فروند هواپیمای مهاجم بعثی در حال نزدیک شدن به نیروگاه اصفهان بودند. پستهای دیدهبانی منطقه اصفهان لحظهبهلحظه موقعیت هواپیماها را به پست فرماندهی اطلاع میدادند. اولین پیام از پست دیدهبانی گردنه رخ در منطقه شهرکرد مخابره گردید. سرباز دیدهبان با مشاهده هواپیماهای متجاوز عراقی با دقت و سرعت پیام را به پست فرماندهی اعلام کرد و با دریافت این خبر بلافاصله آژیر وضعیت قرمز در منطقه پالایشگاه و نیروگاه اصفهان به صدا درآمد و دستور آمادگی به کلیه جنگافزارها صادر شد. مواضع مستقر در نیروگاه
نیز بلافاصله با روشن نمودن سامانههای الکترونیکی بهخصوص سامانه اسکایگارد که همیشه در مدار عملیاتی قرار داشت به دقت منطقه را کاوش میکرد. هواپیماهای میراژ ساخت کشور فرانسه، ضلع جنوب و جنوب شرق اصفهان را دور زده و از سمت پایگاه هشتم شکاری و از روی منطقه شاهین شهر اصفهان به قصد حمله به پالایشگاه و نیروگاه اصفهان در پرواز بودند. پستهای دیدهبانی در منطقه نیز لحظهبهلحظه یکی پس از دیگری موقعیت جدید آنها را به پست فرماندهی اعلام میکردند تا این که پس از چند دقیقه اولین موضع جنگافزار ۲۳ میلیمتری مستقر در منطقه این شهر که در فاصله ۳۰ کیلومتری نیروگاه
قرار داشت با مشاهده هواپیمای متجاوز عراقی با گلولههای سرخ و آتشین خود از گلولهها به سوی هواپیماهای دشمن شلیک میشد تا این که بالاخره گویی تیر خلاص شلیک گردید و اولین هواپیما که رهبر دستهپروازی بود مورد اصابت قرار گرفت و در هوا مشتعل شد. پس از چند ثانیه درگیری، خلبان که قدرت کنترل هواپیما را از دست داده بود به ناچار هواپیما را ترک کرده و با چتر نجات فرود آمد. فرمانده یکی از مواضع اسکایگارد که خلبان عراقی در آن فرود و به اسارت درآمده بود با افتخار و از طریق بیسیم اعلام کرد: «لاحولولاقوة الا بالله العلی العظیم.»
رهبر انقلاب مبتکر تشکیل نیروی دیدهبان
محمدهادی محمدی / از نیروهای مخلص و گمنامی که در سالهای دفاع مقدس نقش مهمی در حراست از مرزهای زمینی و هوایی کشورمان داشتند، دیدهبانهایی بودند که در شرایط بسیار سخت آب و هوایی و مناطق صعبالعبور با امکانات کم به پاسداری از این خاک مقدس میپرداختند و در این راه نیز شهدایی را تقدیم اسلام و انقلاب نمودند. در سالروز آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بر آن شدیم تا با تشریح فعالیتهای این عزیزان که تاکنون نیز ادامه دارد قدردانی کوچکی از زحماتشان داشته باشیم.
اما دیدهبانی چیست و در عصر رادارهای پیشرفته چه نیازی به آن است؟ دیدهبانی یعنی نگهبانی دیداری. همانطور که ما در جامعه برای هر تاسیسات یا پادگان نگهبان میگذاریم تا محیط اطرافش را برای یک موضوع خاص مراقبت کند، دیدهبان دیداری یا بصری هم محیط اطراف خود را نگهبانی میکند تا اگر پرواز مشکوکی اعم از هواپیما، هواپیمای بدون سرنشین، موشکهای کروز یا انواع و اقسام پروازهای مشکوک را دید گزارش کند. هر تکنولوژی معایب و مزایایی دارد، رادار هم نوعی تکنولوژی محسوب میشود که ضعفهایی هم دارد که معروفترین آنها نقاط کور راداری هستند. به همین منظور و برای برطرف کردن
این نقیصه از دیدهبانهای بصری استفاده میکنیم. یکی از دلایل استفاده از این دیدهبانها کوهستانی بودن مناطق مرزی کشور ماست. ما دیدهبانهای بصری را در نقاطی مستقر کردیم که نقاط کور راداری محسوب میشوند تا این اماکن را پوشش دهند. این دیدهبانها در سراسر کشور قرار دارند و توسط یک شبکه پیشرفته ارتباطی با هم مرتبط شدهاند و در یک جمله میتوان گفت رادار و دیدهبان مکمل هم در بحثکشف و شناسایی هستند.
با تشدید حملات عراق به شهرها بهوسیله موشک و هواپیما، مقام معظم رهبری که در آن زمان عضو شورای عالی دفاع بودند با استفاده از تجارب دیگران و بررسی مشکلاتی که در جریان جنگ با آنها برخورد کرده بودیم، با تدبیری مناسب پیشنهاد دادند، تیمی مأمور تشکیل نیروها و آموزش دیدهبانها شود. تعدادی از نیروهای پدافند و خلبانهای جوان در سال ۱۳۶۴ مأمور دیدهبانی در این معابر شدند. اولین نقطه هم منطقه دهلران بود که دیدهبانها در عرض ۱۰ کیلومتر با مرکزیت اهواز و دزفول آنجا مستقر شدند. نتایج عالی این اقدام باعثشد دیدهبانهایی هم اطراف اصفهان و تهران و… استقرار یابند.
مقایسه تطبیقی با کشورهای منطقه
دیدهبانی در پاکستان
شبکه دیدهبانی در پاکستان از مردم بومی تشکیل شده که آموزشهای لازم را دیدهاند و از امکانات محلی مربوطه استفاده میکنند. کار آنها اعلام هر نوع گزارش منطقهای اعم از هوایی و سرزمینی و سایر رویدادهای جانبی است. دیدهبانها در محل حقوق دریافت کرده و پیامهای خود را از طریق تلفن به مرکز گزارش میکنند.
ترکیه
دیدهبانها در ترکیه از تجهیزات خاصی برخوردار هستند. در بعضی مکانها دارای ساختمان و در پارهای نقاط کانکس مجهزی دارند. دیدهبانها با دوربین تصاویر و رویدادها را به مرکز مخابره میکنند. آنها مجهز به تجهیزات سمعی و بصری هستند. نیروی هوایی ترکیه از خودرو، موتورسیکلت و اسب برای دیدهبانی استفاده میکند.
عراق
به منظور جلوگیری از نفوذ هواپیماهای تهاجمی ایران به عراق به خصوص اف۵ها در ارتفاع پایین، عراق علاوه بر داشتن سیستمهای شنود مدرن در نوار مرزی از دیدهبان هم سود میبرد. این دیدهبانها مثل دیدهبانهای پاکستانی کلیه مشاهدات خود را به مرکز مخابره میکردند و در مرکز تجزیه و تحلیل میشد.
شوروی سابق
نیروهای ارتش شوروی سابق به منظور حفظ حریم هوایی و سرزمینی خود بعد از ایجاد موانع زمینی همچون فنس، مینگذاری، سیم خاردار، خاکریز و سرانجام راهآهن مرزی سراسری به جز ایستگاههای راهآهن که در هر ایستگاه چند نفر دیدهبان با تجهیزات دیدهبانی مستقر بودند در سایر نقاط نیز از دیدهبانهای مجهز و آموزش دیده استفاده میکردند.
انواع دیدهبان و مراحل عملکرد آنها
انواع دیدهبان و تجهیزات عمومی و ویژه آنها:
دیدهبانها به دو دسته ثابت و سیار تقسیم میشوند
دیدهبان ثابت نیرویی است که دستور جابهجایی نداشته و تنها وظیفهاش حضور در منطقه اعلام شده و گزارش مشاهدات بدون تردد وسیع در منطقه است این نوع دیدهبان بهطور کلی دوربین چشمی، دوربین دید در شب و بیسیم به همراه دارد و اگر دستور شلیک در مواقع لزوم داشته باشد به سلاح دوشپرتاب نیز مسلح میباشد. علاوه بر دیدهبانهای ثابت دیدهبانهای سیار نیز در تمام نقاط کشور جانمایی شدهاند و وظیفه دارند ضمن مراقبت از فضای موردنظر در بخشهای مختلف کشور تردد داشته و وضعیت را گزارش کنند. این نیروها نیز به انواع دوربین مجهز بوده و مطابق با شرایط از وسایل نقلیه خصوصا
موتورسیکلت استفاده میکنند. ضمن این که دیدهبان مسلح سیار میتواند بهوسیله سلاح دوشپرتاب هدف موردنظر را با تأیید شبکه یکپارچه کنترل و فرماندهی پدافند هوایی کشور هدف بگیرد. نکته مهم در تربیت نیروی دیدهبانی این است که نباید دیدهبانی از مرزهای هوایی و زمینی کشور را به قشر یا افرادی خاص منحصر کرد. همه آحاد جامعه میتوانند با اعلام وضعیت هر شیء مشکوکی کمک بزرگی به تداوم امنیت پایدار کشور باشند. تمام دیدهبانها از طریق وسایل ارتباطی قوی و به روز به شبکه یکپارچه کنترل و فرماندهی متصل بوده و اقدامات آنها با تایید این مراکز انجام میشود لذا ممکن است پس از
گزارش یک دیدهبان، شبکه به سایر سامانههای پدافندی نیز اجازه درگیری با اهداف را بدهد.
مراحل عملکرد ديدهبان: در مرحله اول ديدهبانهاي بصري که شامل نيروهاي آموزش ديده سپاه، ارتش، نيروي انتظامي و بسيج هستند بايد در مکاني مناسب با توجه به شرايط جغرافيايي منطقه، جانمايي شده و مستقر شوند. پس از استقرار اين نيروها در مرحله بعد موضوع برقراري ارتباط بين اين ديدهبانهاي بصري با شبکه يکپارچه پدافندي کشور، در دستور کار قرار ميگيرد که شامل ۱۰ نوع ارتباط تعريف شده است. باتوجه به اهميت ارتباطات امن و سريع در اطلاع وضعيت مناطق مختلف کشور ديدهبانها به تجهيزات نوين ارتباطي و الکترواپتيکي مجهز شدهاند که ضمن ايجاد تغييراتي در نوع ارسال اطلاعات سرعت انتقال
گزارشها را نيز بالاتر برده است. در آخرين قسمت وظيفه اصلي ديدهبانها آغاز ميشود که آنها اعم از ديدهبانهاي سيار و ثابت مسلح پس از مشاهده شيء پرنده متجاوز، وضعيت آن را به شبکه يکپارچه پدافندي اعلام کرده و شبکه نيز با بررسي وضعيت موجود و هماهنگي با ساير سامانههاي راداري و موشکي حاضر در منطقه مجوز شليک به سمت اهداف پرنده را صادر ميکند و ديدهبانها اقدام به درگيري با اين سامانههاي مهاجم ميکنند.