مرگ با داروی قاچاق؛ به همین سادگی
هنوز هم به مطب برخي پزشکان با سابقه و قديمي که سر مي زني پشت سرشان حتي بالاتر از پروانه مطب اين تابلوي عتيقه را مي بيني که : دارو نزد ما و شفاي شما نزد خداوند است. آن روزها با توکل به خدا و اعتماد به پزشک و دارو ايمان داشتي که سلامتي ات را دوباره به دست مي آوري ولي.....
افسوس و صد افسوس که این روزها دیگر حتی به دارو هم نمی توان اعتماد کرد. نمی دانی بخوری که خوب شوی یا نخوری که بدتر نشوی.
به گزارش برنا، " حسین برزگر " مدیر نظارت بر دارو و مواد مخدر دانشگاه علوم پزشکی اهواز اظهار داشت: به تازگی در بازار داروی کشور به ویژه در استان خوزستان نمونه تقلبی داروی ضد بارداری یاسمین(Yasmin) مشاهده شده است که باعثایجاد مشکلاتی از قبیل تهوع و حتی وقوع بارداری در زنان می شود.
همچنین مدیر دفتر تحقیق و توسعه معاونت غذا و داروی دانشگاه علومپزشکی جندیشاپور اهواز گفت: داروهای خارجی بدون کد آی. آر. سی(IRC)، غیرمجاز هستند و مصرف این داروها موجب ایجاد عوارض جبرانناپذیری در بدن فرد مصرفکننده میشود.
معاون غذا و داروی شبکه بهداشت و درمان کرج نیز مدت ها پیش به ایرنا گفته بود: آمپولهای نوربیون، پلی ویت و قرصهای دکورت سی تادین از جمله داروهای غیرمجاز هستند که مصرف آن ها خطرناک است.
به گفته وی برخی ازاین داروها نظیر قرص «دکورت» که اغلب توسط جوان ها مصرف میشود عوارضی از قبیل پوکی استخوان و کاهش قدرت سیستم ایمنی را برای مصرفکننده به همراه دارد.
صبر کنید. هنوز تمام نشده. پیش از آن نیز رئیس دبیرخانه تحقیقات کاربردی معاونت غذا و داروی وزارت بهداشت نسبت به ورود غیر مجاز سرنگهای ۴۰ واحدی انسولین به بازار دارویی کشور هشدار داده بود.
آمار و اخبار
براساس آمارهای منتشر شده از سوی سازمان جهانی بهداشت، میزان تقلب های دارویی در جهان با شروع از حداقل یک تا ۳ درصد در کشورهای حوزه آمریکای شمالی، گذر از ۳ تا ۵ درصد در کشورهای توسعه یافته غیر آمریکای شمالی، ۱۰ تا ۱۵ درصد کشورهای در حال توسعه، به رقم بالای ۵۰ درصد در کشورهای کمتر توسعه یافته، می رسد، اما بر اساس آمار اعلام شده از سوی دبیر انجمن علمی داروسازان ایران امروز نزدیک به ۵درصد از داروهای مصرفی در ایران غیرمجاز و تقلبی است که بیشتر شامل مکملهای غذایی، مواد نیروزا، هورمونی، جنسی، داروهای ترک اعتیاد و ضد چاقی یا لاغری و فرآوردههای آرایشی می شود.
این در حالی است که براساس قانون اساسی کشور تأمین هزینههای درمان بیماریها و ارائه خدمات مطلوب به آحاد مردم، از وظایف اولیه دولت به حساب میآید که باید به نحو احسن اجرا شود، امری که با کسری بودجه در پایان هر سال و نارضایتی پزشکان و بیماران در سطح وسیع، به پدیدهای به نام قاچاق دارو دامن میزند.
اما وفور داروهای غیرمجاز وارد مرحله تازهای شده است و از اواخر سال گذشته اخباری درباره توزیع و عوارض استفاده از داروهای تقلبی در بازار به گوش میرسید؛ داروهایی که گفته میشود موجب مرگ چندین هم وطن شده است.
ماجرا از خبری شروع شد که خبرگزاری ایسنا، چهاردهم دی ماه ۸۹ منتشر کرد. در آن خبر آمده بود: طی روزهای اخیر، ۳ نفر از شهروندان ساکن یاسوج، مرکز استان کهگیلویه و بویراحمد، که گفته میشود به سرماخوردگی دچار شده بودند، بعد از تزریق آمپول «پنیسیلین» جان خود را از دست دادهاند.
بلافاصله اما دکتر «حسامالدین نبویزاده»، رئیس دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، با تایید خبر فوت ۳ نفر از شهروندان یاسوجی، این مطلب را که «مرگ این افراد همگی بعد از تزریق پنیسیلین رخ داده است»، تکذیب کرد و گفت: تنها مرگ یک نفر از این افراد مشکوک است که شاید ناشی از تزریق پنیسیلین بوده باشد که ما در حال بررسی این موضوع هستیم. همه داروهایی که در داروخانههای استان توزیع میشوند، از شرکتهای معتبر پخش دارویی مورد تایید وزارت بهداشت هستند و هیچگونه داروی قاچاق و غیرمجازی در داروخانههای ما وجود ندارد.
چند روز بعد از آن از سوی سایت وزارت بهداشت و به نقل از نبویزاده اعلام شد که حساسیت به پنیسیلین ظرف چند دقیقه باعثمرگ فرد میشود. در حالی که در یک مورد مرگی که به این نوع حساسیت نسبت داده شده است، مرگ پس از گذشت ساعتها از مصرف پنیسیلین اتفاق افتاده و بههیچوجه ارتباطی با حساسیتهای پنیسیلین نداشته است.
هرچند که رئیس دانشگاه علوم پزشکی یاسوج تاکید کرده بود که مرگ این ۳ نفر بهدلیل حساسیت به پنیسیلین، رانیتیدین و سفتریاکسون نبوده است، اما سوالی که ایجاد شده بود درباره «اصالت» آمپولهای مصرفی بود؛ چرا که در همان روزها شایع شده بود آمپولهای مصرف شده، چینی یا تاریخ مصرف گذشته بود. با اینحال در خبر رسمی اعلام شده از سوی وزارت بهداشت بر حساسیتزا نبودن این آمپولها تاکید شده بود و بعد از آن نیز هیچ اطلاعیه دیگری در این باره صادر نشد.
جالب آن که تنها چند روز قبل از این اتفاق، در اطلاعیهای که توسط سازمان نظام پرستاری کشور منتشر شد، صحبت از استفاده از نوعی از آمپول تقلبی در بیمارستانها بود، در آن اطلاعیه آمده بود که بررسیهای مرکز ADR وزارت بهداشت نشان میدهد نمونه آمپول «متیل پردنیزولون استات» تقلبی است و مجوز توزیع و مصرف ندارد. تب و تاب این اخبار فروکش نکرده بود که رسانهها از مرگ مرموز یک پسر و دختر نوزاد خبر دادند.
به گزارش فردا در این واقعه تکاندهنده در شهرستان زرینشهر اصفهان، ۲ کودک خردسال ۱.۵و ۲ ساله در اثر تجویز و استفاده نادرست از داروی «متو کلو پرامید» یا پلازیل به حالت اغما رفته و زمانی که به بیمارستان شهدای لنجان منتقل شدند، علیرغم تلاشهای فراوان تیم اورژانس این بیمارستان، جان باختند. در روزهای آغازین بهمن هم خبری مبنی بر کشف محموله داروی قاچاق به تهران که همراه با تجهیزات ماهوارهای از تبریز به تهران منتقل میشد منتشر شد.
در بازرسی صورت گرفته توسط پلیس راه تبریز هم از یک کامیونت ۵۶۲ هزار و ۹۱۲ قلم دارو در انواع مختلف کشف و ضبط شد.
همچنین سرهنگ " فتحا… زمانیان " رئیس پلیس مبارزه با قاچاق کالا و ارز آگاهی نیروی انتظامی در گفتوگو با فارس اظهار داشته است: طی ۵ ماه گذشته، بالغ بر ۲۸ میلیون قلم انواع داروهای قاچاق کشف شده که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل ۲۰۰ درصد افزایش داشته است.
وی میافزاید: اغلب داروهای خارجی قاچاق، تاریخ مصرف گذشته و تقلبی است و بسیاری از کسانی که از این نوع داروها مصرف میکنند؛ نه تنها تأثیری در روند سلامت آنان ندارد، بلکه منجر به تشدید بیماری میشود. همه این اخبار که تاکنون واکنش جدی وزارت بهداشت را حداقل در رسانهها در پی نداشته، حاکی از آغاز موج جدید ورود داروهای تقلبی به کشور است.
کنترل داروهای وارداتی
اولین سئوالی که در ذهن نقش می بندد این که یک داروی وارداتی پیش از آن که برای مصرف راهی بازار شود چه مراحلی را باید طی کند؟
" بهزاد خوش سیما " دارو ساز و مدرس دانشگاه در این باره می گوید: یک محصول دارویی یا آرایشی، بهداشتی و یا غذایی ابتدا باید در آزمایشگاههای کشور مبدا، مورد بررسی و آزمایش قرار گیرد و سپس در آزمایشگاههای کشور مقصد نیز همین بررسی تکرار شود، تا نمایندگی تجاری، کار توزیع و فروش این محصولات را برعهده بگیرد.
او میافزاید: در کشور ما برای عرضه داروهای اثربخش و موثر، محدودیتی وجود ندارد و اگر دارویی غیرمجاز محسوب میشود، به دلیل این است که عوارض جانبی آن به واسطه عدم تایید علمی، قابل پیشبینی نیست.
وی می گوید: بسیاری از شرکتهای بزرگ تولیدکننده مواد دارویی و بهداشتی آرایشی مدعی اند که چون خودشان داروهایشان را تایید میکنند، پس دارو یا مواد آرایشی بهداشتی مناسب است و توقع دارند سایر کشورها این موضوع را بپذیرند و چشم و گوش بسته از آن ها اطاعت کنند.
وی از مردم میخواهد به صرف دیدن تبلیغات پرزرق و برق و دور از واقع، تصمیم به خرید و استفاده از محصولات دارویی، آرایشی و بهداشتی نکنند، زیرا برخی از این داروها عوارض جانبی دارد.
او با تاکید بر این که هم وطنان باید دارو را تنها از داروخانهها تهیه کنند میگوید: داروخانهها و مراکز معتبر به دلیل یک داروی تقلبی یا غیرمجاز اعتبار خود را زیر سؤال نخواهند برد.
او میافزاید: بهنظر میرسد سهم داروهای تقلبی در بازار دارویی ایران در سالیان اخیر کاهش یافته است و تقلب در بازار دارویی کشور مانند سایر کشورها حدود ۱۰ درصد باشد. بخش زیادی از فرآوردههای قاچاق در کشور نیز محصولات تقویتی، مکملهای غذایی و دارویی است که به دلیل نبود دستورالعمل واضح و مشخصی از سوی وزارت بهداشت و درمان برای ورود و تولید آن ها، محصولات مزبور به صورت قاچاق وارد کشور میشود.
او سپس یادآوری میکند: متأسفانه مشخص نیست گلوگاه ورود داروهای قاچاق کجاست، ولی به نظر میرسد بیشتر در کشورهایی مانند پاکستان تولید و وارد کشور میشود. البته بعید به نظر نمیرسد که این داروها در داخل کشور هم تولید شود. ابزار سادهای چند سال قبل در کشور وجود داشت که عبارت بود از سیستم توزیع بسیار بسته دارو، که اجازه ورود داروی قاچاق را به بازار دارویی نمیداد، ولی در حال حاضر با بهوجود آمدن تعداد زیاد شرکتهای پخش دارو و این که میتوانند به راحتی دارو را به داروخانه بفروشند، این تردید را ایجاد میکند که داروهای تقلبی از کدام مجاری وارد میشوند. بنابراین
داروخانهها در کنترل اینکه یک داروی تقلبی وارد شود یا نه، نقش مهمی دارند.
وی تاکید می کند: وزارت بهداشت و درمان در چنین شرایطی موظف است نظارت دقیقی بر شبکه توزیع و عرضه قانونی دارو داشته باشد، چرا که اگر شبکه توزیع دارو در کشور، شبکه بسته و کنترل شدهای به حساب آید و داروخانهها موظف باشند که فقط از این شبکه رسمی و دارای مجوز دارو و فرآوردههای مورد نیاز خود را تأمین کنند و سپس نظارت دقیقی بر این شبکه صورت گیرد تا هیچگونه فرآورده غیرقانونی وارد این شبکه قانونی نشود، حتی اگر مرزهای کشور نیز مسدود نشود و قاچاق در آن جریان داشته باشد، به دلیل آن که شبکه قانونی توزیع دارو در کشور به شدت تحت نظارت است، امکان ورود داروی قاچاق به این شبکه
وجود نخواهد داشت.
نظارت!؟
در این بین در پی تماس های مکرر با وزارت بهداشت سرانجام موفق به صحبت با یکی از مقام های مسئول در این وزارت خانه می شوم. این مقام مسئول در پاسخ این سئوال که طی سالهای اخیر چه اقدامهایی برای مقابله با قاچاق دارو به کشور و افزایش اطمینان مردم نسبت به داروی مصرفی صورت پذیرفته است، می گوید: هیچ رقم دقیقی از قاچاق دارو در اختیار نداریم اما در مقایسه با ۳ هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان دارویی که در سال ۱۳۸۸ به بازار عرضه شد، میزان قاچاق آن بسیار ناچیز بود به گونه ای که حتی می توان آن را نادیده گرفت. از نظر ریالی و اقتصادی هم میزان قاچاق رقم قابل ملاحظهای را در حجم تولید، فروش
و واردات داروی کشور شامل نمیشود.
وی البته متذکر می شود: اما از منظر اجتماعی و نیز حساسیت عرصه سلامت مردم، قاچاق حتی یک قلم دارو نیز از منظر ما بسیار اهمیت دارد. قاچاق وقتی صورت میگیرد که عرضه دارو در بازار به موقع و به اندازه کافی نباشد. در این خصوص، تمام سیاستهای معاونت غذا و داروی وزارت بهداشت برای دسترسی آسان مردم به دارو است و سعی کردهایم عرضه بهگونهای باشد که انگیزهای برای قاچاق دارو وجود نداشته باشد.
ولی به طور مشخص چه اقدامات نظارتی در این خصوص صورت گرفته است؟ این مقام مسئول می گوید: یکی از اقدامهایی که برای جلوگیری از قاچاق دارو و استفاده نکردن از داروی غیراستاندارد، در دست انجام بوده، نشاندار کردن داروها با استفاده از «برچسب اصالت» است. طرح این موضوع از سالگذشته آغاز و مقدمههای آن فراهم شد. در این خصوص، شرکتهای تولیدی و وارداتی ما با آن دسته از شرکتهایی که قرار است این کار را انجام دهند، قرارداد منعقد کردهاند، برنامهریزیهای لازم انجام شده و قرار بود در سال نخست برنامه پنجم، کار عملیاتی این طرح شروع شود که تقریبا فراگیر شده. مردم می
توانند از طریق سایت اینترنتی www. iranesalat. org و یا سامانه پیام کوتاه ۲۰۰۰۴۰۴ و تلفن گویای ۲۲۳۷۳۵۶۱-۰۲۱ اصالت دارو را چک کنند.
وی اضافه می کند: با این اقدام که برای پیش گیری از قاچاق دارو صورت میگیرد، هر دارو دارای یک نشان و کد خواهد بود که آن را از داروی غیرمجاز تفکیک میکند. «برچسب اصالت» به داروهای تولید داخل، داروهای وارداتی(به خصوص داروهای گران قیمت که انگیزه برای قاچاق آن ها وجود دارد) و همچنین به فرآوردههای آرایشی و بهداشتی تعلق میگیرد. در این ارتباط امکانهایی هم فراهم شده تا افراد بتوانند با استفاده از پیام کوتاه تلفن همراه و ارسال مشخصات دارو یا محصول بهداشتی در مدت زمانی کمتر از ۱۵ ثانیه دریابند که داروی موردنظرشان مجاز است یا خیر. به این ترتیب اطمینان مردم نسبت به
محصولی که در اختیار دارند، کامل میشود.
" سید ابوالفضل میررفیعی " رئیس بازرسی ویژه سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیزدر مورد قاچاق دارو به گزارشگر یکی از روزنامه های کشور میگوید: قاچاق دارو شامل داروهای غیرمجاز و فاقد مجوزی است که از مجاری مختلف وارد کشور میشود.
وی میافزاید: در کل دنیا قاچاق دارو وجود دارد و متأسفانه در کشور ما هم این قاچاق انجام میشود. در آمریکا حدود ۷ درصد از داروها غیرمجاز، قاچاق و تقلبی است که این آمار در کشور ما به ۱۵ درصد میرسد.
" میررفیعی " در مورد پیش گیری از قاچاق دارو میافزاید: ما ابتدا داروخانهها را از داروهای تقلبی و قاچاق پاک سازی میکنیم، به این ترتیب که به کمک مراجع قضایی و دستگاههای اجرایی، کارشناسان را به داروخانهها اعزام میکنیم و آنان نیز اقدامات قانونیشان را انجام میدهند.
بیشترین مشکل ما در حال حاضر در زمینه تقلب دارویی است. معمولا انگیزه قاچاق این است که محصول غیرمجاز فرآیند اداری را طی نکند و چون به صورت غیرقانونی وارد کشور میشود، قیمت پایینتری دارد و متأسفانه مورد استقبال مردم هم قرار میگیرد. ما تعدادی از این داروها را که کشف کردیم، به آزمایشگاه فرستادیم که در آن جا مشخص شد این داروها فاقد مواد موثر است و انتظار ما این است که مردم این قبیل داروها را مصرف نکنند. توصیه ما این است که دارو را از مراکز مجاز تهیه کنند و از خرید داروهای ارزان قیمت که در برخی از فروشگاهها به فروش میرسند، خودداری کنند. زیرا این مجاری، غیرقانونی
است و هرکس که دارو را از داروخانه تهیه نکند، وزارت بهداشت و درمان در مورد او مسئولیتی ندارد.
" میررفیعی " با اشاره به تبلیغات گسترده شبکههای ماهوارهای خارجی و برخی نشریات داخلی در مورد داروها و مواد آرایشی میگوید: مردم برای حفظ سلامت خود و خانوادههایشان باید توصیههای ما را در مورد داروهای غیرمجاز و تقلبی جدی بگیرند. چنین به نظر می رسد که اکنون باید برای درمان بیماری های خود اول به خدا و بعد به شانس تکیه کرد زیرا در هر مقوله ای که مسئولان می گویند: " ما به وظیفه خود عمل می کنیم ولی مردم باید خودشان هوشیار باشند… " نمی توان به نظارت و سلامت بازار دل خوش کرد.
چکیده گزارش
براساس آمارهاي منتشر شده از سوي سازمان جهاني بهداشت، ميزان تقلب هاي دارويي در جهان با شروع از حداقل يک تا ۳ درصد در کشورهاي حوزه آمريکاي شمالي، گذر از ۳ تا ۵ درصد در کشورهاي توسعه يافته غير آمريکاي شمالي، ۱۰ تا ۱۵ درصد کشورهاي در حال توسعه ، به رقم بالاي ۵۰ درصد در کشورهاي کمتر توسعه يافته، رسيده است. اما وفور داروهاي غيرمجاز در ايران وارد مرحله تازهاي شده و از اواخر سال گذشته اخباري درباره توزيع و عوارض استفاده از داروهاي تقلبي در بازار به گوش ميرسد؛ داروهايي که گفته ميشود موجب مرگ چند هموطن شده است. اين در حالي است که براساس قانون اساسي کشور تأمين هزينههاي
درمان بيماريها و ارائه خدمات مطلوب به آحاد مردم، از وظايف اوليه دولت به حساب ميآيد که بايد به نحو احسن اجرا شود.براي مبارزه با اين پديده قديمي، افزون بر تشديد فعاليتهاي نظارتي، فرهنگسازي براي مصرف داروهاي توليد داخل الزامي است، چرا که داروهاي قاچاق صرفا داروهاي کپيبرداري شده از داروهاي خارجي و فاقد هرگونه ماده مؤثر است.