در سوگ پدر فقه الحکومه
صالح اسکندری
امروز پيکر مردي بر دوش دانشجويان، دانشگاهيان و حوزويان قرار مي گيرد که سمبل دفاع و تبيين مباني انديشه سياسي اسلام، فقه سياسي و حقوق اساسي در جمهوري اسلامي ايران است و رواست که وي را پدر فقه الحکومه در دانشگاه هاي ايران بناميم.
آیت الله دکتر عباسعلی عمید زنجانی(رحمةاللهعلیه) از شاگردان برجسته بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی(ره) و از فضلای حوزوی و داتنشگاهی بود که در سالهای تحصیل و تدریس در صف مقدم تبیین تئوریک فلسفه سیاسی اسلام، قانون گذاری در نظام جمهوری اسلامی ایران، مبانی حقوق عمومی در اسلام و …قرار داشت. ۱۰ جلد فقه سیاسی پیرامون موضوعات مختلفی چون قواعد فقه سیاسی(مصلحت)، اقتصاد سیاسی، قواعد حاکم بر مخاصمات مسلحانه، اندیشه سیاسی در کشورهای اسلامی و.. ارزنده ترین یادگاری است که از این استاد بزرگ به جا مانده است.
به حق آیت الله عمید زنجانی را باید پدر فقه سیاسی در دانشگاه های ایران نامید. چرا که به تعبیر خود ایشان از روزی که فقه الحکومه یا فقه سیاسی به صورت یک درس رسمی در حوزه علمیه نجف اشرف توسط حضرت امام(ره) و با شیوه سنتی فقه مورد بحثو بررسی قرار گرفت، تحولی اصولی و بنیادی در مباحثضروری - بحثنشده - فقه آغاز شد. ولی به رغم جا افتادن جریان سیاسی ناشی از این واقعه و با وجود گذشت سال های متمادی از این نقطه عطف تاریخی فقه … متاسفانه کار مدونی صورت نگرفت و حوزه های علمیه شاهد کار علمی و بررسی مستمر فقهی به شیوه ای که رهبر کبیر انقلاب آغازگر آن بودند، نشدند.
آیت الله عمید در سالهای پر برکت عمر خویش کوشید تا این فقدان را برطرف نماید. تولید دانش سیاسی و حقوقی متناسب با نیازهای حیاتی نظام مردمسالاری دینی از امتیازات این بزرگوار است. رهبر معظم انقلاب تجلیل گویایی از این استاد فقید در پیام تسلیت خود صورت دادند مبنی بر اینکه " ایشان از دانشوران موفق و پرتلاشی بودند که تألیفات و افاضات باارزش و عالمانه ای از خود باقی گذاشته و منشأ خدمات فکری در دانشگاه و در میان نخبگان و عموم مردم بودهاند. "
آیت الله عمید زنجانی در نظریه پردازی در عرصه حقوق عمومی خارج از گود نبود. ایشان در دو دوره قانونگذاری به عنوان نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی از نزدیک با حوزه قانونگذاری مواجه بود و در بازنگری قانون اساسی در سال ۱۳۶۸ به عنوان منتخب مجلس در شورای بازنگری حضور فعال داشت.
آیت الله عمید زنجانی به عنوان اولین رئیس روحانی دانشگاه تهران علی رغم بیماری کلیوی اما تمام توان خود را صرف اداره این دانشگاه نمود و خدمات ارزنده ای را در این دوره از خود به یادگار گذاشت که در نوع خود بی نظیر است و حکایت از آن می کند که حضور مومنانه، عالمانه و مدبرانه روحانیت در دانشگاه می تواند چه ثمرات و برکاتی را در پی داشته باشد. آیت الله عباسعلی عمید زنجانی داماد مرحوم حضرت آیت الله مرعشی نجفی(رضواناللهعلیه) شخصیت فاضل، متعهد و عالمی بود که در دفاع از نظام، انقلاب و اندیشه های ناب حضرت امام خمینی(ره) حتی یک لحظه هم تردید نکرد و بابیان رسا و شیوای خود
میراثی گرانقدر از تعهد به اسلامیت و جمهوریت در نظام مردمسالاری دینی به جای گذاشت.
آیت الله عمید زنجانی از سابقون در آشنایی با حضرت امام خمینی(ره) است. ایشان خود در این باره می گوید: من از سال ۱۳۳۲ باامام آشنا شدم. در آن موقع مقدمات می خواندم. این آشنایی، آشنایی علمی نبود، به دلایلی، نور محبت حضرت امام در دل من افتاده بود. به طوری که, معمولاً وقتی به درس می رفتم و یا بر می گشتم، مسیر رفت و برگشت را طوری تنظیم می کردم که لااقل روزی یک بارامام را ببینم. صحبت امام، خصوصیات اخلاقی و سایر جهات ایشان را در آن دوران، نه درک می کردم و نه برایم مقدور بود که به دست بیاورم.
مشغول معالم و یا لعمه بودم اما قیافه امام و طرز راه رفتن او را تقلید می کردم. علاقه ام دراین متجلی نبود که به اخلاق و اندیشه های والای حضرت امام دسترسی پیدا کنم ولی طرز راه رفتن امام را تقلید
می کردم. طرز گرفتن عبا، قدم برداشتن، سر را روی بدن نگه داشتن، چشم را به دور و یا نزدیک دوختن، تکان خوردن سر به چپ و یا راست، به زمین نگاه کردن و… همه را به دقت دیده بودم و پیش خودم تقلید می کردم.
اين نشانه علاقه و ارادتي بود كه من پيدا كرده بودم.اين ارادت را تا آخرين لحظه اي كه امام رااز دست داديم ، داشتم. امروز فقدان اين سرمايه عظيم فکري در حوزه و دانشگاه ضايعه اي بس اندوهناک و غير قابل جبران به نظر مي رسد که تنها با پيروي شاگردان و پژوهشگران از راه اين استاد بزرگ مي توان به ترميم آن اميدوار بود. مردمسالاري ديني چشم به راه فضلا، علما و اساتيد جواني است که جاي خالي بزرگاني چون آيت الله عميد زنجاني را در حوزه و دانشگاه پر کنند. باري! تسليت به جامعه علمي و دانشگاهي کشور و همچنين بيت معظم و مکرم آيت الله عميد زنجاني واژه کوچکي است که تنها در پرتو اميد به غفران
و رحمت الهي براي آن بزرگوار معنا مي يابد.