تبلیغات
کد خبر: ۷۰۰۱۹

موانع معرفت به خدا

افکارنیوز:اهميت و جايگاه انديشيدن دانستيم ايمان، كه بنيان ارزش‏هاى اخلاقى است، متوقف بر معرفت است بنابراين، انسان سعادت‏جو، بايد براى تحصيل معرفت صحيح تلاش كرده، قواى ادراكى خويش را به كار اندازد و به انديشه و تأمل پردازد.

اندیشیدن یک عمل اختیارى است که براى اقدام به آن، آدمى باید دست به انتخاب زند و با اراده خویش آن را برگزیند؛ زیرا یک فعالیت درونى و عقلانى است، نه یک انفعال و تأثر صرف از عوامل بیرونى.

اما براى اندیشیدن، به ویژه درباره موضوع‏هاى غیبى و دور از دسترس حس، باید از بسیارى لذت‏هاى مادى چشم برگرفت و بسیارى کام گیرى‏ها را کنار نهاد. عادت‏ها و خلق و خوهایى که به انجام رفتارهاى خاص، مانند شنیدن موسیقى، فرا مى‏خواند، در بسیارى موارد مانع اندیشیدن بوده مجالى براى آن باقى نمى‏گذارد. پس آدمى در این مرحله باید دست به گزینش زند و از میان دیگر کارهایى که امیال گوناگون به سوى آنها مى‏خواند، اندیشیدن را برگزیند. این گزینش به نوبه خود نیاز به اندیشه دارد: اندیشه درباره فواید بى‏پایان اندیشیدن، پیامدهاى وحشتناک بى‏فکرى و بى‏خیالى. توجه به آثار عظیم تأمل و اندیشه درباره آینده خود و این که براى آینده چه باید کرد تا سعادتمند شد، زمینه گزینش فکر کردن براى آینده و صرف نظر نمودن از لذت‏هاى مادى مزاحم را مى‏گسترد.

در این جا نیز عقل است که مى‏گوید باید درباره آینده اندیشید و نباید به لذت‏هاى گذراى مادى دل خوش بود؛ زیرا پرداختن به آنها، آدمى را از سعادت جاودان محروم مى‏سازد. تفاوت میان انسان آینده‏نگر و انسان هوس‏باز در همین جا است: اولى به آینده مى‏اندیشد و براى آن برنامه‏اى دقیق مى‏ریزد، تا به لذت‏هاى برتر و ماندنى‏تر دست یابد؛ دومى اساسا نمى‏اندیشد و چون غرق در شهوت است، راه به جایى نمى‏برد.

حال اگر انسان اندیشیدن را برگزید، باید دست به انتخاب دیگرى زند: درباره چه چیز بیندیشیم؟ آیا درباره این که چگونه به ثروتى عظیم دست یابیم؟ یا موقعیت اجتماعى خوبى به دست آوریم؟ یا داراى قدرت سیاسى مهمى شویم؟ و یا آن که درباره خدا و قیامت تأمل کنیم و این که از چه راهى مى‏توان شاهد سعادت را در آغوش گرفت و در جوار رحمت حق آرمید؟ این جا است که باز هم باید انتخاب کرد و از میان موضوع‏هاى گوناگون، یکى را براى اندیشیدن برگزید.

در این مرحله برخى عوامل روانى، مانند علاقه شدید به مال، مقام و قدرت، ممکن است انسان را مقهور خویش سازد و او را از اتخاذ تصمیم صحیح باز دارد. انسان براى آن که آماده اندیشیدن درباره امورى چون خدا، جهان پس از مرگ، بهشت و دوزخ شود، باید نخست با هواى نفس مبارزه کند و این نبردى است میان انگیزه‏هاى مادى و معنوى؛ تا کدام یک پیروز گردند.

اما براى پیروزى انگیزه‏هاى معنوى در این مبارزه نیز نیازمند اندیشه‏ایم: اندیشه درباره رهاوردها و پیامدهاى هر یک از اندیشه‏هایمان.

از این جا است که مى‏توان گفت: مرتبه‏اى از تهذیب نفس حتى بر تحصیل علم پیشى دارد؛ زیرا آدمى تا این قدرت روانى را به دست نیاورده باشد که بتواند بعضى از خواست‏هاى خویش را سرکوب کند، اساسا قادر نخواهد بود خود را به اندیشیدن صحیح وادارد. شاید به همین دلیل است که در برخى آیات قرآن کریم، تزکیه پیش از تعلیم ذکر شده است.(۱)
موانع اندیشیدن

ما به عنوان فردى که مى‏خواهد راه تکامل را بپیماید، باید نخست با آن چه مزاحم اصل اندیشیدن است و سپس با آنچه مانع درست اندیشیدن یا اندیشیدن درباره امور شایسته و ارزشمند است، مبارزه کنیم و با اختیار و انتخاب خود زمانى را به اندیشیدن درست درباره‏آنچه شایسته اندیشیدن است، اختصاص دهیم. با توجه به آیات قرآن، موانع اندیشه و تحصیل معرفت صحیح را مى‏توان در دو دسته قرار داد:

الف. شناخت‏هایى که مانع رویش یا قوت معرفت صحیح و یا باعثضعف آن مى‏گردند.(موانع شناختى) ب. گرایش‏هایى که چنین تأثیرى مى‏گذارند.(موانع گرایشى) در این جا به اختصار به این دو گونه موانع اشاره مى‏کنیم.
الف. موانع شناختى

۱. حس گرایى: انس فراوان با امور حسى موجب مى‏گردد انسان دانسته‏هاى خود را بیشتر از راه حس به دست آورد و یا حتى آنها را در امور حسى منحصر سازد. هر چند به وسیله عقل مى‏تواند به حقایقى بیرون از قلمرو حس دست یابد، انس با طبیعت و مدرکات حسى و تماس سهل و آسان با آنها سبب مى‏گردد که در امور نامحسوس نیز از حس بهره گیرد و در پى امور حسى برود. از همین رو است که اهل حکمت گفته‏اند: «وهم آدمى، او را از تعقل صحیح باز مى‏دارد». همین نکته موجب گشته است که بسیارى از مردمان در برابر دعوت پیامبران به ایمان آوردن به غیب که بیرون از قلمرو حس است مقاومت کنند. قرآن کریم نمونه‏هایى از این نوع سرکشى‏ها را گزارش کرده است.(۲)

۲. تقلید: آنان که اندیشه‏اى سست دارند، به جاى آن که خود بیندیشند، به دانسته‏هاى دیگران اعتماد کرده، باورهاى خود را از آنان مى‏گیرند. نمونه رایج آن، تقلید یک نسل از نسل پیش از خود است. به گزارش قرآن کریم، گروهى در برابر دعوت پیامبران به این بهانه که پیرو آیین پدران‏خود هستند، مقاومت ورزیده و مى‏گفتند: «آنان جز این باور داشتند که اکنون شما مى‏گویید».(۳)

قرآن کریم با نکوهش منطق تقلید از گذشتگان، روح برهان گروى و دلیل جویى را زنده مى‏سازد و قدرت عقلى را در انسان برمى‏انگیزد و آن را جایگزین تقلید مى‏سازد(۴). انسان مسؤول سرنوشت خویش است و خود باید در این باره بیندیشد و تصمیم بگیرد و خداوند این قدرت را به آدمى داده و خوب و بد را به وى شناسانده است.(۵)

ناگفته پیداست که نکوهش تقلید به معناى منع هر گونه بهره‏ورى فکرى از دیگران نیست. بى‏نیاز ساختن خود از آنچه کاروان اندیشه بشرى بدان رسیده است، نه تنها خرد پسند نیست که خرد ستیز است. آنچه از نظر قرآن نکوهیده است، آن است که با تقلید کورکورانه مانع رشد مادى، معنوى، فکرى و عقلانى خود شویم و به بهانه آن، خود را از هدایت‏هاى برکت خیز وحى، معارف بلند آسمانى، سیر درست اندیشه، راهنمایى‏هاى استوار عقلانى، داده‏هاى گسترده و عظیم تجربه‏هاى صحیح دانشمندان و جوامع بشرى و ارزش‏هاى والاى انسانى محروم سازیم.

۳. تکیه بر گمان: قرآن کریم عادت بر تکیه کردن بر گمان را از دیگر موانع معرفت مى‏شمارد(۶).

مقصود از تکیه بر گمان، دو چیز است:

الف. تکیه بر باور باطل و خلاف واقع؛ هر چند باورى جز مى‏باشد.

ب. تکیه بر باور غیر جزمى؛ هر چند مطابق با واقع باشد.

در مورد نخست، آدمى به حقیقت نرسیده است و در دومى شیوه‏اى نا استوار، که تضمینى‏براى درستى آن نیست، اختیار کرده است.
ب. موانع گرایشى

۱. هوس‏هاى لحظه‏اى: برخى از مردم چنان در پى کامجویى و کسب لذت‏هاى مادى‏اند که هیچ اندیشه و برنامه‏اى براى آینده، حتى آینده مادى خود ندارند و تنها بر اساس غرایز و میل‏هاى حیوانى خود حرکت مى‏کنند. اینان به گفته قرآن کریم، غفلت زدگانى هستند که همانند حیوان‏ها مى‏خورند و کامجویى مى‏کنند؛(۷) بلکه از حیوان‏ها نیز فروترند.(۸)

روشن است که این گونه حاکمیت امیال حیوانى بر رفتارهاى آدمى، مجالى براى درست اندیشیدن و کسب معرفت صحیح باقى نمى‏گذارد.

۲. اندیشه افراطى درباره آینده مادى: کسانى هستند که اندیشه خویش را به کار مى‏گیرند؛ اما فقط براى رسیدن به اهداف دنیوى. اندیشه این دسته، بر خلاف گروه پیشین، نمرده است، اما در اسارت گرایش‏هاى ماى قرار دارد و مجالى نمى‏یابد تا معرفت درست درباره حقایق غیبى و معنوى به دست آورد. افزون طلبى، اینان را به خود مشغول مى‏دارد، تا آنگاه که مرگشان فرا رسد.(۹)

اینان را باید به حال خود گذارد تا بخورند و از لذت‏هاى مادى بر خوردار گردند و آرزوها سرگرمیشان سازد، که به زودى خطاى خود را خواهند دانست.(۱۰)

آرى، اینان تنها خواستار نعمت‏هاى دنیا هستند و بهره‏اى از آخرت ندارند.(۱۱)

خداوند نیز پاداش کارهاى ایشان را در دنیا به آنان مى‏دهد و چیزى از مزد کارشان نمى‏کاهد، اما در آخرت جز آتش در انتظارشان نیست و کارهایشان در دنیا سودى به حال آخرت آنان نخواهد داشت.(۱۲) دشمنى با خدا، پیامبر و دین: دسته‏اى از انسان‏ها، تحت تأثیر گرایش‏هاى مادى یا غیر آن، نسبت به خدا و خدا پرستان نفرت و دشمنى دارند. اینان تنها در اندیشه تکذیب آیات خدا و ستیز با مؤمنان‏اند. این گونه عناد، مانع بزرگى براى اندیشیدن درباره حق و حقیقت خواهد بود.(۱۳)

موانع گرایشى معرفت و ایمان به خدا، منحصر به امور یاد شده نیست. گرایش به رفاه و آسایش، وابستگى به موقعیت اجتماعى و ترس از دست دادن آن، گرایش به استکبار و خود بزرگ بینى که ممکن است آن اندازه شدت یابد که شخص، تواضع در برابر موجود دیگر را ننگ انگارد و حتى نتواند در برابر خداى متعال سر فرود آورد و تواضع نشان دهد و عجب و خودپسندى نیز از موانع معرفت و ایمان به خدا است.

پى‏نوشت‏ها:

. ۱ ر. ک: سوره آل عمران، آیه ۱۶۴ و سوره جمعه آیه. ۲

. ۲ نگاه کنید به: سوره بقره، آیه ۵۵؛ سوره فرقان، آیه ۲۱،۳۳ و ۳۴ و سوره مؤمنون، آیات ۴۷ ۴۵. این نکته شایان توجه است که قرآن کریم هرگز ادراک حسى را به طور کلى تخطئه نمى‏کند. چه، ادراک حسى اگر در جایگاه اصلى خویش قرار گیرد، خود جزء مقدمات لازم براى دستیابى به بسیارى از معارف صحیح است و اگر کسى فاقد ادراک حسى باشد، از درک بسیارى از معارف اعتقادى و ادراک‏هاى عقلانى نیز ناتوان خواهد بود. پس اگر حس گرایى را از موانع معرفت مى‏شماریم، مقصودمان از حس‏گرایى دو چیز است: ۱. گرایش فکرى افراطى به ادراک‏هاى حسى و این که منشأ اصلى همه ادراک‏هاى بشرى تنها حس و ادراک‏هاى حسى دانسته شود. ۲. گرایش عملى افراطى به ادراک‏هاى حسى که به جاى بهره‏بردارى ابزارى از دانسته‏هاى حسى و وسیله قرار دادن آن براى دستیابى به مراحل بالاى اندیشه و معرفت، چنان در خود آنها غرق گردیم که از اندیشیدن و نتیجه گیرى باز مانیم.

. ۳ بل قالوا انا وجدنا آبائنا على أمة و انا على آثارهم مهتدون و کذلک ما ارسلنا من قبلک فى قریة الا قال مترفوها و انا وجدنا آبائنا على امة و انا على آثارهم مقتدون؛ بلکه آنان گفتند: ما پدران خود را بر آیینى یافتیم و ما هم با پى‏گیرى از آنان، راه یافتگانیم. و بدین گونه در هیچ شهرى پیش از تو هشدار دهنده‏اى نفرستادیم مگر آن که خوشگذرانان آن گفتند ما پدران خود را بر آیینى[و راهى‏] یافتیم و ما از پى ایشان راهسپریم».(سوره زخرف، آیه ۲۲ و ۲۳)

. ۴ ر. ک: سوره انبیاء، آیات ۵۴ ۵۱ و سوره شعراء، آیات ۷۴.۶۹

. ۵ و نفس و ما سواها فألهمها فجورها و تقواها، سوگند به نفس و آن کس که آن را درست کرد، سپس پلیدکارى و پرهیزگاریش را به آن الهام کرد.(سوره شمس، آیات ۸ ۷)

. ۶ ر. ک: سوره یونس، آیه ۳۶ و ۶۶؛ سوره ص، آیه ۲۷؛ سوره نجم، آیات ۲۸ ۲۷ و ۲۳ ۲۱ و سوره انعام، آیه. ۱۱۶

. ۷ و الذین کفروا یتمتعون و یأکلون کما تأکل الانعام و النار مثوى لهم؛ کسانى که کافر شده‏اند بهره مى‏برند و به مانند چهارپایان مى‏خورند و جایگاهشان آتش است.(سوره محمد، آیه ۱۳)

. ۸ اولئک کالانعام بل هم اضل اولئک هم الغافلون؛ آنان همانند چهارپایان بلکه گمراه‏ترند. آنها همان غافل ماندگانند.

. ۹ الهیکم التکاثر حتى زرتم المقابر.(سوره تکاثر، آیه ۱ و ۲)

. ۱۰ ذرهم یأکلوا و یتمتعوا و یلههم الامل فسوف یعلمون.(سوره حجر، آیه ۳)

. ۱۱ و من الناس من یقول ربنا آتنا فى الدنیا و ما له فى الاخرة من خلاق.(سوره بقره، آیه ۲۰۰)

. ۱۲ من کان یرید الحیاة الدنیا و زینتها نوف الیهم اعمالهم فیها و هم فیها لا یبخسون اولئک الذین لیس لهم فى الاخرة الا النار و حبط ما صنعوا فیها و باطل ما کانوا یعملون.(سوره هود، آیه ۱۵ و ۱۶) و نیز سوره اسراء، آیه ۱۸ و سوره شورا، آیه. ۲۰

. ۱۳ ولید بن مغیره از جمله این کسان بود و آیات ۱۱ تا ۲۵ سوره مدثر درباره او نازل شده است.



کتاب: اخلاق اسلامى و مبانى نظرى آن، ص ۱۳۰
نويسنده: على شيروانى

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات