هولناکترین پرونده فساد مالی کشور یک ساله شد
سه هزار میلیارد تومان! بزرگترین فساد مالی در تاریخ اقتصادی کشور. یک سال از زمان کشف و دستگیری متهمان این پرونده گذشت. حالا سوال این است: در این ۳۶۵ روز گذشته چه اقدامی برای پیشگیری از اتفاقات هولناک مشابه در سیستم مالی و بانکی کشور انجام شده است؟
به گزارش افکارنیوز به نقل از ایسنا، مردادماه سال ۱۳۹۰ وقتي كه اولين خبرها از سوء استفاده مالي سه هزار ميليارد توماني به گوش ميرسيد، بسياري از صاحبنظران و كارشناسان به سختي درباره صحت و درستي اين موضوع اظهارنظر ميكردند و رقم اعلام شده را بسيار سنگين و غيرقابل باور ميدانستند. مردم كوچه و خيابان نيز گاها به مزاح و گاهي به عنوان يك سوال جدي از خود و ديگران ميپرسيدند ۳۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ تومان چند تا صفر دارد؟ و اينكه با اين پول چه كار ميشود، كرد؟ آيا اين يك رقم واقعي است؟ كم كم سوالها بيشتر و شوخيهاي كوچه و خيابانها جديتر ميشد، تا اينكه با كنار رفتن ابهامات با
اظهارنظرهاي رسمي مقامات اجرايي و قضايي مشخص شد كه سوء استفاده مالي بزرگ! صحت دارد و با اندكي بالا و پايين، رقم اعلام شده نيز درست است. از اينجا به بعد بود كه ماجراهاي شهرام جزايري عرب و فساد مالياش به طنزهاي پيامكي روزمره مردم تبديل شد و همه با زبان بيزباني از كيفيت انجام فساد سه هزار ميلياردي و اتفاقات پيرامون آن سخن ميگفتند.
فرمان ماندگار
مبارزه با فساد اقتصادی در نظام جمهوری اسلامی ایران همواره از دغدغههای جدی مسئولان ارشد نظام بوده است. روشنترین بیانیه و اعلامنظر در این خصوص فرمان هشت مادهای مقام معظم رهبری در خصوص مباحثاقتصادی و مبارزه با مفاسد مرتبط با آن است. در کنار این موضوع نامگذاری سال ۹۰ به عنوان «سال جهاد اقتصادی» و درپی آن نامگذاری سال ۹۱ به عنوان «سال تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی» همه حکایت از دغدغهای بزرگ در حوزه اقتصاد و مسائل پیرامون آن داشت که رهبر معظم انقلاب اسلامی به درستی آن را تشخیص و تبیین فرموده بودند.
دهم اردیبهشت ۱۳۸۰ رهبر معظم انقلاب در فرمانی خطاب به سران قوا از دغدغههایی گفته بودند که امروز عدم توجه به آن نکات تبدیل به افسوس و آه هر دردمندی در نظام اسلامی شده است. ایشان در بخشی از آن فرمان آورده بودند که: «امروز کشور ما تشنه فعالیّت اقتصادى سالم و ایجاد اشتغال براى جوانان و سرمایهگذارى مطمئن است و این همه به فضایى نیازمند است که در آن، سرمایهگذار و صنعتگر و عنصر فعال در کشاورزى و مبتکر علمى و جوینده کار و همه قشرها، از صحّت و سلامت ارتباطات حکومتى و امانت و صداقت متصدیان امور مالى و اقتصادى مطمئن بوده و احساس امنیت و آرامش کنند. اگر دست مفسدان
و سوءاستفادهکنندگان از امکانات حکومتى، قطع نشود و اگر امتیازطلبان و زیادهخواهان پرمدّعا و انحصارجو، طرد نشوند، سرمایهگذار و تولید کننده و اشتغالطلب، همه احساس ناامنى و نومیدى خواهند کرد و کسانى از آنان به استفاده از راههاى نامشروع و غیرقانونى تشویق خواهند شد.
خشکانیدن ریشه فساد مالى و اقتصادى و عمل قاطع و گرهگشا در این باره، مستلزم اقدام همه جانبه بوسیله قواى سه گانه مخصوصا دو قوه مجریه و قضاییه است. قوه مجریه با نظارتى سازمان یافته و دقیق و بیاغماض، از بروز و رشد فسادمالى در دستگاهها پیشگیرى کند و قوه قضاییه با استفاده از کارشناسان و قضات قاطع و پاکدامن، مجرم و خائن و عناصر آلوده را از سر راه تعالى کشور بردارد. بدیهى است که نقش قوه مقننه در وضع قوانین که موجب تسهیل راهکارهاى قانونى است و نیز در ایفاء وظیفه نظارت، بسیار مهم و کارساز است».
رهبر معظم انقلاب در ادامه این فرمان به «حضرات آقایان و دیگر دست اندرکاران کشور که میتوانند در مبارزه با فساد مالى ایفاء نقش کنند» نکاتی را بدین شرح متذکر شده بودند: «… کار مبارزه با فساد را چه در دولت و چه در قوه قضاییه به افراد مطمئن و برخوردار از سلامت و امانت بسپارید. دستى که میخواهد با ناپاکى دربیفتد باید خود پاک باشد، و کسانى که میخواهند در راه اصلاح عمل کنند باید خود برخوردار از صلاح باشند».
ایشان درباره توجه به موضوع نظارت نیز یادآور شده بودند که «بخشهاى مختلف نظارتى در سه قوه از قبیل سازمان بازرسى کل کشور، دیوان محاسبات و وزارت اطلاعات باید با همکارى صمیمانه، نقاط دچار آسیب در گردش مالى و اقتصادى کشور را به درستى شناسایى کنند و محاکم قضایى و نیز مسوولان آسیب زدائى در هر مورد را یارى رسانند. وزارت اطلاعات نیز موظف است در چهارچوب وظایف قانونى خود، نقاط آسیبپذیر در فعالیتهاى اقتصادى دولتىِ کلان مانند: معاملات و قراردادهاى خارجى، و سرمایهگذاریهاى بزرگ، طرحهاى ملّى، و نیز مراکز مهم تصمیمگیرى اقتصادى و پولى کشور را پوشش اطلاعاتى دهد
و به دولت و دستگاه قضایى در تحقق سلامت اقتصادى یارى رساند و بطور منظم به رییس جمهور گزارش دهد. در امر مبارزه با فساد نباید هیچ تبعیضى دیده شود. هیچ کس و هیچ نهاد و دستگاهى نباید استثنا شود. هیچ شخص یا نهادى نمیتواند با عذر انتساب به اینجانب یا دیگر مسئولان کشور، خود را از حساب کشى معاف بشمارد. با فساد در هر جا و هر مسند باید برخورد یکسان صورت گیرد. با این امر مهم و حیاتى نباید به گونه شعارى و تبلیغاتى و تظاهرگونه رفتار شود…»
بیداد از بینظارتی!
کشف فساد سه هزار میلیارد تومانی در سیستم مالی و اقتصادی کشور از همان ابتدا نگرانیهایی را مطرح کرد. نگرانی از سیستم ناامن و غیرقابل اطمینان مالی و نگرانی از عدم کارآمدی حوزههای نظارت مالی. در این میان نگرانی از خلاءهای نظارتی موضوعی هولناکتر به چشم میآمد، همان نگرانی که در فرمان ۸ مادهای مقام معظم رهبری نیز با تاکید از آن یاد شده بود.
حدود ۳۶۵ روز از کشف بزرگترین فساد اقتصادی در کشور گذشت، فسادی که پس لرزههای آن هنوز هم بر پیکرهی نحیف اقتصاد ایران سنگینی میکند. از همان ابتدای کشف این فساد موضوع چگونگی وقوع آن از مهمترین سوالهایی بود که مطرح میشد. بسیاری از کارشناسان و صاحبنظران در تحلیلهای خود بر این نکته تاکید داشتند که ناکارآمدی قوانین و آییننامههای نظارتی در حوزههای مالی و بانکی دلیل وقوع چنین فساد عظیمی است اما برخی دیگر از کارشناسان در کنار این دلایل، ناکارآمدی سیستمهای نظارتی را نیز عاملی موثر در این روند معرفی میکردند: «قوانین بانکی و پولی کشور، قوانین ضعیف
و عقب ماندهای نیستند البته نمیتوان گفت که سیستم قوی و پیشرفتهای داریم ولی همین قوانین کافی هستند، گرچه ممکن است نیاز به بعضی بازنگریها داشته باشند اما مساله مهم این است که در کشور ما قانون به درستی اجرا نمیشود و نظارت کارآمدی هم نداریم» این نظر دکتر محمود آخوندی پدر آیین دادرسی کیفری ایران درباره دلایل وقوع فساد مالی بزرگ است.(ایسنا: ۱۷ مهر ۱۳۹۰)
کم نیستند کارشناسانی که هم نظر با دکتر آخوندی هستند. علی نجفی توانا استاد جرم شناس دانشگاه نیز در اینباره میگوید: «عدم نظارت کافی، بیماری سیستم اقتصادی کشور ماست، در واقع هم بیماریزا است و هم باعثتضعیف اجرای مقررات در کشور میشود، بنابراین اگر روابط نظارتی قوی داشته باشیم دیگر شاهد اینگونه سوء استفادهها در کشور نیستیم».(ایسنا: ۱۸مهر ۱۳۹۰)
نعمت احمدی هم میگوید: «سالهاست نظام بانکی کشور با قانون پولی و بانکی مصوب ۱۳۵۱ و پس از آن قانون بانکداری اسلامی، اداره شده است؛ بنابراین اتفاقاتی که اخیرا در کشور پیش آمده ناشی از ناکارآمدی قانون نیست بلکه نظارت بر اجرای قانون، ناقص است».(ایسنا: ۱۵ مهر ۱۳۹۰)
به هر حال طرح این دغدغهها در کنار دلایل بروز فساد بزرگ مالی این سوال را ایجاد میکند که برای رفع این معضلات زمینهساز فساد مالی، چه میتوان کرد؟ و اینکه در این یک سال گذشته برای عدم تکرار چنین فسادهایی چه اقداماتی انجام شده است؟
طرح دغدغههای نظارتی از سوی کارشناسان و بعضا تایید کاستیهای آن از سوی مسوولان سازمان بازرسی کل کشور به عنوان اصلیترین نهاد نظارتی در کشور، گمانهزنیها در این حوزه را جدیتر از پیش مطرح کرده است. مصطفی پورمحمدی رییس سازمان بازرسی کل کشور که در افشای فساد مالی سه هزار میلیارد تومانی پیشگام بوده است، پس از فروکش کردن تب و تاب اولیه اخبار پیرامون این موضوع، بارها بر لزوم تقویت سیستم نظارتی در امور مالی و بانکی کشور تاکید کرده و اصرار بر این نکته داشت که سازمان بازرسی کل کشور چارچوبهای خاصی را برای تمرکز نظارتی بیشتر بر مبادلات مالی بانکها به انجام خواهد
رساند اما سوال بزرگ این است که پس از گذشت یک سال از کشف بزرگترین فساد مالی کشور، سازمانهای نظارتی از جمله سازمان بازسی کل کشور چقدر به این تعهد و نیاز پاسخ واقعی دادهاند؟ قوانین نظارتی کشور در جهت ایجاد نظارت درستتر و کارآمدتر در سیستمهای مالی تا چه حدی اصلاح شدهاند؟ آیا اصولا تغییری در قوانین ناکارآمد انجام شده است؟ نظارتهای عملی و اجرایی بر سیستمهای بانکی چقدر افزایش یافتهاند؟ قوانین مرتبط با پاسخگو نبودن مدیران ارشد نظامهای مالی کشور در چه سطحی در مسیر تغییر و اصلاح قرار گرفتهاند؟
و اینکه فارغ از تشکیل شورای دستگاههای نظارتی کشور با حضور نمایندگان سه قوه، چه اقدام عملیاتی دیگری برای پیشگیری از وقوع جرایم مشابه به انجام رسیده است؟ آیا با اطمینان میتوان گفت که تمامی راههای احتمالی برای وقوع فساد مالی مشابه مسدود شده و از این فساد بزرگ درس گرفته شده است؟
محاکمه و بازدارندگی
بخش اول دادگاه فساد سه هزار میلیارد تومانی علیرغم کش و قوسهای فراوانش روزهای بسیاری، در سرخط خبرهای مطبوعات کشور قرار گرفت. متهمان در جریان دادگاه با ایراد دفاعیات شاید نه چندان معقول و حتی بعضا فرافکنانه و متهم کردن دیگران، به دفاع از خود پرداختند، سوالی که پس از این همه جار و جنجالهای رسانهای در خصوص محاکمه متهمان به ذهن متبادر میشود این است که به راستی بازدارندگی چنین دادگاههایی تا چه حدی در سیستم اقتصادی کشور میتواند مانع از تکرار اتفاقات مشابه شود؟ صدور چهار رای اعدام، دو حبس ابد و چندین حکم زندان تا ۲۵ سال، چگونه میتواند به قول معروف دل
مفسدان را بلرزاند و مانع از تحقق فسادهای مشابه در آینده شود؟
پیش از اعلام فساد سه هزار میلیارد تومانی، بزرگترین دادگاه فساد اقتصادی کشور مربوط به متهمی در دهه ۷۰ به نام «فاضل خداداد» به اتهام تبانی با کارمندان بانک صادرات و ۱۲۳ میلیارد تومان اختلاس از این بانک بود که در نهایت با حکم محسنیاژهای به اعدام محکوم شد. وی نخستین مجرم اقتصادی اعدامی در تاریخ جمهوری اسلامی ایران بود که تا سال ۱۳۸۹ رکورددار اختلاس بود. مرتضی رفیقدوست برادر محسن رفیقدوست دیگر متهم این پرونده نیز به حبس ابد محکوم شد. «شهرام جزایری عرب» نیز ماجرایی اقتصادی اما متفاوت و طولانی داشت. او نیز در سال ۱۳۸۱ و در سن ۲۹ سالگی در جنجالیترین پرونده
اقتصادی آن سالها بازداشت و بارها محاکمه شد. این دو پرونده در تاریخ ۳۰ ساله انقلاب، ظاهرا این دو دادگاه هیچکدام درسی نشده بودند تا مانع از تکرار چنین اتفاقاتی شوند. ظاهرا این دودادگاه شرایطی را فراهم نکردند تا سیستم نظارتی در کشور تقویت شوند… زمان گذشت تا اینکه بمب بزرگ منفجر شد اما آیا از این انفجار بزرگ درس گرفته شده است یا اینکه هنوز عدهای از مسوولان در خواب خوش «همه چیز تحت کنترل است» قرار دارند.
به هر حال، مروری بر اتفاقات یک سال گذشته آن هم در حوزه تقویت سیستمهای نظارتی این نکته را به چالش میکشد که با چه راهکاری میتوان با اطمینان کامل از پیشگیری کامل از ایجاد فسادهای مشابه در سیستم بانکی و اقتصادی کشور سخن گفت. آیا چنین اطمینانی در حال حاضر در مجموعه قوانین و مقررات ایران حاصل شده است؟ آیا سیستمهای نظارتی تغییری کرده و آیا ناظران مرتبط با حوزههای مالی در شیوههای کاری خود تغییر دادهاند؟ هر چه بود، گذشت، امروز یک سال از ماجرای فسادی که سیستم مالی و بانکی ایران را تکان داد، میگذرد. اگر در نقطه کنونی بایستیم و به گذشته نگاه کنیم آیا
میتوانیم از عملکرد مدیران حوزههای مرتبط با نظامهای مالی و بانکی اطمینان داشت که شرایط گذشته تغییر کرده است؟ آیا میتوان باور کرد که مقررات حوزههای نظارتی تقویت شدهاند و نظارت کامل و دقیقتری در حوزه مالی و بانکی کشور اعمال میشود؟
فارغ از همه حواشي دردناك فساد مالي سه هزار ميليارد توماني و ماجراي مشابه اختلاس از شركت بيمه ايران، در اين ميان يك موضوع نگرانكننده و دردآور است، آن هم اطمينان از عدم تغيير مسير تكرار شده و تكرار گذشته است، تكراري كه اينبار تاوانش سنگين و حجيمتر خواهد بود. نگران باشيم يا نباشيم بايد پاسخ همه آياهاي نوشته شده و نانوشته را به درستي داد تا واقعا درك كرد سه هزار ميليارد تومان چند تا صفر دارد و پايان اين ماجراها كجاست!