حوزههای گازی قطرهرروز فعالتر؛ ایران منفعل
ارزیابیها نشان میدهد قطریها بر مبنای قیمت کنونی نفت در حالی که ۱۰سال زودتر از ایران به استخراج گاز از پارسجنوبی اقدام کردهاند تاکنون بیش از ۵۰میلیارد دلار بیشتر از ایران از این میدان مشترک گاز برداشت کردهاند.
ولع همسایه کوچک ایران در سرمایهگذاری روی پروژههای گازی که از قضا، میادین آنها با ایران مشترک است، پایانی ندارد. البته این ولع چندان هم بینتیجه نبوده است. پس از کنار گذاشتن اندونزی از سوی قطر و تبدیل این کشور به بزرگترین تولیدکننده گاز مایع در جهان در چند سال گذشته، رویاهای این شیخنشین حاشیه خلیجفارس همچنان ادامه دارد و دلارهای گازی حاصله نیز به این رویاها جامه عمل و واقعیت میپوشاند.
به گزارش ایلنا، تبدیل قطر به یک بازیگر در منطقه خلیجفارس، برگزاری نشستهای مهم منطقه در دوحه، استقرار مقر دائمی کشورهای تولیدکننده گاز در قطر و کسب میزبانی جامجهانی سال ۲۰۲۲ ازجمله رویدادهایی بوده است که طی همین دهه اخیر و با مدد بهرهگیری این کشور از منابع نفت و گازی رقم خورده است.
البته این موضوع فقط به ذخایر نفتی و گازی عظیم این کشور بازنمیگردد. چندی پیش وزیر انرژی قطر در مراسم جشنی گفت: «ما توانستیم ظرف ۱۴سال اخیر تولیدات گاز مایع خود را از صفر تا ۷۷میلیون تن در سال افزایش دهیم.»
خبرگزاری سیانای قطر نیز در گزارشی اعلام کرد که تولیدات گاز طبیعی مایع قطر با عملیاتی کردن دو خط تولید ۶ و ۷پروژه قطر گاز، با ظرفیت تولید حدود ۷میلیون و ۸۰۰هزار تن به رکورد ۷۷میلیون تن در سال رسیده است. این موفقیت در تولید این حجم از گاز مایع در حالی است که بنا بر گزارشهای سال گذشته، انتظار میرفت قطر حداکثر تا سال ۲۰۱۲قادر به تولید ۷۷میلیون تن گاز مایع باشد.
قطر از سال ۲۰۰۶(با قدرت تولید سالانه ۲۰ تا ۲۱میلیون تن)، تولیدات گاز مایع خود را حدود ۴۰۰درصد افزایش داده است و طبق آمار رسمی این کشور، سال گذشته از مجموع ۶۸.۱۹میلیون تن صادرات گازی قطر، ۴۹.۴۴میلیون آن به صورت گاز مایع بوده است.
با این حال نکته اصلی و نگرانکننده در این بخش این است که قطر شریک عمده ایران در میدان گازى پارس جنوبى است که ۵۰درصد از مجموع ذخایر ایران را در خود جاى داده است. همچنین باید گفت که کشور قطر، برداشت گاز از این حوزه مشترک را در سال ۱۹۹۰آغاز کرده است، در حالی که ایران در سال ۲۰۰۱برای اولین بار از این میدان موفق به برداشت گاز شد.
حوزه گازی پارس جنوبی در فاصله ۱۰۰کیلومتری از ساحل ایران در خلیجفارس وجود دارد و دارای مساحتی حدود ۹۷۰۰کیلومتر است و حدود ۳۷۰۰کیلومتر آن در آبهای جمهوری اسلامی ایران است. این حوزه عظیم گازی ۸درصد گاز جهان را در خود دارد و سهم ایران از این حوزه عظیم حدود ۱۴هزار تریلیون مترمکعب گاز است.
هرچند سهم ایران یک سوم از حوزه گازی است، ولی این تقسیم از نظر جغرافیایی است و میزان برداشت دو طرف بستگی به میزان سرمایهگذاری و توان برداشت از این حوزه مشترک و مشاع دارد.
قسمت تاسفبارتر این است که در این تقسیمبندی، طبیعت نیز به زیان ایران عمل میکند؛ چرا که به گفته برخی از کارشناسان، فشار گازی که در درون زمین وجود دارد به گونهای منفی به زیان ما عمل میکند و قطر هر اندازه که مصرف میکند به دلیل شیب زمین و نیز فشار لایههای درونی زمین، منابع نفت و گاز ایران نیز به سوی این کشور روان میشود.
ایران با ذخیره گازى ۳۰تریلیون مترمکعب بعد از روسیه داراى دومین ذخیره بزرگ جهانى است، اما به خاطر عدم پیشرفت در پروژههای تولید گاز، هماکنون قادر به صادرات مازاد بر مصرف داخلی گاز نیست. با این حال و در مقایسه با ایران، قطر معادل حدود ۱۶فاز پارس جنوبی را به صورت کمال به مرحله تولید رسانده است و در سال ۲۰۰۹ روزانه ۱۲.۵میلیارد فوت مکعب گاز از این حوزه برداشت کرده است.
توان رقابت با قطر را از ایران میگیرند
تا چند سال گذشته همواره مسوولان با اشاره به پیشرفتهای ایران در حوزه پارس جنوبی و اشاره به راهاندازی فازهای جدید این پروژه عظیم گازی، دست به تعیین ضربالاجلهایی برای دستیابی به ظرفیت برابر تولید با قطر میدادند، ولی ارزیابی برخی از کارشناسان و آگاهان این بخش نشان میدهد که چشمانداز مناسبی برای رسیدن به تولید برابر با همسایه جنوبی، فعلاً قابل ترسیم نیست.
چندی پیش، حمیدرضا کاتوزیان رئیس کمیسیون انرژی مجلس، در همین زمینه نسبت به کندی عملیات اجرایی توسعه میدان گازی پارس جنوبی ابراز نگرانی کرد و گفت که در ۹ماه گذشته این پروژه به جای ۲۵درصد، تنها ۰.۵درصد پیشرفت داشته است. کاتوزیان گفت: «درباره پروژه پارس جنوبی که یک میدان مشترک گازی با کشور قطر است، با وجود گذشت ۲۰سال از کشف آن اگر قرار باشد خودمان را با کشور قطر مقایسه کنیم، بسیار عقب هستیم.»
نماینده مردم تهران گفت: «کشور قطر در این زمینه، تقریباً توسعه میدان و چاهها و حفاریهایش را به اتمام رسانده و ما به نصف این اقدامات نیز نرسیدهایم و در این زمینه میزان زیادی ضرر کردهایم.»
رئیس کمیسیون انرژی یادآور شد: «نکتهای که در پروژه پارس جنوبی قابل توجه است این است که حدود ۴ماه پیش مطرح کردند که تمام شرکتهای خارجی که در این پروژه حضور دارند از آنجا که کارشان کند است بهتر است بروند و کار به دست شرکتهای داخلی سپرده شود. نکته آن است که بسیاری از شرکتهای ایرانی که هماکنون در پروژه پارس جنوبی قرارداد بستهاند یا در حال بستن قرارداد هستند، همان شرکتهایی هستند که قبلاً هم در پروژهها حضور داشتند، اما هزینه کار آنها بسیار گزاف بوده و مدت زمانی که پروژهها را دنبال میکردند بسیار بیشتر از زمان استاندارد ۶۰ماهه بوده است، بهطوریکه خیلی
از این شرکتها پروژهها را ۹۰ماهه و بیشتر به اتمام رساندند. حال شرکت نفت مجدداً با همان شرکتها در حال بستن قرارداد است و ادعا میکند ۳۵ماهه کار را تمام میکند در حالیکه هم اکنون ۴ماه از مدت ۳۵ماه اعلام شده گذشته است.»
وی افزود: «سئوال این است که این شرکتها با وضعیت کاری که در گذشته داشتهاند، چطور ادعا میکنند که ۳۵ماهه کل فازهای پارس جنوبی را تمام میکنند؟»
رئیس کمیسیون انرژی مجلس گفت: «درباره یکی از قراردادها، شرکت نفت با طرف خارجی خود بر سر ۷ماه اختلاف در تحویل پروژه قرارداد نبست. موضوع از این قرار بود که طرف خارجی که حدود ۵۰-۶۰سال تجربه کار در این حوزه را داشت مدعی بود که ۶۷ماهه پروژه را تحویل میدهد، اما شرکت نفت تاکید داشت که کار باید ۶۰ماهه انجام شود بنابراین مذاکره به هم خورد. حال سئوال این است که چطور ۳۵ماهه کار را به اتمام میرسانند؟»
وی یادآور شد: «مگر این قراردادها از ۴ماه پیش شروع نشده؟ بنابراین پیشرفت کار پارس جنوبی هم اکنون باید چهار سی و پنجم یعنی حدودا ۱۰درصد باشد، اما آیا این اتفاق رخ داده است؟»
کاتوزیان: برخی آمار غیرواقعی است
نماینده تهران گفت: «برای فعالیتهای نفتی یک فعالیت مهندسی باید طراحی شود که اگر یک تیم کارشناسی قوی و با تجربه ۳شیفت کار کند این طراحی یک سال به طور میانجامد. همچنین از زمان حفاری تا زمان نصب تجهیزات چاه ۹۰۰روز یعنی حدود ۳سال وقت میبرد. بنابراین انجام طراحی و سفارش کالاهای مورد نیاز موضوعاتی نیستند که بتوان به طور موازی انجام داد. این فعالیتها به موازات هم صورت نمیگیرد. ساخت وسایل مورد نیاز در صورت سفارش، گاهی تا ۲۰ماه طول میکشد. مشخص است که این ادعای ۳۵ماهه واقعا به نتیجه نمیرسد و این فعالیت گستردهتر و زمانبرتر خواهد بود.»
کاتوزیان گفت: «نمیدانم آماری که داده میشود بر چه اساس است. معتقدم نکاتی که در مصاحبهها گفته میشود غیرواقعی است.»
اشاره کاتوزیان شاید به گفتههای مدیرعامل شرکت نفت و گاز پارس بود که پیشتر اعلام کرده بود تا پایان سال آینده برداشت ایران از پارس جنوبی با قطر برابر میشود، اما در همان زمان رسانهها به نقل از یک مقام آگاه در وزارت نفت اعلام کردند که این ادعا قابل تحقق نیست.
این منبع مطلع در شرکت نفت با رد این موضوع از سرمایهگذاریهای منظم و سریع قطر در این حوزه خبر داد و گفت: «قطر در برداشت از پارس جنوبی سالها است بر ایران پیشی گرفته و متاسفانه برداشتهای زیاد این کشور از میدان گازی مشترک متوجه بخش ایرانی میدان هم شده است و برداشتها از سهم ایران صورت میگیرد. در واقع با وجود این خوشبینی، ارزیابیها نشان میدهد قطریها بر مبنای قیمت کنونی نفت در حالی که ۱۰سال زودتر از ایران به استخراج گاز از پارسجنوبی اقدام کردهاند تاکنون توانستهاند بیش از ۵۰میلیارد دلار بیشتر از ایران از این میدان مشترک گاز برداشت کنند که در این بین
پروژههای انتقال گاز و الانجی بسیاری نیز با دیگر کشورها منعقد کردهاند.»
بدقولی خارجیها و تعویق پروژهها
ایران با شرکت توتال فرانسه به منظور توسعه فاز ۱۱میدان گازى پارس جنوبى با هدف تولید و صادرات ۵میلیون تن گاز مایع در سال توافقنامهای امضا کرده بود.
با امتناع توتال، ایران در ماه فوریه سال جاری در همین زمینه قراردادی با شرکت نفتی دولتی چین امضا کرد که هنوز هم مسکوت مانده است. همچنین پروژه توسعه فازهاى ۱۳ و ۱۴پارس جنوبى و تولید و صادرات سالانه ۱۶میلیون تن گاز مایع از برنامههای دیگر ایران بود که در این زمینه با شرکت نفت بریتانیایى - هلندى شل و همچنین شرکت اسپانیایى رپسول قراردادی امضا شد. این شرکتهای عظیم نفتی نیز بعد از مدتی از پروژههای یاد شده منصرف شدند تا این بدقولیها زمینه عقبماندگی بیشترمان را از همسایه کوچک جنوبیمان به همراه داشته باشد.
پایانی بر بلندپروازیهای گازی ایران
به نظر میرسد مجموع چنین عواملی سبب شد تا رویای ایران برای تبدیل به یک کشور بزرگ صادرکننده گاز مایع به تدریج کمرنگتر و کمرنگتر شود تا جایی که احمد قلعهبانی، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، با اعلام این که «طرحهاى تولید گاز مایع در شرایط کنونى براى ایران مقرون به صرفه نیست» عملاً توقف تلاش ایران برای تولید گاز مایع را تایید کرد.
این سخنان در حالی مطرح شد که تیر ماه سال جاری، مدیرعامل شرکت مایعسازی گاز طبیعی با بیان اینکه ایران بازیگر کوچکی در بازار LNG نخواهد بود، از تبدیل ایران به دومین تولیدکننده گاز مایع جهان خبر داد و گفت: «در حال حاضر قطر با مشکلاتی همچون قراردادهای بلندمدت با قیمت پایین فروش روبرو است.»
علی خیراندیش در آن برهه زمانی و درباره بازاریابیهای انجام گرفته برای فروش LNG و رقابت با قطر در بازارهای جهانی، با بیان اینکه با راهاندازی فاز یک ایران ال ان جی به ظرفیت ۱۰.۸میلیون تن ایران به پنجمین تولیدکننده بزرگ جهان تبدیل خواهد شد، گفت: «با راهاندازی ترینهای ۳ و ۴ایران ال ان جی نیز حدود ۲۲میلیون تن گاز مایع به بازار عرضه میشود، و با این میزان تولید LNG ایران در مدت کوتاهی به جایگاه دومین تولیدکننده ال ان جی جهان دست مییابد.»
وی با اشاره به این که این حجم از تولید LNG ایران بازیگر کوچکی در بازار جهانی LNG نخواهد بود، اظهار داشت: «قاعده بازی این است که هر کشوری که بیشترین تولید را داشته باشد بازیگر اصلی بازار خواهد بود و کشور قطر هم از این قاعده کلی مستثنی نخواهد بود.»
وی با تاکید بر اینکه هم اکنون قطر با مشکلات متعددی همچون قراردادهای بلندمدتی با قیمت پایین فروش LNG روبرو است، اعلام کرد: از این رو ایران مشکلی برای ورود به بازار ۱۸۰میلیون تنی گاز مایع نخواهد داشت.