گردش کند چرخ گاری بازیافت در تولید ثروت
خودرو را کنار دیواری کوتاه و آفتاب کم رمق زمستانی متوقف می کنم و پیاده می شوم. نزدیک تر که می روم، ۲سگ نگهبان، زیرچشمی این غریبه تازه وارد را می پایند اما خوشبختانه زحمت به هم زدن چرت میانه روز و پارس کردن را به خود نمی دهند. از میان انبوهی گل و لای و کوهی از زباله که بیشتر آن هم کاغذ، مقوا و پلاستیک است، عبور می کنم و وارد محوطه سرد کارگاه می شوم.
- در محیطی آکنده از بویی نه چندان خوشایند، چند زن جوان و میان سال چکمه پوش، در حال باز کردن گونی های بزرگ زباله خشک و جداسازی کاغذ و مقوا از پلاستیک و نایلون هستند. آن سوتر، ۲ مرد جوان بالای سر یکی از دستگاه های مکانیکی کارگاه ایستاده اند و با آن کلنجار می روند و در نهایت با عبور از کارگاه به مدیر کارگاه می رسم. «امیری» می گوید: حدود ۱۲ نفر کارگر در این کارگاه اشتغال دارند و این که او یک بار به عنوان کارآفرین نمونه انتخاب شده و هنرش این است که ضایعات را کیلویی هزار تومان می خرد و با تبدیل به نایلون های رنگی به قیمت هر کیلو ۴ هزار تومان به
مشتریان می فروشد.
وی می گوید: خیلی از مردم ارزش ضایعات را نمی دانند و آن را خیلی راحت دور می ریزند. شاید اگر یک مغازه دار بداند که با پول همین ضایعات به ظاهر بی ارزش می تواند قسمتی از بهای آب و برق واحد تجاری اش را تأمین کند، از آن به بعد به چشم دیگری به زباله های کاغذی و پلاستیکی نگاه خواهد کرد.
مدیر کارگاه کوچک بازیافت پلاستیک که خواستار توجه بیشتر شهرداری ها و سازمان حفاظت محیط زیست به صنایع بازیافت است، در این باره می گوید: شهرداری ها یا پیمانکاران برای جمع آوری زباله ها و تفکیک آن ها از مبدأ مشوق هایی در نظر بگیرند تا شهروندان زباله تر و خشک را از هم جدا کنند. با این کار، زباله های تر و باقی مانده های مواد غذایی به کود کمپوست تبدیل می شود و از ضایعات جامد هم با هزینه کمتری، فرآورده های بازیافتی تولید خواهد شد و این منابع به چرخه اقتصاد کشور باز می گردد.
امیری به گلایه می گوید: مدیریت علمی میلیون ها تن زباله را به فراموشی سپرده ایم. بعد هم نشانی یک کارخانه تولید الیاف از بطری های پلاستیکی دوغ و نوشابه و آب معدنی را در خراسان رضوی می دهد که محصول آن پس از ارسال به چین، به پوشاک تبدیل می شود و به کشور باز می گردد!
راهبرد سه گانه
روزانه چیزی حدود ۴۷ هزار تن زباله یا به قولی پسماند خانگی در کشور تولید می شود. اهمیت این رقم وقتی بیشتر درک می شود که بدانیم این روزها جمع آوری، حمل و مدیریت علمی و بهداشتی این حجم زباله به دغدغه بسیاری از کارشناسان مستقل، دوستداران محیط زیست و مدیران نهادهای شهری و دستگاه های مسئول تبدیل شده است. همین هفته گذشته بود که «علی محمد شاعری» قائم مقام سازمان حفاظت محیط زیست کشور در گفت و گو با خبرگزاری جمهوری اسلامی با اشاره به طرح جامع مدیریت پسماند مطرح کرد: تا پایان امسال پسماندهای خانگی تمام مراکز استان ها با همکاری وزارت کشور و شهرداری ها و نظارت سازمان حفاظت
محیط زیست به طور کامل مدیریت خواهد شد.
وی سال گذشته نیز در آستانه هفته هوای پاک اعلام کرده بود: تا پایان برنامه پنجم توسعه، مدیریت پسماندهای خانگی در کشور از ۸۰درصد فعلی به صد درصد و دفن بهداشتی زباله هم به ۶۰ درصد خواهد رسید. به گفته وی، بر اساس سند برنامه جامع مدیریت پسماندها رقم بازیافت زباله های تر نیز از ۱۲ درصد و زباله های خشک از ۵ درصد کنونی، به ترتیب به ۸۰ و ۲۵ درصد افزایش می یابد. با این اوصاف آن چه مسلم است، این که وضعیت فعلی بازیافت پسماندهای قابل استفاده مجدد و امحای بهداشتی بقیه زباله ها چندان مطلوب نیست و در این مسیر، راهی طولانی در پیش است. اما اهمیت بازیافت و مزایای آن نسبت به شیوه های
دیگر مدیریت زباله ها نظیر دفن و سوزاندن چیست و کشور ما در مقایسه با سایر کشورها در این زمینه چه جایگاهی دارد؟
دکتر «محمد علی عبدلی» رئیس انجمن علمی مهندسی و مدیریت پسماند ایران در این باره می گوید: بازیافت یا پردازش زباله از گزینه های نظام مدیریت پسماند است که از دهه ۷۰ میلادی در دنیا رواج یافت و دلیل آن هم، توجه بیشتر جوامع به مشکلات زیست محیطی و کمبود انرژی و منابع اولیه بود. به گفته وی، راهبرد فعلی مواجهه دنیای معاصر با زباله در ۳ اصل کلی «کاهش تولید، استفاده مجدد و بازچرخش» خلاصه می شود که ۲ مورد آخر در واقع اهداف مورد نظر در فرآیند بازیافت به شمار می رود. این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران البته ایران را در ابتدای این راه می داند ولی در عین حال تأکید دارد: برنامه های
بازیافت مواد باید بر اساس ضروریات بازار و مباحثاقتصادی و شرایط طبیعی هر منطقه طرح ریزی و اجرا شود.
این استاد علوم زیست محیطی در تشریح فواید علمی بازیافت پسماندها نیز چنین می گوید: طبیعی است که هر چه فشار زباله روی زمین را کمتر کنیم، مناطق کمتری آلوده می شود. نباید از یاد ببریم که ما در زمینه دفن بهداشتی پسماندها در ابتدای کار هستیم و هنوز با معنای علمی آن خیلی فاصله داریم. وی ادامه می دهد: دلیل دوم این است که بازیافت به ویژه چنان چه با تفکیک از مبدأ همراه باشد، اجزای مختلف پسماند را در مسیری سالم و بهداشتی در چرخه استفاده مجدد از مواد قرار می دهد. وی مزیت سوم بازیافت نسبت به دیگر شیوه های دفع زباله را کاهش هزینه های جانبی از جمله حمل و نقل اعلام می کند.
امروزه به مدد پیشرفت روزافزون دانش بشر و ابداع فناوری های نوین، طیف گسترده ای از پسماندهای حاصل از مواد مصرفی روزانه قابل دریافت است؛ از کاغذ و شیشه و مصنوعات فلزی و پلاستیکی گرفته تا ضایعات دستگاه های الکترونیکی و پسماندهای شیمیایی و صنعتی. تولید کودهای آلی کشاورزی با استفاده از بقایای مواد فسادپذیر در زباله خانگی که در قالب فناوری کمپوست می گنجد و تولید انرژی از زباله با احداثنیروگاه های بیوگاز، از دیگر مزایای مدیریت پسماند و کاربردهای مفید آن در دهه های اخیر است. بررسی تجارب دیگر جوامع در مدیریت و بازیافت زباله نشان می دهد که در کشوری مثل ژاپن بیش از ۵۰
درصد و در آلمان تا حدود ۹۰درصد زباله های خانگی بازیافت می شود و از این بابت، عواید زیست محیطی و اقتصادی فراوانی نصیب این کشورها شده است. رقمی که در ایران در خوش بینانه ترین حالت، کمتر از ۵ درصد تخمین زده می شود.
دکتر «عبدلی» ضمن تأیید این مطلب خاطر نشان می کند: در کشور به طور میانگین ۷۰ درصد زباله های خانگی را مواد فسادپذیر مثل بقایای سبزی و میوه تشکیل می دهد که می توان از آن ها کود کمپوست تهیه و به کشاورزان عرضه کرد و بقیه پسماندها شامل ضایعات جامد مثل کاغذ، شیشه، فلز و پلاستیک است که عمده آن ها هم قابل بازیافت است؛ اما باید با نگاهی تخصصی به موضوع نگریست و بازیافت را به عنوان حلقه ای از زنجیره اقتصادی تولید و تبدیل مواد در نظر گرفت و افزایش بهره وری مجموعه این چرخه را مدنظر قرار داد.
بحران های ناخواسته
اگرچه از عمر اتحادیه صنایع بازیافت ایران حدود ۵ سال می گذرد اما اکنون ۱۸۰ عضو رسمی دارد که در چند گروه تخصصی در زمینه بازیافت پسماندهای نفتی، پلیمری، خودروهای فرسوده، فلزی، سلولزی، الکترونیکی و تولید کمپوست مشغول فعالیت هستند و گردش مالی کارگاه های بازیافت هم به اندازه ای است که به گفته دبیر کل اتحادیه صنایع بازیافت ایران «رقم آن در ماشین حساب نمی گنجد.»
«حمیدرضا ملکی» دبیر این اتحادیه با ذکر نمونه هایی از عملکرد این صنایع می گوید: سالانه حدود ۸۰۰ هزار تن روغن و ۳۰۰ هزار تن لاستیک در کشور در چرخه بازیافت قرار می گیرد و حدود ۴.۵ میلیون تن انواع فلزات بازیافت می شود.
اما از آن جا که شعار اصلی صنایع بازیافت را عبارت «یک بار مصرف کافی نیست» قلمداد می کنند. «ملکی» نیز تصریح می کند: به طور تقریبی هر آن چه تولید می شود، قابل بازیافت است. هنگامی که وی از «فعالیت های غیرقانونی، غیررسمی و غیرکارشناسی» به عنوان یکی از معضلات اصلی صنعت بازیافت نام می برد، به یاد صحبت های نخستین مصاحبه شونده می افتم که به فعالیت گسترده اتباع افغانستان در چرخه بازیافت، در نقش زباله کاو، کارگر، باربر، کارفرما و دلال و واسطه اشاره داشت. دبیرکل اتحادیه صنایع بازیافت هم چنین در پاسخ به پرسش ما مبنی بر رقم کلی بازیافت زباله در کشور و مقایسه آن با دیگر کشورها
با بیان این که «یکی دیگر از مشکلات ما در اختیار نداشتن آمار و اطلاعات صحیح است» اظهار می دارد: در این مورد هم به خوبی نمی دانیم که چه قدر در کشور تولید پسماند داریم و چه میزان سرمایه گذاری در صنعت بازیافت نیاز است. «ملکی» اضافه می کند: در کل جهان به طور میانگین حدود ۳۳ درصد زباله ها بازیافت می شودکه این رقم در ایران بسیار کمتر است و همه این ها در حالی است که در کشور بهترین متخصصان را داریم ولی از توان این گروه ها به خوبی بهره گرفته نمی شود.
وی که از جمله دلایل توسعه نیافتن صنعت بازیافت در ایران را بها ندادن به بخش خصوصی می داند، ابراز گلایه می کند که «فقط شعار اصل ۴۴ و بخش خصوصی سر می دهند» و می افزاید: ۸۰ درصد کار اجرایی دست دولت است و ما ابزار اجرایی زیادی در اختیار نداریم. وی با اشاره به بحثهای اخیر در مورد شدت یافتن آلودگی هوای پایتخت و تبعات منفی آن، به ذکر نمونه ای می پردازد و می گوید: در بخش بازیافت خودرو بیشتر از ۱۳۰ واحد بخش خصوصی راه اندازی شده است ولی اکنون همه آن ها دچار بحران تأمین مواد اولیه هستند، چون دولت بودجه ای برای از رده خارج کردن خودروهای فرسوده اختصاص نمی دهد اما از طرف دیگر مدام
اعلام می کنند که هزاران نفر در اثر آلودگی هوای تهران جان می بازند.
قانون خوب اما اجرا ضعیف!
به باور کارشناسان، همانند بسیاری دیگر از معضلات کنونی کشور، در مورد مدیریت پسماند و بازیافت زباله نیز قوانین خوبی وضع شده است اما اجرای دقیق و کامل آن در هاله ای از ابهام قرار دارد و همین مسئله، دست یابی به اهداف تعیین شده در این بخش را با علامت سوالی جدی مواجه کرده است. به اعتقاد «محمدرضا تابش» رئیس فراکسیون محیط زیست و توسعه پایدار مجلس شورای اسلامی، در کشور ما قوانین خوب و زیادی در زمینه مدیریت و بازیافت حجم انبوه زباله تولید شده به تصویب رسیده است اما در اجرای این قوانین مشکلاتی وجود دارد.
اشاره این نماینده مجلس به قانون جامع مدیریت پسماندها، مصوب ۱۳۸۳ است که آیین نامه اجرایی آن حدود یک سال بعد از آن به تصویب هیئت وزیران وقت رسید. قانونی که به تصریح دکتر «عبدلی» رئیس انجمن مدیریت پسماند ایران به دلایل مختلف «هنوز خیلی از مفاد آن اجرایی نشده است». وی که ایجاد هماهنگی بین بخشی برای مدیریت زباله های خانگی، صنعتی، پزشکی و کشاورزی را ضروری می داند، تأکید می کند: زیرساخت های لازم برای اجرای کامل این قانون فراهم نیست؛ به عنوان نمونه، کمبود اعتبار و امکانات برای توسعه بازیافت یا دفن بهداشتی زباله ها، یا کمبود طرح های مهندسی لازم برای این کار، یا میزان
آمادگی شهرداری ها و بخش خصوصی و ضعف بنیه تحقیقاتی از جمله این کاستی هاست.
وی که از مشاوران کمیته محیط زیست شورای اسلامی شهر تهران نیز است، با اشاره به قدمت یک صد ساله شهرداری های کشور در جمع آوری و دفع زباله مطرح می کند: بازیافت در بیشتر نقاط کشور، به استثنای تهران و چند کلان شهر، حالت غیررسمی دارد و هنوز به ویژه در روستاها یا در بخش زباله های بیمارستانی و پسماندهای صنعتی با مشکلات زیادی روبه رو هستیم.
دبیر کل اتحادیه صنایع بازیافت هم از قانون جامع مدیریت پسماند به عنوان «قانونی بسیار خوب» یاد می کند که البته «به خوبی اجرا نمی شود». «ملکی» می گوید: طبق ماده ۱۲ این قانون، تمام تولید کنندگان یا تجار و شرکت های واردکننده اقلامی که بازیافت آن ها اجباری اعلام شده است، باید معادل نیم در هزار ارزش کالای خود را به حساب صندوق ملی محیط زیست واریز کنند تا در اختیار واحدهای بازیافت کننده قرار گیرد اما این ماده قانونی هنوز اجرایی نشده است. البته وی بلافاصله با اشاره به پی گیری و رایزنی اتحادیه صنایع بازیافت با سازمان حفاظت محیط زیست، اظهار امیدواری می کند که اجرای قوانین
فعلی و در صورت لزوم، اصلاح برخی مفاد آن، هر چه سریع تر میسر شود.
وی دیگر مشکل قانونی صنایع بازیافت را اخذ انواع عوارض و مالیات می داند و می گوید: صنایع بازیافت در دنیا نه تنها مالیات نمی دهند بلکه در پرداخت عوارض مختلف هم تخفیفاتی برای آن ها در نظر می گیرند و ما هم خواهان حمایت بیشتر سازمان حفاظت محیط زیست و شهرداری ها از سرمایه گذاران این عرصه هستیم. اگرچه پی گیری چند روزه ما برای اطلاع از نظرات معاونت محیط انسانی سازمان حفاظت محیط زیست یا مدیرکل دفتر بررسی آلودگی آب و خاک این سازمان به عنوان متولی اصلی بحثمدیریت پسماند بی نتیجه ماند، اما بد نیست به اعتراف تلخ رئیس این سازمان اشاره کنیم که از فاصله بازیافت و مدیریت پسماند تا
قرار گرفتن در رأس عزم ملی سخن گفته است. به گزارش رسانه ها، «محمد جواد محمدی زاده» در نخستین کنفرانس پژوهش و فناوری های نوین مدیریت پسماند که ۱۲ دی ماه برگزار شد، اذعان داشت: امروز موضوع بازیافت و پسماند به عنوان یک مطالبه عمومی مطرح شده ولی هنوز به عزم ملی تبدیل نشده است. وی در عین حال، آمادگی ایران را برای دریافت و بازیافت پسماندهای کشورهای دیگر اعلام کرد و هم زمان، خواستار آن شد که تولید پسماند در کشور به حداقل برسد و در زمینه تفکیک و بازیافت هم متکی به برنامه باشیم.
با این اوصاف به نظر می رسد «فرهنگ سازی» مهم ترین راهکار برای کاهش دغدغه های افرادی نظیر رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در کاهش تولید زباله و گسترش تفکیک از مبدأ باشد. دکتر «منیره مجلسی» استاد دانشگاه و از مشاوران کمیته زیست محیطی شورای شهر تهران نیز درستی این راهکار را تأیید می کند و می گوید: با وجود اهمیت فراوان بحثبازیافت زباله، نخستین اولویت ما در زنجیره مدیریت پسماند باید تلاش برای کاهش تولید زباله باشد؛ همان طور که در کشورهای دیگر درستی این موضوع به اثبات رسیده است.
وی مهم ترین راهکار در این رویکرد را نیز اصلاح الگوی مصرف با هدف کاهش تولید زباله در منابع خانگی و صنایع می داند و آن را مستلزم شکل گیری یک عزم ملی می خواند. وی خاطر نشان می کند: متأسفانه بیشتر مردم ما مصرف زیاد را ارزش می دانند و این جاست که اهمیت موضوع فرهنگ سازی بیشتر آشکار می شود. وی کاهش مصرف کاغذ با رواج هرچه بیشتر خدمات اتوماسیون اداری، کاهش مصرف ظرف های یک بار مصرف و کیسه های نایلونی، ارتقای فناوری صنایع و عرضه تولیدات با دوام به بازار را زمینه ساز کاهش قابل توجه زباله و منابع آلاینده محیط زیست بر می شمرد و می افزاید: برای ترغیب شهروندان به رعایت استانداردها
و قوانین زیست محیطی علاوه بر فرهنگ سازی می توان با در نظر گرفتن برخی جریمه های بازدارنده یا سخت گیرانه تر، به اصلاح رفتار شهروندان پرداخت.
به گفته وی، سرانه تولید زباله در کشور رقمی بین ۸۰۰ گرم تا یک کیلوگرم است که در محدوده میانگین جهانی این شاخص قرار دارد، اما مسئله وقتی بغرنج می شود که از یاد نبریم، هنوز بین حجم تولید زباله در کشور با درصد بازیافت شده آن فاصله ای عمیق وجود دارد و اگر شرایط به همین نحو پیش برود، به زودی با بحران دفع بهداشتی زباله در شهرها و روستاها مواجه خواهیم شد. دکتر «مجلسی» تصریح می کند: اگرچه روی کاغذ، آیین نامه های خوبی پیش بینی و خیلی کارها هم آغاز شده است که جای امیدواری دارد، اما هنوز جا برای کار بسیار است و تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله زیادی داریم که مشارکت مردم و همت رسانه
های گروهی را می طلبد.
همه ما نقش اول داستان هستیم
به جرأت مي توان گفت که نقش اول گزارش امروز را ما تشکيل مي دهد، همه کساني که با حرص و ولع سيري ناپذيري، مصرف مي کنيم و سر جمع اين تلاش روزانه هم تلنبار شدن خروار خروار زباله است که اگر به شيوه صحيحي مديريت نشود، آلايندگي منابع آب، خاک و هوا، هدر رفتن منابع کمياب انرژي و مواد اوليه و تخريب محيط زيست پيراموني شهرها و روستاهاي ما را به دنبال خواهد داشت.البته امروزه پيشرفت علوم اين امکان را براي عموم جوامع فراهم کرده است که از طريق بازيافت پسماندها، حجم قابل توجهي از آن ها به چرخه طبيعت و زنجيره مصرف باز گردد و تحقق روياي جهاني پاک براي همه دست يافتني تر از قبل باشد.
در اين ميان، ايرانيان که سابقه اي ديرينه و چند هزار ساله در حراست از محيط زيست و احترام به طبيعت دارند و معتقد به اين که هر چيز که خوار آيد، روزي به کار آيد، بيش از ديگر جوامع شايسته توجه به اين موضوع هستند و مشارکت همگاني عموم شهروندان در کاهش توليد زباله و سپس، تفکيک آن و کمک به تبديل کم هزينه تر پسماندها به منبع درآمد و عامل افزايش بهره وري از انرژي و منابع طبيعي، ضرورت دارد. امري که در صورت تحقق، اصطلاح طلاي کثيف براي زباله را در اذهان تقويت مي کند. فعالان صنايع بازيافت نيز انتظار دارند که اگر ديگران-مردم و دولت- يار شاطر آنان نيستند و مردم، با تفکيک از مبدأ و
دولت هم با تأمين بودجه عمومي کلان، آنان را ياري نمي رسانند، دست کم بار خاطر آنان نباشند. شايد بدين ترتيب، دغدغه هميشگي دوستداران محيط زيست که همانا حفظ کره مسکون در کائنات به عنوان ميراث گذشتگان و امانت آيندگان است، پاسخي در خور بيابد.