نیم قرن خودروسازی تا تولید پراید
در اواخر دوره قاجار و رواج اتوموبیل در دوره پهلوی اول، اغلب خودروهای ایران از دو کشور آمریکا و انگلستان وارد می شد.
به گزارش افکارنیوز، همان طور که خودروی ساخت شرکت «فورد» در آمریکا به عنوان پیشتاز صنعت خودروی ایالات متحده شناخته میشود، «فورد» در ایران نیز تاریخسازی بوده است؛ اولین اتوموبیلی که به ایران وارد شد، اتوموبیل مدلی فردی بود که به دستور مظفرالدین شاه به ایران آمد. این خودرو به دلیل این که دود زیادی از خود خارج میساخت، به «ماشین دودی» معروف بود.
در اواخر دوره قاجار و رواج اتوموبیل در دوره پهلوی اول، اغلب خودروهای ایران از دو کشور آمریکا و انگلستان وارد میشد اما سر انجام از اواسط دهه ۱۳۳۰ خودروسازی ایران ابتدا تنها با مونتاژ خودروهای خارجی و سپس یا بومی کردن محصولات کشورهای صاحب صنعت خودرو، به ایران وارد شد. در ایران بیشتر دو شرکت خودروسازی «ایران خودرو» و «سایپا» شناخته شده هستند و اغلب سهم بازار را نیز در دست دارند اما باید گفت که پیش از این که این شرکتها تولیدات معروف خود را وارد بازار کنند و مشهور شوند، شرکتهایی مثل «پارس خودرو» یا شرکت صنعتی - تولیدی «مرتب» سهم بیشتری از بازار داشتند. باید گفت که
در سال ۳۸ ابتدا در جاده کرج شرکت بازرگانی جیپ کارخانه خودروسازی خود را تاسیس کرد و بعد در سال ۴۱ ایران خودرو و در سال ۴۴ شرکت تولید اتومبیل سیتروئن نیز به آن جا آمدند و عملا فعالیت خودروسازی در ایران رونق گرفت.
پارس خودرو
در سال ۱۳۳۵ بازرگانی به نام جعفر اخوان نمایندگی شرکت جیپ آمریکا را به دست آورد و در گام اول، اقدام به واردات جیپ ویلیز کرد که یادگاری از دوران جنگ جهانی دوم بود. در سال ۱۳۳۸، اخوان کارخانه «شرکت بازرگانی جیپ» را برای مونتاژ این محصول در کیلومتر ۹ جاده مخصوص کرج به ثبت رساند. این شرکت، تولید جیپ ویلیز را با تغییر نام به جیپ «شهباز» آغازکرد و به دنبال آن، وانت «سیمرغ» در همان سال تولید شد. در آن سالها، با توجه به وضع راههای کشور، یک خودروی دو دیفرانسیل شاسی بلند، بهترین خودروی ممکن برای رفت و آمد در ایران بود.
بازار خودروهای کشور در دهه ۴۰ شمسی تشنه خودروهای سواری بود و با چنین بازاری، تمرکز روی خودروهای شاسی بلند نمی توانست آینده شرکت را تأمین کند. با این دیدگاه، جعفر اخوان موفق شد امتیاز مونتاژ خودروی «رامبلر» را بگیرد و در سال ۱۳۴۶ این خودرو را با نام «شاهین» به عنوان مدل پایه و «آریا» به عنوان مدل با امکانات بیشتر به بازار عرضه کرد. قیمت این دو خودروها نسبت به شورولت و فورد آمریکایی پائینتر بود و به دلیل دوام بالا مورد استقبال قرار گرفتند. در همین سال خودروی شاسی بلند دیگری به نام جیپ «آهو» به خط تولید شرکت اضافه شد.
در سال ۱۳۴۷ آریا ۲۸۰۲ دستگاه، شاهین ۱۷۴۲ دستگاه و انواع مختلف جیپ در حدود ۲۰۰۰ دستگاه عرضه شده بودند. اخوان به دنبال خودرویی بود که بتواند با خودروهای لوکس وارداتی نیز رقابت کند و در اوایل دهه۵۰ مذاکرات با جنرال موتورز را آغاز کرد. در سال ۱۳۵۲ جنرال موتورز مشارکت با اخوان را پذیرفت و شرکت جدید با سرمایه اولیه ۱۵۲میلیون و۵۰۰هزارتومان تأسیس شد که ۴۵ درصد سهام آن در اختیار اخوان، ۴۵درصد در اختیار جنرال موتورز و ۱۰درصد نیز در اختیار بنیاد پهلوی بود. به این ترتیب نام شرکت به «جنرال موتورز ایران» تغییر کرد و عرضه آریا و شاهین پس از فروش بیش از ۲۲هزار و۷۰۰ دستگاه، در
سال۱۳۵۳ به پایان رسید. برای شروع کار، «اپل کومودور» از محصولات اپل آلمان که از زیر مجموعههای جنرال موتورز بود با نام «شورولت رویال» ۲۵۰۰ و ۲۸۰۰ روانه بازار ایران شد. نام شورولت کافی بود تا این خودرو در سال اول عرضه به بازار، بیش از ۷ هزار دستگاه بفروش رود و با وجود وزن زیاد موتور که باعثآسیب به جلوبندی خودرو می شد، به عنوان خودرویی با دوام شناخته شود اما اخوان محصولات اصیلتری میخواست و وقتی آمریکاییها کشش بازار ایران را دیدندف پذیرفتند محصولات اصلی جنرال موتورز را راهی بازار ایران کنند. بنابراین تولید شورولت رویال در سال ۱۳۵۵ به پایان رسید و شورولت «نوا» و
«بیوک اسکای لارک»(با نام بیوک ایران) به عنوان خودروهای لوکس آن دوران روانه بازار شدند.
موتورهای شش و هشت سیلندر، سیستم تهویه مطبوع، فرمان هیدرولیک، شیشه بالابرهای برقی و گیربکس اتوماتیک، بخشی از امکانات این خودروها بودند و با اتکا به چنین محصولاتی، جنرال موتورز ایران توانست جایگاه خود را به عنوان سازنده خودروهای لوکس در مقابل رقبا حفظ کند. پس از این دو خودرو نوبت به «کادیلاک سویل»(کادیلاک ایران) رسید. این خودرو لوکسترین خودروی تولیدی در کشور بود و به طور مستقیم با محصولات لوکس بنز رقابت می کرد. کادیلاک ایران شمارگان تولید کمتر از ۵۰۰ دستگاه در سال داشت اما در اهمیت ورود این خودرو به ایران همین بس بود که کادیلاک تا پیش از این، هیچ گاه اجازه
مونتاژ محصولاتش در خارج از آمریکا را نداده بود و ایران نخستین کشوری بود که کادیلاک را خارج از خاک آمریکا تولید میکرد.
پس از انقلاب، در آبان ماه سال ۵۹ نام شرکت به شرکت خودروسازی ایران و در دی ماه همان سال به «پارس خودرو» تغییرکرد. اولین محصول بعد از انقلاب، «جیپ توسن» موسوم به جیپ فرماندهی بود که با همکاری شرکت ماهیندرای هند تولید شد. این شرکت سالها برای جبهههای جنگ انواع خودرو تولید میکرد. در سال۱۳۶۳، تولید مجدد خودروهای جنرال موتورز با ورود قطعات، ۷۲۰۰ دستگاه شورولت و بیوک که ارسال آن پس از انقلاب متوقف شده بود، آغاز و این آخرین محموله هم، تبدیل به خودرو شد و وارد بازار خودرو کشور شد. آغاز همکاری با شرکت «نیسان» ژاپن و تولید خودروی «نیسان پاترول» در سال ۱۳۶۵ نقطه عطف دیگری
در پارس خودرو بود. در سال ۷۱ جیپ «صحرا» وارد بازار شد و بعدتر که پارس خودرو با فروش ۵۱ درصد سهام، در مالکیت شرکت سایپا قرار گرفت، تولید خودروهایی مثل ماکسیما، رونیز و تندر ۹۰ نیز در برنامه این شرکت قرار گرفت.
شرکت صنعتی - تولیدی «مرتب»
شرکت سهامی صنعتی تولیدی مرتب در پانزدهم مهرماه سال ۱۳۳۶ به منظور خرید، فروش و قبول نمایندگی اتومبیلهای سواری، باری، و لوازم یدکی آنها به مدت نامحدود در تهران، با نام کارخانجات لندرور در اداره ثبت شرکتها و مالکیت صنعتی تهران به ثبت رسید. این شرکت در سالهای ۱۳۵۰ و ۱۳۵۴ ابتدا از نوع شرکت سهامی به سهامی خاص و سپس دوباره از سهامی خاص به سهامی عام تبدیل شده است.
در سال ۵۸، شرکت مرتب بر اساس بند الف و ب قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران مصوب شورای انقلاب، ملی اعلام شد و مدتها کار خود را در سالهای پس از انقلاب ادامه میداد تا این که در سال ۱۳۷۵سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران باقیمانده سهام خود را از طریق سازمان بورس اوراق بهادار عرضه کرد و موسسه «احرار» با ۶۱.۱ درصد، عمده سهامدار شرکت مرتب شد.
بر اساس آخرین اساسنامه اصلاح شده شرکت مرتب، این شرکت باید کارخانه صنعتی تولیدی و ساخت و مونتاژ انواع اتومبیلهای دو دیفرانسیل، اتوبوس، وانت، آمبولانس، آتشنشانی، کامیون و تراکتور تاسیس کند. بهرهبرداری این شرکت از سال ۱۳۴۰ با واردات تعداد محدودی خودروی ساخته شده با همکاری شرکت لندرور انگلستان شروع شده بود ولی تولید شرکت رسما از سال ۱۳۴۱ آغاز شد. همکاری شرکت با کمپانی رور انگلستان تا سال ۱۳۶۰ بصورت انحصاری بود و قطعات از شرکت رور انگلیس تامین میشد ولی به علت مشکلات ناشی از تحریم، از سال ۱۳۶۰ تا سال ۱۳۶۶ قطعات سی. کی. دی از شرکت سانتانای اسپانیا نیز تامین شد. از
سال ۷۰ تولید خودرو در شرکت اسپانیایی نیز متوقف شد اما شرکت مرتب توانست بدون وقفه به ساخت خودروهای جدیدی تحت نام «پاژن» اقدام کند و ساخت این خودرو در مدلهای مختلف هنوز در شرکت ادامه دارد. از سال ۱۳۸۰ نیز قراردادی با شرکت سانیانگ موتور کره جنوبی برای تولید خودروی «موسو» از سوی شرکت مرتب منعقد شد که به مرحله عملی نیز رسید.
سایپا
شرکت سهامی ایرانی تولید اتومبیل(سایپا) در سال ۱۳۴۶ با سرمایه اولیه ۱۶۰ میلیون ریال به نام «شرکت سهامی تولید اتومبیل سیتروئن ایران» تاسیس شد و در اواخر سال ۱۳۴۷ به مرحله بهرهبرداری رسید. این شرکت تولید اولین محصولات خود را که شامل «وانت آکا» و سواری «ژیان» بود با روش کاملاً دستی و بدون بهرهگیری از تجهیزات و امکانات مدرن آغاز کرد. تولیدات شرکت بعد از سال ۱۳۵۳ با استفاده از ابزارهای جدید و مکانیزه شدن برخی از بخشهای تولیدی، سیر صعودی یافت و بر تنوع محصولات شرکت نیز افزوده شد؛ به طوری که علاوه بر تولید ژیان با مدلهای مهاری، پیکاب، از سال ۱۳۵۵ تولید رنو در
مدلهای دو در و چهار در شروع شد و تا سال ۱۳۷۲ ادامه داشت.
در اوایل سال ۱۳۵۴ نام شرکت با حذف کلمه سیتروئن از انتهای عبارت فرانسوی آن به «شرکت سهامی ایرانی تولید اتومبیل» و با نام اختصاری «سایپا» تغییر یافت. سایپا پس از انقلاب در تیر ماه ۵۸ به مالکیت دولت در آمد و از سال ۱۳۶۰ تحت سرپرستی سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران قرار گرفت. از سال ۱۳۷۷ به بعد، سایپا با خرید ۸۰ درصد سهام شرکت «ایران کاوه»، ۶۳.۲ درصد سهام شرکت «زامیاد» و ۵۱ درصد سهام شرکت «پارس خودرو»، به یک گروه خودروسازی بزرگ تبدیل شده است.
ایران خودرو
شرکت ایرانخودرو(سهامی عام) در سال ۱۳۴۱ با سرمایه ۱۰۰ میلیون ریال به ثبت رسید. تولید اولیه شرکت، اتوبوسهای معروف به «الپی» بود که شاسی آن از آلمان وارد میشد و با نصب اتاق بر روی آن مونتاژ میشد. در سال ۱۳۴۵ قراردادی با شرکت روتس انگلیس به منظور تولید پیکان، منعقد شد که یک سال بعد در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۴۶ کارخانه خودروسازی به نام «ایران ناسیونال» با سرمایه حدود ۴۰۰ میلیون ریال تاسیس شد و شامل زمین، اعتبار بانکی، ماشینآلات نو و کهنه بود که قادر به مونتاژ روزانه ۱۰ دستگاه سواری و ۷ دستگاه اتوبوس و کامیون بود.
از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ پیکان در مدلهای مختلف کار، لوکس، جوانان، استیشن و وانت و اتوبوس در مدلهای اتوبوس ۳۰۲ شهری، بیابانی و سوپرلوکس و مینیبوس و آمبولانس تولید میشد. در سال ۱۳۵۲ هدف و سیاست اصلی شرکت بر مبنای تولید داخلی قطعات و خودکفائی مطرح شد و در این راستا شرکتهای بلبرینگ، پیستون و ایدم تبریز و شرکت رضای مشهد و ریختهگری تاسیس شد.
در سال ۱۳۵۳ با افزایش قیمت نفت و درآمدهای ارزی، شرکت ایران ناسیونال به منظور حفظ بازار تصمیم به تولید پژو گرفت و سهام شرکت نیز در همین سال وارد بورس و حدود ۴۵ درصد از سهام شرکت به عموم واگذار شد. تولید پژو در سالهای پیش از انقلاب میسر نشد اما پس از انقلاب، ایران خودرو با شرکت پژوی فرانسه همکاری بسیار بزرگی را شروع کرد و انواع خودروهای پژو در ایران ساخته شد و در سالهای دهه ۱۳۸۰ خودروی ملی سمند نیز در این شرکت به تولید رسید. مشروح تاریخچه شرکت ایران خودرو در زندگینامه احمد و محمود خیامی در پرونده همین شماره ماهنامه اتاق بازرگانی آمده است.