مدیرعامل شرکت مهندسی و توسعه نفت:
سرمایه گذاری خارجی یک ضرورت است
مصاحبه با مدیرعامل شرکت ملی نفت
جذب سرمایه برای پروژههای نفتی کشور از کهنه مباحث اقتصادی کشور است که هنوز هم که هنوز است مشخص نشده است برای جذب آن چه راهکاری را باید در مسیر عمل قرار داد.
بیع متقابل یکی از مسیرهای دسترسی به اهداف سند چشمانداز ۲۰ ساله کشور در بخش انرژی به شمار میرود که هم نقطه ضعف دارد و هم نقطه قوت. شرکت مهندسی و توسعه نفت ایران به عنوان بازوی اجرایی شرکت ملی نفت ایران قراردادهایی را در دست اجرا دارد که بیشتر آنها از جنس بیع متقابل هستند و به همین علت بسیاری از منتقدان سیاستهای اقتصادی وزارت نفت، این شرکت را سیبل خود قرار دادهاند و نوع قراردادهای این شرکت را زیر سؤال میبرند.
مهندس ناجی سعدونی، مدیرعامل این شرکت در گفتوگو با «جوان» به نکات جالبی در این بین اشاره میکند.
سرمایهگذاری خارجی و قراردادهای بیع متقابل یک ضرورت است ولی به نظر میرسد با کسب تجربه در این زمینه به نسل جدیدی از قراردادهای بیع متقابل دست یافتهایم که از مزیتهایی نسبت به نسل اول این قراردادها برخوردار است. مروری بر این تحولات داشته باشید.
قراردادهای بیع متقابل، بر اساس قانون بوده و نقش مؤثری در دستیابی به منافع ملی دارد و در چارچوب این قراردادها در زنجیرههای ارزش صنعت نفت اعم از بالادستی و پایین دستی میتوان از سرمایهگذاری خارجی استفاده کرد.
قراردادهای گوناگون و متنوع در خصوص سرمایهگذاری خارجی و توسعه میادین نفت و گاز در عرصه بینالمللی و کشورها متداول است. ترجیح اقتصادی و ملاحظات و محدودیتهای قانونی باعثشده تا در بین قراردادهای مختلف بینالمللی در زمینه نفت و گاز قرارداد نوع بیع متقابل به عنوان بهترین روش سرمایهگذاری خارجی در توسعه صنایع نفت و گاز کشور ما انتخاب شود.
البته قبل از انقلاب انواع قراردادهای مختلف سرمایهگذاری خارجی در صنعت نفت ایران تجربه شده بود که برخی از آنها، نتیجه خوبی نداشته است.
بیع متقابل در مجموع اعم از نوع اول(با سقف مشخص برای سرمایه گذاری) و نوع دوم آن، روشهای مفیدی برای توسعه صنعت نفت ایران هستند. تاکنون ۶۰۰ هزار بشکه در خشکی و دریا از محل قرار دادهای بیع متقابل به ظرفیت تولید روزانه کشور افزوده شده است که بی شک با توجه به نتایج حاصل و قیمتهای کنونی خدمات و تجهیزات نفت و گاز به نفع کشور بوده است.
البته قراردادهای بیع متقابل مثل اغلب قراردادها اشکالاتی جزئی دارد که این اشکالات به تدریج برطرف شده و همچنان در پروسه اصلاح است. با توجه به تجربه ما، اغلب انتقاداتی که به قراردادهای بیع متقابل میشود به دلیل عدم اشراف و شناخت دقیق این قراردادهاست بعضی از انتقادات بدین جهت است که برخی افراد این اعتقاد را دارند که همه کارها را باید خودمان انجام دهیم و از نظر آنها اصولاً سرمایهگذاری خارجی موضوعی مردود و مذموم است. این یک نظر و دیدگاه است، اینکه این نظر و دیدگاه کاملاً و در همه زمینهها منطبق بر منافع ملی است یا خیر موضوع دیگری است.
قراردادهای بیع متقابل نوع اول(با سرمایه یا capex ثابت) در توسعه میادین سروش، نوروز، درود، بلال، دارخوین و فازهای اولیه میدان پارس جنوبی اجرا شده و در همه موارد نتایج مطلوبی برای کشور داشته است. اغلب شرکتهای بینالمللی مجری این نوع قراردادها در عمل با هزینههای اضافی مواجه شدند که پرداخت آن محدودیت قانونی داشته است. به همین جهت تمایل شرکتهای بزرگ نفتی جهان با ادامه کار بر اساس قراردادهای بیع متقابل با capex ثابت به تدریج کمتر شد. بر این اساس بود که شرکت ملی نفت ایران قراردادهای نوع دوم بیع متقابل را تدوین نمود در این نوع قراردادها میزان سرمایهگذاری منتج از
مناقصات و طی دوره و مدت معلوم از زمان شروع قرارداد خواهد بود.
ویژگی این نوع قرار داد چیست؟
در قراردادهای بیع متقابل، پیمانکار حق دارد از دریافت هزینههای سرمایهای و هزینههای غیر سرمایهای یعنی حقوق گمرکی و مالیات و عوارض دریافتی از سوی دولت ایران، بهره بانکی و پاداش، بهرهمند شود.
پس از تعیین میزان سرمایهگذاری در قراردادهای بیع متقابل نوع دوم و طی دوره محدود(حدوداً یک سوم دوره اجرای قرارداد) این میزان به عنوان سقف تلقی شده و چنانچه در طول قرارداد پیمانکار اصلی توسعه متحمل هزینههای اضافی شود این هزینهها به عهده او خواهد بود. در ضمن انجام مناقصات و تعیین میزان سرمایه ثابت به طور کامل با نظارت کارفرما میباشد و این میزان سرمایه ثابت نهایتاً باید توسط شرکت ملی نفت ایران و بر اساس مستندات بررسی و تأیید شود.
یکی از تغییرات و ویژگیهای نسل دوم قراردادهای بیع متقابل آن است که هزینه نسبت به نسل اول این نوع قراردادها واقعیتر میشود. ولی این قراردادها همچنان برای شرکتهای بینالمللی در مقایسه با قراردادهای متداول دیگر از جمله مشارکت در تولید از جذابیت برخوردار نیست. حتی قراردادهای کشور عراق که از نوع مشارکت در تولید هم نمیباشد و نوع دیگری از قرارداد خدمت است به لحاظ پیش بینی حضور طولانی مدت پیمانکار توسعه دهنده و پرداخت پاداش تصاعدی به او به تناسب افزایش تولید دارای جذابیت بیشتری است.
آنچه مهم است اینکه ما برای توسعه میادین نفت و گاز خود به ویژه میادین مشترک که تعداد آنها هم قابل توجه است به سرمایهگذاری کلان نیازمندیم. قطعاً تأمین و جذب این میزان سرمایه با منابع محدود داخلی میسر نیست. این فکر هم که ما باید ذخایر نفتی خود را به مثابه گنج برای نسلهای بعدی بگذاریم کاملاً غیر منطقی است به ویژه اینکه میادین مهم توسعه نیافته نفت و گاز ما میادین مشترک است و بنابراین باید با برنامهریزی و تدوین قراردادهای بینالمللی بتوانیم سرمایههای خارجی را در جهت تحقق منافع کشور، توسعه میادین مشترک و ایجاد سرمایه و تبدیل آن به صنایع دیگر و پایدار و
مستمر جذب کنیم.
مهمترین بحثامروز شرکت ملی نفت چیست؟
به عقیده اینجانب این موضوع رسالت مهم شرکت ملی نفت ایران در شرایط کنونی است. جذب سرمایهگذاری خارجی برای توسعه میادین نفت و گاز مغایر با عزم و جدیت و هدف ما برای حداکثر بهرهمندی از توان و سهم داخلی نمیباشد و اتفاقاً در صورت برنامهریزی صحیح موجب تقویت توان داخلی خواهد شد، همانگونه که قرارداد اولیه بیع متقابل موجب تقویت و رشد توان داخلی شد و حضور شرکتهای بزرگ ایرانی در توسعه میادین نفت و گاز کشور در حال حاضر به دلیل تجربه و حضور قبلی آنها در قراردادهای بیع متقابل کشور است.
این نکته مهم را هم باید در نظر داشت که اصولاً در تعاملات بینالمللی و در عرصه اقتصاد و حتی سیاست، تأمین منافع دو طرف مذاکره و قرارداد موضوع مهمی است و نباید فکر کنیم ما زرنگ و دیگری نادان و مغبون است. منافع ما در قرارداد بیع متقابل و اصولاً قراردادهای سرمایهگذاری خارجی در کشور، توسعه صنایع نفت و گاز، بهرهمندی از تکنولوژی جدید دنیا، استفاده از فرصتها، عدم هدررفت ذخایر مشترک، آشنایی و آموزش کارشناسان جوان ما، تقویت بنیه فنی کشور و بعضاً ملاحظات سیاسی است. البته طرف مقابل هم باید از سود منطقی بهرهمند شود و این یک عرف بینالمللی و قانونی و حتی شرعی است.
فکر میکنید به چه مقدار سرمایه نیاز داریم؟
اگر بتوانیم در ۱۰ سال آینده میادین مشترک اولویت دار را توسعه دهیم روزانه بیش از یک میلیون بشکه به ظرفیت تولید کشور افزوده میشود که با احتساب همه هزینههای سرمایهگذاری مورد نیاز، دست کم به ۴۰ میلیارد دلار سرمایه احتیاج است.
بخشی از این کار نیازمند سرمایهگذاری خارجی است تا پروژههای میادین مشترک دچارتأخیر نشود. بودجه داخلی شرکت نفت که باید بخشی از آن هم به نگهداشت تولید اختصاص یابد، کفاف این کار را نمیدهد. بنابراین سرمایهگذاری از منابع دیگر و از جمله خارجی یک ضرورت اجتنابناپذیر و حتی یک مزیت اقتصادی برای کشور است. اگر مخالف سرمایهگذاری خارجی باشیم باید آنچه برای خود نمیپسندیم برای دیگران هم نپسندیم. یعنی نباید خودمان هم به دنبال سرمایهگذاری و فروش خدمات به دیگر کشورها باشیم.
در حالی که اقتصاد به معنی تبادل و تعامل با دیگران است. با این حال، انتقاد از قراردادهای بیع متقابل را شنیده و از آن استقبال میکنیم تا بتوانیم با تجربیات سازنده و مبتنی بر اطلاعات و دانش، نسل سوم این قراردادها را در جهت تحقق منافع ملی بهتر و بیشتر از گذشته تدوین کنیم.
برخی منتقدان میگویند بیع متقابل باعثمیشود در طراحی پروژههای برداشت از مخازن نفتی، مسئله تولید صیانتی نادیده گرفته شود. آنها به کوتاه بودن دوره بازگشت نسل اول قراردادهای بیع متقابل به عنوان یکی از موانع برنامهریزی برای تولید صیانتی اشاره میکنند و معتقدند که چنین وضعیتی، پیمانکار خارجی را به برداشت سریع از میدان به قیمت تخریب آن تشویق میکند. پاسخ شما به این نقد چیست؟
اینکه برخی افراد میگویند در قراردادهای بیع متقابل اصول تولید صیانتی رعایت نمیشود، نظر درستی نیست. هر قرارداد بیع متقابل یک برنامه جامع توسعه دارد که بررسی نهایی آن به عهده طرف ایرانی است. طبیعی است که کارفرما، دقت زیادی در زمینه صیانتی بودن تولید از میادین غیر مشترک کشور دارد. پیمانکار در این زمینه صاحب اختیار مطلق نیست و مذاکرات فنی دقیقی صورت میگیرد.
اما توجه داشته باشید که بخش مهمی از قراردادهای بیعمتقابل مربوط به میادین مشترک است که اصولاً در آنجا تولید هرچه سریعتر و البته با رعایت اصول فنی و ملاحظات دقیق مورد نظر است نه تولید صیانتی به معنای معمول. چون اگر ما برداشت نکنیم، طرف مقابل، کارخودش را میکند و منتظر ما نمینشیند.
درخصوص زمان باز پرداخت هزینههای تولید میدان نیز اصرار داریم که هر چه سریعتر پول پیمانکاران بیع متقابل را پرداخت کنیم تا بهره بانکی کمتری به آن تعلق گیرد. به همین دلیل در قراردادهای اخیر مانند یادآوران سناریوهای مختلفی مورد بررسی قرار میگیرد که مبنای آن، پرداخت هر چه سریعتر پول پیمانکاران است. بازگشت سرمایهگذاری در صنایع بالادستی نفت و گاز و توسعه میادین جدید آنقدر سریع است که نیاز به تحت تأثیر قرار دادن تولید و تلاش برای برداشت سریع و بی برنامه وجود ندارد. اتفاقاً سرمایه گذار خود در خصوص حفظ روند تولید حساس و دقیق است نه عجول.
- گفتید که تولید صیانتی از میادین مشترک مطلوب نیست. با توجه به اینکه درحال حاضر قرارداد تولید مشترک با کشورهای همسایه نداریم، طبیعی است که باید هر چه سریعتر تولید کنیم و تولید صیانتی روش مناسبی برای شرایط موجود نیست. اما با توجه به مذاکراتی که با کشورعراق صورت میگیرد آیا چشماندازی از امضای چنین قراردادهایی با کشور همسایه به منظور تولید مشترک و صیانتی وجود ندارد؟
کمیته ویژهای برای همکاری با کشورهای همسایه در میادین مشترک در شرکت ملی نفت ایران تشکیل شده و تاکنون مذاکراتی هم بین ایران و عراق در خاک دو کشور صورت گرفته است، ولی نتایج عملی برای همکاری مشترک دو کشور در میادین مشترک محقق نشده است. از طرفی هم اکنون شرکتهای بزرگ بینالمللی در بخش میادین مشترک کشور عراق فعال هستند و قراردادهای مهم و بسیار بزرگی را هم شروع کردهاند. شخصاً فکر نمیکنم در این زمینه به نتایج و موفقیت عملی قابل ملاحظهای دست یابیم.
فکر میکنم ما باید با توجه به توانمندی و استعدادهای داخلی و با توجه به قدمت و سابقه ۱۰۰ ساله ایران در صنعت نفت جهان جایگاه واقعی خودمان را پیدا کنیم و هرچه سریعتر میادین نفتی مشترک را توسعه دهیم. البته اگر همکاری مشترک دو کشور در توسعه میدانهای کوچک که هم اکنون در مرحله مذاکره است به موفقیت برسد، میتواند الگوی خوبی برای گسترش همکاریها باشد اگر چه پس از چهار سال مذاکره و رفت و آمد تاکنون یک مورد هم نتیجه عملی به دست نیامده است.
- شما اصلاح و تحول قراردادهای بیع متقابل را یکی از راهکارهای افزایش جاذبه برای سرمایهگذاران خارجی دانستید. چه راهکارهای دیگری برای دستیابی به این هدف توصیه میکنید؟
شرایط بینالمللی تأثیر زیادی بر این مسئله دارد، در برههای شرکتهای بزرگ اروپایی در توسعه میادین نفت و گاز ما حضور پر رنگ و فعال داشتهاند، الان شرکتهای چینی حضور بر جستهای دارند.
جذب سرمایههای خارجی تابع عوامل متعددی است. شرایط بینالمللی، فضای سیاسی، انگیزه اقتصادی، دوره قرارداد، قوانین و مقررات داخلی از جمله عوامل تأثیر گذار در جذب سرمایه خارجی است. آنچه در عرصه تعاملهای بینالمللی مهم است تدبیر، شناخت موقعیت و فرصتها و اقدام به موقع و جسارت پذیرش منافع طرف مقابل و حداکثرسازی منافع ملی است.
یکی از حرفها و نکاتی که در مورد قراردادهای بیع متقابل بر زبان میرانند، این است که ما کار توسعه میادین نفت گاز را به خارجیها میسپاریم تا آنها پس از پایان عملیات توسعه، کلید واحدهای تولیدی را به دست ما بسپارند. در حالی که اینطور نیست و قراردادهای بیع متقابل، زمینه انتقال تکنولوژی را نیز فراهم کردهاند. به نظر شما چه کنیم تا سهم پیمانکاران فرعی ایرانی در چنین قراردادهایی افزایش یابد؟
عمده این حرفها و نظرها به دلیل عدم شناخت لازم از قراردادهای بیع متقابل صورت میگیرد. به عنوان نمونه در قراردادهای دارخوین که چندی پیش فاز دوم آن به اتمام رسید، شرکتهای بزرگ ایرانی مانند شرکت ملی حفاری ایران، جهان پارس و سازه و شرکتهای متعدد دیگر فعال بودند که باعثانتقال تکنولوژی و دیسیپلینها شده است. هزینه طرح هم بسیار کمتر از روشهای اجرایی دیگر است.
دراین پروژه حدود ۴۰ مهندس جوان ایرانی فقط در بخش کارفرما و مدیریت پروژه از ابتدا وارد فعالیت شدهاند که اکنون هر کدام به لحاظ توانایی در حد یک مجری پروژه هستند. آنها این توانمندی منحصر به فرد و ویژه را در زمینه قرارداد بیع متقابل کسب کردند.
ما در همین پروژه توسعه میدان دارخوین تولید نفت را از افق قبلی یعنی ۲۰ هزار بشکه در روز به ۱۶۰ هزار بشکه در روز رسانده ایم و به زودی با اجرای فاز سوم توسعه این میدان ۸۰ هزار بشکه دیگر به تولید روزانه این میدان افزوده خواهد شد. بر خلاف میادین قدیمی تزریق گاز را هم با اندک تأخیر شروع کرده ایم هزینه اجرای پروژه هم در مقایسه با برخی موارد مشابه(حتی داخلی) کمتر بوده است. حال بفرمایید کجای این کار اشکال دارد؟
اگر امروزه شرکتهای بزرگ داخلی به تنهایی در مناقصه فازهای جدید پارس جنوبی، با قدرت حضور مییابند بخش مهمی از، این توانایی را در فرآیند تجربه و کار مشترک با خارجیها در توسعه فازهای اولیه این میدان کسب کردهاند.
ضرورت افزایش ظرفیت تولید، نیازمند قراردادهای سرمایهگذاری خارجی است. طبیعی است که در چنین شرایطی بخشی از پروژهها توسط شرکتهای خارجی انجام میشود، ولی باید به گونهای برنامهریزی کنیم که حداکثر استفاده از ظرفیت شرکتهای ایرانی نیز همزمان به کار گرفته شود.
البته همین که حجم سرمایهگذاری افزایش مییابد خودبهخود فضای گستردهتری پیش روی شرکتهای داخلی قرار گرفته و شرکتهای ایرانی توانمند را به حضور در مناقصههای اصلی و فرعی قراردادهای بیع متقابل تشویق کند از این رو پیمانکاران خارجی را نیز ملزم میکنیم تا هرجا که توانمندی بومی مناسب وجود دارد، از آن استفاده کنند. قراردادهای بیع متقابل در ۱۲-۱۰ سال اخیر، زمینه مناسبی برای تقویت توان فنی و مهندسی و مالی شرکتهای داخلی فراهم کردهاند. نمایشگاههای نفت و گاز گواه این موضوع است.
- مهندسی و توسعه نفت در سال ۱۳۹۰ چه پروژههایی را افتتاح خواهد کرد؟
امسال سه پروژه بزرگ این شرکت به مرحله بهرهبرداری میرسد. البته دیگر پروژههای شرکت نیز با جدیت دنبال میشوند تا در سالهای آینده به بهرهبرداری برسند در یک ماه و نیم آینده پروژه ازدیاد برداشت مسجد سلیمان راهاندازی میشود که اهمیت ویژهای دارد - میدانی که هم اکنون فقط ۲۳۰۰ بشکه در روز تولید دارد - در یک ماه آینده با افزایش ظرفیت ۲۵ هزار بشکهای در روز مواجه خواهد شد. این پروژه از این جهت امیدوارکننده است که سایر میادین قدیمی نیز با روشهای مشابه و عملیات توسعه مبتنی بر تکنولوژی جدید به افزایش تولید و احیای مجدد خواهند رسید. در نظر داریم تولید میدان مسجد
سلیمان را از تولید فعلی(۲۳۰۰ بشکه در روز) در فازهای بعدی، فازهای دوم و سوم به ترتیب به ۵۰ هزار و ۸۰ هزار بشکه در روز برسانیم.
در نیمه دوم سال عملیات توسعه میدان منصوری که قدری با تأخیر مواجه شده است، یک واحد نمکزدایی و بهرهبرداری به اتمام میرسد که تا ۴۰ هزار بشکه در روز نفت تولیدی مناطق نفتخیز جنوب را افزایش میدهد.
همچنین تولید زود هنگام ۲۰ هزار بشکهای از میدان مشترک یادآوران در آبان ماه امسـال محقق میگردد.