حکم شرعی جریمه دیرکرد در نظام بانکی
سید محمد موسوی بجنوردی، عضو شورای فقهی بانک مرکزی معتقد است که خسارت تاخیر تادیه وام که در بانکها گرفته میشود، ربا نیست.
به گزارش افکارنیوز، سید محمد موسوی بجنوردی، عضو شورای فقهی بانک مرکزی معتقد است که خسارت تاخیر تادیه وام که در بانکها گرفته میشود، ربا نیست. وی همچنین عنوان میکند که در ربای قرضی نیز وقتی قرضدهنده به قرضگیرنده، قرض میدهد و در این فرآیند شرط میکند که در سررسید سودی داشته باشد، این دیگر سود نیست بلکه مابهالتفاوت نرخ تورم است. او تاکید میکند که آن چیزی که بانک بهعنوان خسارت تاخیر بازگرداندن وام میگیرد اگر به مقدار نرخ تورم باشد، ربا نیست و اشکالی هم ندارد.
وی اما در مورد نرخ سود بانکی از سوی بانکها نیز میگوید که نرخ سود بالاتر از نرخ تورم، رباست اما معمولا بانکها کمتر از نرخ تورم یا به میزان نرخ تورم سود دریافت میکنند که در این صورت دیگر ربایی وجود نخواهد داشت، چراکه بانک پول خود را دریافت کرده است. با این وجود وی تاکید میکند که وعده دادن سود از سوی بانکها برخلاف احکام اسلامی است.
بیش از ۳۰ سال از اجرای قانون بانکداری بدون ربا در کشور میگذرد، با توجه به اینکه شما جزء تدوینکنندگان این قانون بودید، ضرورت اجرای این قانون چه بود؟
در سال ۶۱ مرحوم نوربخش، رئیس بانک مرکزی نامهای به امام(ره) نوشت مبنیبر اینکه دادگاهها خسارت تاخیر تادیه را محکوم نمیکنند چون معتقدند که رباست. شورای نگهبان نیز گفته بود اگر این وضع ادامه داشته باشد، بانکها ورشکست میشوند. امام(ره) نیز در نامه نوشت شورای عالی اداری رسیدگی کند. شورای عالی قضایی نیز از بنده خواستند که پاسخ دهم. بنده هم عنوان کردم خسارت تاخیر تادیه اشکالی ندارد چراکه براساس علم اقتصاد به اندازه نرخ تورم قدرت خرید پول ملی نیز کاهش مییابد.
علت چه میتواند باشد؟
چون پول ما مالکیت ذاتی ندارد یعنی طلا و نقره نیست و اسکناس است و بنابراین خود اسکناس نشاندهنده قدرت خرید پول ملی است. بهعنوان مثال دارنده یک اسکناس هزار تومانی یک مقدار قدرت خرید دارد که میتواند مایحتاج خود را تامین کند. از سوی دیگر تورم قدرت خرید پول ملی را به همان مقدار پایین میآورد. مثلا اگر پارسال یک میلیون به کسی قرض دادید و امسال نرخ تورم به ۲۵ درصد رسیده باشد، ایشان باید یک میلیون و ۲۵۰ هزار تومان به شما پول بدهد.
وآیا این ربا نیست؟
ربا نیست. پول خودتان است. نشانه پول هم قدرت خرید است. بهعبارت دیگر بنده قدرت خرید امروز را به شما قرض دادهام و شما برای سال بعد باید همان قدرت خرید پارسال را که قرض گرفته بودید، پس بدهید.
چرا باید چنین اتفاقی بیفتد؟
انسان وقتی تملیک میکند در سررسید «عوض واقعه» را میخواهد. بهعنوان مثال اگر من امروز یک میلیون تومان به شما قرض دادم در سال بعد عوض واقعه را میخواهم. یعنی قدرت خرید آن روز را میخواهم. وقتی نرخ تورم ۲۵ درصد باشد، قدرت خرید در یک میلیون و ۲۵۰ هزار تومان تجلی میکند بنابراین این دیگر ربا نیست. چون در ربای قرضی وقتی قرضدهنده به قرضگیرنده، قرض میدهد، شرط میکند در سررسید ۱۰ تا ۲۰ درصد سود دهید. این سود نیست بلکه مابهالتفاوت نرخ تورم است. بنابراین آن چیزی که بانک بهعنوان خسارت تاخیر تادیه میگیرد اگر به مقدار نرخ تورم باشد، ربا نیست.
اما اگر مازاد برنرخ تورم باشد، رباست؟
رباست و اشکال پیدا میکند. اما خسارت تاخیر تادیه نوعا یا زیر نرخ تورم است یا مساوی با نرخ تورم است. مثال دیگری میزنم؛ شما امروز از بانک وام میگیرید و باید درسررسید ۱۰ میلیون تومان پس دهید. اما اگر نرخ تورم برفرض ۳۰ درصد افزایش یافته باشد، به جای ۱۰ میلیون باید ۱۳ میلیون تومان پس دهید. اما در این میان بانک سودی نکرده است بلکه پول خودش را گرفته است.
حالا اگر همین کار توسط صندوقهای قرضالحسنه یا شخصیتهای حقوقی انجام شود، همین حکم را دارد؟
دقیقا همین حکم را دارد و ربا نیست.
اما خیلی از کارشناسان و مراجع عنوان میکنند که این حکم ربا را دارد.
آنهایی که میگویند رباست بدانند که در ربا قرضدهنده باید از گیرنده قرض در سررسید سود کند. اما اگر همان مقدار نرخ تورم را گرفت سود نکرده است بلکه پول خود را گرفته است.
در نرخ سود بانکی چطور؟ خیلی از بانکها، بالاتر از نرخ تورم سود دریافت میکنند.
در این باره هم همین است. اگر بیش از نرخ تورم سود گرفته شود، رباست. از سوی دیگر معمولا نرخ تورم نقطهبهنقطه اعلام میشود درحالی که نرخ تورم سالانه باید ملاک قرار گیرد.
وعده پرداخت سود از سوی بانک بدون توجه به سود و زیان احتمالی برخلاف بانکداری اسلامی نیست؟
بله برخلاف قوانین بانکداری اسلامی است. دراین صورت عقد باطل است.
به اعتقاد شما قانون بانکداری بدون ربا با ماهیت بانک که بنگاهی اقتصادی است، سازگاری دارد یا خیر؟
بله دارد، چون هم بانکها و هم افراد کار میکنند، بنابراین از پول درگردش هم صاحب پول و هم کسی که کار میکند آن استفاده را میکند بنابراین به سود دو طرف است بهخصوص اینکه به صورت مضاربه، مشارکت و عقود اسلامی قرض نیست.
در عقد مضاربه چطور؟
مضاربه به این صورت است که وقتی به کسی پول میدهید تا کار کند، نصف سود برای شما و نصف دیگر برای بنده است. فرض کنید من به شما ۱۰ میلیون تومان پول قرض دادهام، بنده میشوم مالک، شما که کار میکنید، عامل میشوید. فرض کنید سال دیگرشد ۱۴ میلیون تومان. ۱۰ میلیون تومان برای بنده است و چهار میلیون دیگر باید تقسیم شود اول باید نرخ تورم محاسبه شود و چیزی که میماند بین ما تقسیم شود. این بانکداری اسلامی است یعنی دیگر قرض نیست.
اما در مضاربه اگر فرد ضرر کند، باید در ضرر هم شریک باشد، اما بانکها که در ضرر شریک نمیشوند؟
اگر شریک نشوند، خلاف است. چون در مضاربه یکی مالک و دیگری عامل است. مالک پول میدهد و عامل باید کار کند، بنابراین براساس قراردادی که بسته شده در سود و ضرر هر دو شریکند. اینطور نیست که فقط در یکی شریک باشند. این خلاف است.
پس با توجه به این گفتهها بانکداری بدون ربا، همان بانکداری اسلامی نیست، درست است؟
اصلا بانکداری، اسلامی و غیراسلامی نیست.
اما خیلیها معتقدند که بانکداری بدون ربا بانکداری اسلامی نیست بلکه بخشی از بانکداری اسلامی است.
بانکداری یک نظام است، اسلامی و غیراسلامی ندارد. وقتی گفته میشود بانکداری اسلامی یعنی اینکه بانکداری که در آن ربا وجود ندارد وگرنه بانک براساس وام دادن براساس عقود اسلامی، مضاربه و مشارکت با افراد قرارداد میبندد و میگوید در سررسید، ۲۰ تا ۳۰ درصد سود میدهیم.
مساله دیگر فاکتورهای خرید کالاست که از سوی مشتریان برای دریافت تسهیلاتدهی به بانکها ارائه میشود. این اقدام بیش از هر زمان دیگری رواج دارد. به اعتقاد شما این اقدام درست است یا خیر؟
درست نیست و اشکال دارد چراکه این لیست دروغین بوده و باطل است. علاوهبر این چنین اقدامی خلاف است.
برای اینکه چنین اتفاقی رخ ندهد، چه باید کرد؟
بانکها باید دقت نظر بیشتری داشته باشند. از سوی دیگر رئیس کل بانک مرکزی باید بازرسانی داشته باشد تا بر شعب بانکها نظارت داشته باشند. در غیر این صورت فساد شیوع پیدا خواهد کرد. علاوهبراین آنها که نیاز دارند، نیازمندترند و آنها که نیاز ندارند، سود بیشتری میبرند.
مساله دیگر ایرادهایی است که به قانون بانکداری بدون ربا گرفته میشود.
مثلا چه ایرادهایی؟
مثلا گفته میشود که قانون بانکداری بدون ربا دارای پیچیدگی متن، یا عدم شفافیت دربندهاست. ایراد دیگری که به آن گرفته میشود این است که برای تمام کالاها سود یکسان در نظر گرفته میشود. یا اینکه قرضالحسنه از وجوه منابع دیگر بانکی جدا نشده است.
پول هویت ندارد که جدا شود و قاطی شود. اسکناس خصوصیت ندارد بلکه قدرت خرید است. اگرطلا بود باید از وجوه دیگر جدا میشد اما برای اسکناس به همان دلایلی که گفته شد، نیازی نیست. اما در مورد سود کالاها، شرط سود دادن باطل است.
پیشنهادتان برای اجرای بهتر بانکداری اسلامی چیست؟
۴
در این باره رئیس بانک مرکزی بهویژه وزیر امور اقتصادی و دارایی باید نظارتشان را بیشتر کنند. تعداد بازرسان در شعب بانکی افزایش یابد و با تخلفات موجود بهشدت برخورد شود. مهمتر اینکه برای روسای بانکها کلاس آموزشی گذاشته شود چراکه خیلی از مدیران بانکی به مسائل بانکی آشنا نیستند.