روسیه انحصاردار زیتون ایران
آنچه در پی می آید متن مقاله ای در همین باب است از مجله انجمن هنرها، ۲۷ فوریه ۱۸۹۱(برابر با ۱۳۰۵ ه. ق و ۱۲۷۰ ه. ش) که توسط دکتر احمد سیف ترجمه گردیده است:
تابناک: منطقه ای درشمال ایران که درآن زیتون بطور طبیعی می روید شامل ۴۳ روستاست که درمحدوده ایالت گیلان بین رستم آباد درشمال، منجیل در جنوب، طارم درغرب و رحمت آباد درشرق، واقع اند.
سفیر دولت انگلیس درتهران می گوید که در این مجموعه روستا درکل بین ۸۰۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰۰ اصله درخت وجود دارد که بطور متوسط هر درخت سالی بین ۶ تا ۹ پوند وزن زیتون می دهد. به این ترتیب کل محصول سالانه اگر۶ پوند را معیار بگیریم ۵۶۰۰۰۰ پوند زیتون است.
میزان روغن خوب که با شیوه روغن گیری ایرانی ها به دست می آید بطور متوسط ۱۷% زیتون است و درنتیجه، تولید روغن زیتون با کیفیت خوب هم حدودا سالی ۱۲۷۰۰۰ پوند می شود. وقتی که روغن خوب را از زیتون گرفتند، مجددا سعی می کنند از آن روغن بگیرند و روغن با کیفیت نامرغوب به دست می آید که درتولید صابون بکار گرفته می شود.
بهای روغن زیتون وقتی تولید خوب باشد دررشت و یا تهران برای هرشیشه ۲ پوندی ۲ قران است ولی وقتی تولید خوب نباشد، حداکثر بهائی که برای یک شیشه روغن زیتون پرداخته می شود، ۵ قران است.
فرآیند استحصال روغن زیتون در عهد قجر
برای گرفتن روغن این فرایند را بکار می گیرند. زیتون را دراواخر پائیز می چینند و بلافاصه در یک ظرف بزرگ انبار می کنند و می گذارند تا خودش تا اولین آفتاب بهاری - یعنی تا رسیدن نوروز ایرانی یعنی ۲۱ مارچ - وربیاید و مخمر شود،. بعد زیتون را روی پشت بامهای مسطح فرش می کنند تا خشک شود.
وقتی که خشک شد دو باره درظرف می گذارند برای ورآمدن و مخمر شدن دو باره. پس از این مخمر شدن دو باره، مردها روی آنها گام می زنند درست به شیوه ای که انگور را برای شراب سازی گام می زنند. پ
س از گام زدن، زیتون را می جوشانند و پس از جوشاندن بین دوسنگ مسطح آن را خرد می کنند در زیر این دو سنگ مسطح هم ظرفی برای کشیدن روغن قرار می دهند.
در۱۸۹۰ ازسوی شاه، برای خرید و کارکردن با زیتون شمال یک امتیاز انحصاری به شرکتی شامل تجار روسی داده شد و گفته می شود که برای این که این فرصت خیلی خوب برای پول درآوردن از دست نرود یکی از اعضای این بنگاه شیوه های گوناگون روغن کشی و تصفیه آن دراروپا را وارسیده و سرانجام شیوه روغن کشی وتصفیه درمارسی را انتخاب کرده است.
درایران هر درخت زیتون باید ۴ شاهی به دولت مالیات بپردازد.