لایحه چیست و چه انواعی دارد
لایحه چیست و چه انواعی دارد
واژهٔ لایحه هم در خبرهای مجلس شنیده میشود و هم در راهروی دادگاه، اما در این دو جا معنای یکسانی ندارد. این گزارش هر دو معنا را با متن قانون اساسی، آیین دادرسی مدنی و آییننامهٔ داخلی مجلس توضیح میدهد و اثرهای حقوقی لایحه در پرونده را مرور میکند.
وقتی خبری میگوید «لایحهٔ بودجه به مجلس رفت» و وکیلی به موکلش میگوید «تا جلسهٔ بعد لایحه بدهید»، هر دو از یک واژه استفاده میکنند اما دربارهٔ دو چیز کاملاً متفاوت حرف میزنند. یکی پیشنهادی است که میتواند به قانون تبدیل شود و دیگری نوشتهای است که سرنوشت یک پرونده را تغییر میدهد. شناختن هر دو معنا، هم خواندن خبرها را سادهتر میکند و هم به کسی که درگیر پرونده است کمک میکند از یک ابزار مهم دفاعی درست استفاده کند.
لایحه در قانونگذاری
اصل ۷۴ قانون اساسی دو راه برای پیشنهاد قانون پیشبینی کرده است: «لوایح قانونی پس از تصویب هیئت وزیران به مجلس تقدیم میشود و طرحهای قانونی به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان، در مجلس شورای اسلامی قابل طرح است.» پس فرق طرح و لایحه در پیشنهاددهنده است؛ لایحه از دولت میآید و طرح از نمایندگان. بودجهٔ سالانه هم طبق اصل ۵۲ از طرف دولت تهیه و به مجلس تسلیم میشود و به همین دلیل به آن لایحهٔ بودجه میگویند.
اصل ۷۵ برای پیشنهادهایی که بار مالی دارند شرط گذاشته است: اگر طرح یا پیشنهاد نمایندگان دربارهٔ لوایح به کاهش درآمد عمومی یا افزایش هزینهٔ عمومی بینجامد، تنها وقتی قابل طرح است که راه جبران آن هم معلوم شده باشد. مصوبهٔ مجلس پس از آن طبق اصل ۹۴ به شورای نگهبان فرستاده میشود و پس از طی مراحل، رئیسجمهور آن را امضا و برای اجرا ابلاغ میکند (اصل ۱۲۳).
لایحهٔ عادی و لایحهٔ فوری
قانون آییننامهٔ داخلی مجلس لوایح فوری را سه نوع میداند: یکفوریتی، دوفوریتی و سهفوریتی (مادهٔ ۱۵۴). برای تصویب یک فوریت رأی اکثریت مطلق حاضران لازم است، برای دو فوریت دوسوم حاضران و برای سه فوریت دوسوم مجموع نمایندگان (مادهٔ ۱۵۵). در لایحهٔ سهفوریتی، کلیات و جزئیات بلافاصله در همان جلسه بررسی میشود (مادهٔ ۱۶۲).
نکتهای که در بسیاری از منابع قدیمیتر بهروز نشده این است که بررسی لوایح عادی هم طبق مادهٔ ۱۳۹ همین آییننامه یکشوری است، مگر آییننامه ترتیب دیگری گفته باشد یا هیئت رئیسه بررسی دوشوری را لازم بداند.
لایحه در دادگاه
در دادگستری، لایحه نوشتهای است که خواهان، خوانده، شاکی، متهم یا وکیل آنها دفاع، دلیل، پاسخ یا اعتراض خود را در آن به دادگاه یا دادسرا میدهد تا ضمیمهٔ پرونده شود. لایحه دعوای تازهای شروع نمیکند؛ برای شروع دعوای حقوقی دادخواست لازم است، چون طبق مادهٔ ۴۸ قانون آیین دادرسی مدنی «شروع رسیدگی در دادگاه مستلزم تقدیم دادخواست» است. خواندهای هم که علیه خواهان خواستهٔ مستقل دارد باید دعوای متقابل را با دادخواست بدهد، اما دفاعهایی مثل تهاتر، فسخ یا رد خواسته را میتواند در همان لایحه بنویسد (مادهٔ ۱۴۲).
مهمترین انواع لایحه در پروندهها اینها هستند:
- لایحهٔ دفاعیه، که خوانده یا متهم در پاسخ به دعوا یا شکایت مینویسد.
- لایحهٔ ایرادات شکلی، که خوانده پیش از ورود به ماهیت دعوا ایرادهایی مثل صلاحیتنداشتن دادگاه را در آن مطرح میکند.
- لایحهٔ آخرین دفاع، که متهم در دادسرا پس از پایان تحقیقات میدهد.
- لایحهٔ تجدیدنظرخواهی و لایحهٔ فرجامخواهی، که دلایل اعتراض به رأی را در خود دارند.
دو معنای واژه، فرق طرح و لایحه و فهرست کامل انواع لایحه در پروندهها در راهنمای لایحه چیست کنار هم آمده است.
چرا لایحه فقط یک نامهٔ توضیحی نیست
قانون آیین دادرسی مدنی چند جا به لایحه اثر حقوقی داده است. نخست، طبق مادهٔ ۹۳ اصحاب دعوا میتوانند در جلسهٔ دادرسی حاضر شوند یا لایحه بفرستند. البته اگر دادرس حضور شخص خواهان یا خوانده را لازم بداند، این موضوع در اخطاریه قید میشود و آن شخص باید خودش حاضر شود (مادهٔ ۹۴).
دوم، لایحه وضعیت حکم را تغییر میدهد. طبق مادهٔ ۳۰۳، حکم حضوری است مگر خوانده در هیچ جلسهای حاضر نشده و بهطور کتبی هم دفاع نکرده باشد یا اخطاریه ابلاغ واقعی نشده باشد. یعنی خواندهای که به جلسه نرفته ولی لایحهٔ دفاعیه داده، حکمش حضوری است و واخواهی، که طبق مادهٔ ۳۰۵ مخصوص حکم غیابی است، برایش مطرح نیست.
سوم، هرچه در لایحه پذیرفته شود ممکن است علیه نویسندهاش به کار رود. طبق مادهٔ ۲۰۳، اقراری که در یکی از لوایح تقدیمشده به دادگاه بیاید اقرار در دادگاه محسوب میشود. برای همین، پیش از ثبت لایحه باید هر جملهای را که چیزی را میپذیرد دوباره خواند. ساختار درست، ترتیب بندها و متن آماده در نمونه لایحه دفاعیه آمده است.
زمان، مهمتر از متن
بعضی دفاعها اگر دیر مطرح شوند پذیرفته نمیشوند. مادهٔ ۸۷ قانون آیین دادرسی مدنی میگوید ایرادات و اعتراضات باید تا پایان اولین جلسهٔ دادرسی مطرح شود، مگر سبب ایراد بعداً پیدا شود. ایرادهایی که مادهٔ ۸۴ برمیشمارد، از جمله صلاحیتنداشتن دادگاه، رسیدگیشدن قبلی همان دعوا یا متوجه نبودن دعوا به خوانده، باید در همین مهلت و معمولاً در نمونه لایحه ایرادات شکلی نوشته شوند.
در عمل لایحه را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میکنند تا ضمیمهٔ پرونده شود. مهلت و مرجع هر پرونده را باید از متن ابلاغیهای خواند که در سامانهٔ ثنا دریافت شده است.
جمعبندی
لایحه در مجلس پیشنهادی است که دولت برای قانونگذاری میدهد و در دادگاه نوشتهای است که طرف پرونده با آن از خود دفاع میکند. معنای دوم برای بیشتر مردم کاربردیتر است، چون یک لایحهٔ بهموقع و دقیق میتواند حکم را حضوری کند، ایرادی را حفظ کند یا جلوی یک اقرار ناخواسته را بگیرد. در پروندههای پیچیده، مشورت با وکیل دادگستری پیش از ثبت لایحه توصیه میشود.
