جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر ظرفیتهای حقوقی بینالمللی و با بهرهگیری از تجارب پیشین حقوقی خود، تدارک شکایتی جامع را علیه عاملان این حملات در مجامع جهانی دیده است.
عزم ایران برای پی گیری تبعات آثار زیانبار اقدام دشمن، نشاندهنده اراده جدی برای پیگیری حقوق ملت در عرصههای بینالمللی و جبران خسارات هنگفت واردشده به محیط زیست و تأسیسات حیاتی کشور است.
پیشینه موفق دعاوی حقوقی ایران در لاهه
جمهوری اسلامی ایران پیش از این نیز سابقه پیگیری حقوقی اقدامات خصمانه علیه تأسیسات نفتی خود را در دیوان بینالمللی دادگستری داشته است. مهمترین نمونه، پرونده "سکوهای نفتی" است که در تاریخ ۲ نوامبر ۱۹۹۲ توسط ایران علیه ایالات متحده آمریکا به جریان افتاد.
این پرونده در پی حملات نیروی دریایی آمریکا به سکوهای نفتی ایران در اکتبر ۱۹۸۷ و آوریل ۱۹۸۸ شکل گرفت. ایران در دادخواست خود اعلام کرد که این حملات "نقض اساسی" مفاد مختلف پیمان مودت، روابط اقتصادی و حقوق کنسولی بین ایران و آمریکا (مصوب ۱۹۵۵) و همچنین حقوق بینالملل بوده است.
از خسارت تأسیسات تا فاجعه زیستمحیطی
در تحولات اخیر و با تشدید حملات به تأسیسات نفتی و پالایشگاهها، دامنه خسارات واردشده فراتر از بعد صرفاً اقتصادی رفته و ابعاد گستردهای از یک فاجعه زیستمحیطیو انسانی را به خود گرفته است. نشت مواد نفتی و آلایندههای شیمیایی ناشی از بمباران پالایشگاهها، نه تنها اکوسیستم دریایی و ساحلی منطقه را با خطر جدی مواجه ساخته، بلکه سلامت هزاران شهروند بیگناه را نیز به مخاطره انداخته است.
بر اساس گزارشهای رسمی، حملات به انبارهای نفتی ری و کن در تهران منجر به نابودی حدود ۱۹.۵ میلیون لیتر سوخت و انتشار ۴۷ هزار تُن گاز گلخانهای و بیش از ۵۷۸ هزار کیلوگرم آلاینده هوا شده است . همچنین در شهرستان کنگان، حملات موجب سوختن ۵.۵ میلیون مترمکعب گاز و انتشار ۱۲ هزار تُن گاز گلخانهای و ۴۳۷ هزار کیلوگرم آلاینده در هوا شده است . در تهران نیز حدود ۱۵۰ هزار تُن نخاله و آوار جنگی تولید شده که هزینه پاکسازی آن بیش از هزار میلیارد تومان برآورد میشود .
شدت بالای آلاینده ها
در گفتوگو با حسن عباس نژاد، رئیس اداره محیط زیست استان تهران پیرامون ابعاد این فاجعه زیستمحیطی، وی با اشاره به پیامدهای جبرانناپذیر حملات اخیر اظهار داشت: «متأسفانه شدت آلایندههای منتشرشده در پی انفجار انبارهای نفتی، کیفیت هوای تهران را به سطح هشدار رساند و سلامت گروههای حساس بهویژه کودکان، سالمندان و بیماران تنفسی را به خطر انداخت.»
رئیس اداره محیط زیست تهران با تأکید بر لزوم مستندسازی دقیق خسارات افزود: «تیمهای کارشناسی ما از همان ساعات اولیه پس از حملات، نمونهبرداریهای لازم را از خاک، آب و هوا انجام دادهاند تا مدارک محکمی برای پیگیریهای حقوقی بینالمللی فراهم شود. آلودگی خاک یکی از جدیترین پیامدهای این حملات است که ممکن است دههها در لایههای بالایی خاک باقی بماند و حاصلخیزی زمینهای کشاورزی را کاهش دهد.»
وی در پایان خاطرنشان کرد: «ما با همکاری وزارت امور خارجه و کارشناسان حقوق بینالملل، پروندهای جامع برای طرح در مجامع قضایی بینالمللی آماده میکنیم تا عاملان این جنایت زیستمحیطی را به پاسخگویی واداریم.»
پیمان فلسفی نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی نیز، حملات اخیر نظامی دشمن آمریکایی صهیونیستی به پالایشگاهها و انبارهای سوخت تهران را جنایتی زیستمحیطی و غیرقانونی خواند و گفت: این مسئله به دلیل تبعات زیستمحیطی از منظر حقوق بینالملل و مباحث مختلف، قابل پیگیری است. خسارات محیط زیستی تبعات جهانی دارد و تنها مربوط به یک نقطه از کره زمین نیست؛ اثرات این اقدام جنایتکارانه نه تنها بر سرزمین ایران، بلکه بر انسانهای سراسر جهان تأثیرگذار است.
عضو کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی در مجلس دوازدهم، ادامه داد: بخشی از حقوق بینالملل بشردوستانه مربوط به مسائل حقوقی جنگ است و حفاظت از محیط زیست را به عنوان یک دارایی غیرنظامی تلقی میکند و حمله به آن به هر روشی ممنوع است. تنها در شرایط استثنایی که محیط زیست کاربرد نظامی پیدا کند، توجیه نظامی قابل قبول است. اما حمله به پالایشگاهها و انبارهای سوخت که برای تولید انرژی مورد نیاز همه مردم است و اثرات زیستمحیطی گسترده دارد، هیچ توجیهی ندارد و میتواند به عنوان یک جنایت زیستمحیطی تلقی شود.
مستندسازی خسارات محیط زیستی
فلسفی با بیان اینکه قطعا باید پاسخ متناسبی به این جنایت داده شود، افزود: دشمن باید در این راستا تنبیه شود، البته نه به روشی که محیط زیست انسانها را تحت تأثیر قرار دهد. اصل تفکیک اهداف نظامی و غیرنظامی در اقدامات جنگی باید رعایت شود. حمله به اهداف غیرنظامی و زیرساختهای انرژی پیامدهای داخلی و فرامرزی گستردهای دارد و سازمان محیط زیست و متولیان امر موظف به مستندسازی این خسارتها هستند.
وی با بیان اینکه بمباران پالایشگاه و انبارهای سوخت که جزو زیر ساخت های کشور محسوب می شوند، گفت: در این فاجعه تبعات زیستمحیطی به همراه دارد و امیدواریم سازمان حفاظت از محیط زیست با مستندسازی داخلی، تبعاتی که این حملات به دنبال داشته در مجامع بینالمللی هرچه سریعتر پیگیری کند.
کارشناسان حقوقی معتقدند که شکایت جدید ایران میتواند حداقل بر چند محور اساسی استوار باشد:
نقض کنوانسیونهای زیستمحیطی: حمله به تأسیسات نفتی و آلودگی گسترده ناشی از آن، نقض آشکار کنوانسیونهای بینالمللی در زمینه منع آلودگی دریایی و حفاظت از محیط زیست محسوب میشود.
نقض حقوق بشردوستانه بینالمللی: هدف قرار دادن تأسیسات غیرنظامی که پیامدهای زیستمحیطی و انسانی گسترده به دنبال دارد، از مصادیق جنایت جنگی بوده و با اصول بنیادین حقوق بشردوستانه مانند اصل تفکیک و اصل تناسب در تعارض است.
نقض تعهدات عرفی بینالمللی: وارد کردن خسارت زیستمحیطی گسترده و فرامرزی، نقض تعهدات عرفی دولتها در قبال یکدیگر و جامعه بینالمللی محسوب میشود.
