در قلب اقتصاد دیجیتال امروز، گازی بیرنگ و بیبو قرار دارد که بدون آن، پیشرفت فناوریهای مدرن غیرممکن است: «هلیوم». اگرچه این گاز بهعنوان «هوا» برای بادکنکها شناخته میشود، اما در واقع شریان حیاتی صنایع هایتک جهانی است.بر اساس گزارشهای سالانه سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)، آمریکا با ۴۰ درصد سهم بازار و قطر با ۳۰ درصد پس از آن، دو تولیدکننده اصلی هلیوم در جهان هستند؛ ترکیبی از منابع این دو کشور بیش از نیمی از نیاز جهانی را تأمین میکند. اکنون با تنشهای جاری در منطقه، بازار هلیوم به نقطهای بحرانی رسیده که پیامدهای آن فراتر از قیمتگذاری زیربنای امنیت فناوری جهان را هدف قرار داده است.
وضعیت فعلی بازاربراساس گزارشهای شرکتهای تخصصی گازی (Air Products و Linde)، قیمت هلیوم در هفته اول تنش جاری در منطقه نسبت به هفته قبل از آن تقریباً دو برابر شد. این جهش ناگهانی نشاندهنده آسیبپذیری زنجیره تأمین است. قطر که یکسوم بازار ۱۹۰ میلیون مترمکعبی هلیوم را در اختیار دارد، نقش محوری در تأمین این گاز استراتژیک ایفا میکند.همچنین گزارش تحلیلگران S&P Global و آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد، هرگونه اختلال ۳۰ روزه در صادرات هلیوم از خلیج فارس میتواند قیمت را بار دیگر تا ۲۰ درصد افزایش دهد و در صورت تداوم ۶۰ تا ۹۰ روزه، این افزایش برای خریداران بدون قراردادهای بلندمدت میتواند به ۵۰ درصد برسد.
اهمیت تنگه هرمز در صادرات هیلومتنگه هرمز بهعنوان مهمترین گذرگاه انرژی جهان، تنها روزانه ۲۰ درصد از نفت جهان را تأمین و جابهجا نمیکند؛ بلکه بخش عمدهای از گازهای صنعتی نیز از این منطقه به سراسر جهان صادر میشود. درگیریهای نظامی در این منطقه اکنون موجب شده است:۱. زنجیره تأمین هلیوم از قطر به سراسر جهان مختل و حتی متوقف شود۲. در صورت وجود نقلونقل، هزینه حملونقل بهطور چشمگیری افزایش یافته است۳. امنیت انرژی کشورهای وابسته به واردات این گاز در معرض تهدید قرار گیرد
تأثیر بر صنایع استراتژیک و هایتک۱. تولید تراشهها و نیمهرساناهاهلیوم در خنکسازی فرآیندهای ساخت تراشههای پیشرفته، بهویژه در خطوط تولید EUV (تکنولوژی فوقالبنفش)، استفاده میشود. میزان مصرف این گاز در هر تراشه بسیار ناچیز است (کمتر از ۱ گرم در هر چیپ نهایی)؛ اما چون کارخانههای پیشرفته (مانند TSMC و سامسونگ) سالانه میلیاردها تراشه تولید میکنند، یک کارخانه ممکن است سالانه به دهها تن هلیوم نیاز داشته باشد. بدون این گاز، خطوط تولید چیپهای نیمهرسانا نمیتوانند با کیفیت مورد نیاز تولید کنند. افزایش قیمت هلیوم مستقیماً هزینه تولید تراشه را بالا میبرد و میتواند منجر به افزایش قیمت دستگاههای الکترونیکی شود.۲. صنایع فضایی و ماهوارهایهلیوم بهعنوان گاز فشاردهنده مخازن سوخت در راکتهای فضایی استفاده میشود. در هر مأموریت پرتاب، هر موشک فضایی به چند صد تا چند هزار لیتر هلیوم نیاز دارد تا مخازن سوخت با فشار کافی برای تأمین نیروی پیشرانش پر شوند. این فشار لازم است تا سوخت مایع (معمولاً اکسیژن و هیدروژن) به درستی به موتور ارسال شود و پرتاب با موفقیت انجام پذیرد.هلیوم در ماهوارهها برای خنککردن سنسورها و ابزارهای الکترونیکی حساس استفاده میشود. هر ماهواره فضایی معمولاً به چند کیلوگرم هلیوم نیاز دارد که در سیستمهای خنککننده کریوژنیک برای سنسورهای مادونقرمز و ابزارهای طیفسنجی به کار میرود. اختلال در تأمین این گاز میتواند برنامههای فضایی ملی را تا ماهها به تأخیر بیندازد و از آنجا که هر ماهواره یا مأموریت هزینهای صدها هزار دلاری دارد، تأخیر در پرتاب بهدنبال کمبود هلیوم میتواند شبکههای ارتباطی جهانی را مختل کند و تأمین خدمات ماهوارهای را با تأخیر مواجه سازد.
۳. خنکسازی دستگاههای MRI پزشکیتصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) برای تشخیص بیماریهای حیاتی از ابررساناهایی استفاده میکند که تنها با هلیوم مایع در دمای بسیار پایین کار میکنند. هر دستگاه MRI معمولاً به ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ لیتر هلیوم مایع نیاز دارد که در طول عمر دستگاه باید بهصورت دورهی مکمل و بازچرخانیشده تأمین شود. اختلال در تأمین هلیوم میتواند دستگاههای MRI را خاموش کند، اسکنهای تشخیصی را بهتأخیر بیندازد و خدمات پزشکی پیشرفته در بیمارستانها را مختل نماید که این موضوع میتواند جان بیماران را بهخطر بیندازد.۴. صنایع جوشکاری، لیزر و فیبر نوریصنایع جوشکاری، لیزر و فیبر نوری به هلیوم بهعنوان گاز محافظ و خنککننده متکی هستند. در جوشکاری تیتانیوم و آلومینیوم (صنایع دفاعی و هوافضا) هر متریال جوششده به چند متر مکعب هلیوم نیاز دارد و هر ساله میلیونها متر مکعب در این بخش مصرف میشود. در لیزرهای صنعتی و مخابراتی، هلیوم برای خنککردن لیزرهای CO2 و بهعنوان گاز خنثی در اتصالات فیبر نوری استفاده میشود که حجم مصرفی آن سالانه به هزاران متر مکعب میرسد. این وابستگی نشان میدهد که بحران هلیوم صنایع دفاعی و ارتباطی را نیز تهدید میکند و اختلال در تأمین آن میتواند خط تولید صنایع پیشرفته، زیرساختهای ارتباطی و سیستمهای دفاعی را بهطور کامل متوقف سازد.
بستهشدن تنگه هرمز و بروز بحران هیلومبا ناامن شدن تنگه هرمز، صنایع پیشرفته جهانی بهویژه در حوزههای تراشهسازی، پزشکی، فضایی و دفاعی عملاً با بنبست مواجه شدهاند. این صنایع که بهطور حیاتی به هلیوم متکی هستند، در شرایطی گرفتار شدهاند که دسترسی آنها به این گاز استراتژیک بهشدت محدود شده است.ادامه وضعیت کنونی بهمعنای افزایش هزینههای تولید در صنایع هایتک خواهد بود. محدودیت در دسترسی به مواد اولیه و فناوریهای پیشرفته، زنجیرههای تأمین را پرهزینهتر میکند. این افزایش هزینهها مستقیماً بر قیمت محصولات الکترونیکی و پزشکی تأثیر میگذارد و رقابتپذیری کشورهای واردکننده را در بازارهای جهانی کاهش میدهد.نگرانی در مورد تأمین هلیوم، اکنون به یکی از بحرانسازیهای جدید ترامپ در اقتصاد جهانی تبدیل شده است. تنشزاییهای منطقه خلیج فارس و ناامنی تنگه هرمز، نگرانیهای بسیاری را برای شرکتهای هایتک در سراسر جهان ایجاد کرده و نیاز به مدیریت این چالش را دوچندان کرده است.
نتیجهگیری نهاییبحران هلیوم در بستر تنشهای منطقهای، زنگ خطری برای صنایع پیشرفته جهان است. این بحران نشان میدهد زنجیرههای تأمین جهانی تا چه حد شکنندهاند و حتی قدرتمندترین کشورهای فناوری نیز با گرههای منطقهای خارج از کنترل مستقیم خود روبرو هستند.تنگه هرمز از یک گذرگاه نفتی به مهرهای در شطرنج استراتژیک فناوری جهانی تبدیل شده است. ایران با موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد، میتواند هزینههای تأمین انرژی و فناوری را برای قدرتهای جهانی افزایش دهد. این تسلط استراتژیک نه با تهدید نظامی، بلکه با توانایی تأثیرگذاری بر جریانهای حیاتی به دست میآید.ایران با این موقعیت، به بازیگری غیرقابلانکار در معادلات ژئوپلیتیک انرژی و فناوری تبدیل شده است. آینده نظم جهانی با کشوری شکل میگیرد که بتواند همزمان بر انرژی و فناوری تأثیر بگذارد.
