دوازده ساعت پس از آنکه دونالد ترامپ هشدار داد «امشب یک تمدن کامل نابود خواهد شد و هرگز بازنخواهد گشت» و پیشتر نیز تهدید کرده بود ایران را «به عصر حجر بازمیگرداند» رئیسجمهور با یک آتشبس موقت موافقت کرد. از آن زمان، مذاکرات اولیه صلح شکست خورد و ترامپ در واکنش، محاصره دریایی تنگه هرمز را اعلام کرد؛ با این حال، احتمال آغاز دور تازهای از مذاکرات بهزودی وجود دارد.
بسیاری از ناظران بهسادگی از کنار این موضوع عبور کردند و آن را بهعنوان تاکتیکی ناشیانه در مذاکره، نوعی بازی پیچیده یا نمونهای دیگر از تمایل ترامپ به عقبنشینی تفسیر کردند
اما با اظهاراتی که او هفته گذشته درباره «مرگ همه در ایران» مطرح کرد چه باید کرد؟ از آنجا که این سخنان برای تحت فشار قرار دادن ایران جهت ورود به مذاکره بیان شده بود و از سوی دیگر، کشتار وعدهدادهشده هرگز رخ نداد، بسیاری از ناظران بهسادگی از کنار این موضوع عبور کردند و آن را بهعنوان تاکتیکی ناشیانه در مذاکره، نوعی بازی پیچیده یا نمونهای دیگر از تمایل ترامپ به عقبنشینی تفسیر کردند.
با این حال، تحلیلگران حوزه نظامی، حقوقدانان حقوق بشر و پژوهشگران هشدار میدهند که نادیده گرفتن این اظهارات اشتباه است. به باور آنها، سخنان رئیسجمهور آمریکا می تواند پیامدهای بلندمدتی داشته باشد. ریچل ونلندینگهام، که بین سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ رئیس حقوق بینالملل در فرماندهی مرکزی آمریکا بود، میگوید: «با وجود تمام اتفاقاتی که در جهان رخ میدهد، این موضوعی است که واقعاً شایسته توجه جدی و مستمر است.»
پست ترامپ در شبکه «تروث سوشال» که در آن تهدید به نابودی یک «تمدن کامل» کرده بود، به گفته کارشناسان نقض منشور سازمان ملل محسوب میشود؛ منشوری که تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی کشورها را ممنوع میکند. همچنین، راهنمای حقوق جنگ ارتش آمریکا که برای نیروهای نظامی الزامآور است تهدید به خشونت علیه غیرنظامیان، بهویژه با هدف ایجاد رعب، را ممنوع کرده است.
لیلا سادات، استاد حقوق کیفری بینالمللی، در اینباره میگوید: «این سخنان عملاً اعلام این است که من قصد دارم مرتکب جنایات جنگی شوم و حتی ممکن است به جنایت علیه بشریت یا در بدترین حالت نسلکشی بینجامد.»
البته ترامپ نخستین رئیسجمهوری نیست که در زمان جنگ تهدید به خشونت گسترده کرده است.
این اظهارات همچنین فاصله قابل توجهی با لحن معمول رؤسای جمهور در زمان جنگ دارد؛ زمانی که معمولاً با احتیاط و جدیت درباره مرگ و زندگی سخن میگویند. البته ترامپ نخستین رئیسجمهوری نیست که در زمان جنگ تهدید به خشونت گسترده کرده است. هری ترومن پس از بمباران هیروشیما هشدار داد که اگر ژاپن تسلیم نشود، «بارانی از نابودی» بر آن خواهد بارید. ریچارد نیکسون نیز در جنگ ویتنام در مکالمات خصوصی خود از استفاده احتمالی از سلاح هستهای سخن گفت.
با این حال، کارشناسان تأکید میکنند که این موارد مربوط به دههها پیش است و اهمیت زبان و لحن رؤسای جمهور آمریکا را کمرنگ نمیکند. دیوین پنداس، تاریخدان، میگوید: «رؤسای جمهور همواره تلاش کردهاند روشن کنند که آمریکا با دولتهای دشمن در جنگ است، نه با مردم آن کشورها.» به گفته او، تهدیدهای ترامپ آن هم در میانه جنگی که خود آغاز کرده نباید صرفاً بهعنوان یک رفتار معمولی از سوی او تلقی شود.
برخی ممکن است استدلال کنند که در مقایسه با اقدامات واقعی، لحن اهمیت کمتری دارد. اما به گفته دانیل مورر، حقوقدان سابق ارتش، آنچه فرمانده کل قوا میگوید اهمیت دارد، زیرا میتواند بهطور ضمنی مجوز نقض قوانین جنگ را بدهد. او میگوید: «این نخستین بار است که چنین پیامهایی از بالاترین سطح صادر میشود.»
در ساعات اولیه این جنگ، حمله آمریکا به یک مدرسه که به کشته شدن بیش از ۱۷۰ نفر عمدتاً کودکان انجامید، نگرانیها را افزایش داد
این مساله در حالی مطرح میشود که پس از جنگ جهانی دوم، مجموعهای از قوانین بینالمللی از جمله کنوانسیونهای ژنو و منشور سازمان ملل برای محدود کردن خشونت در جنگ تدوین شد و آمریکا یکی از حامیان اصلی آن بود. اکنون، سخنان رئیسجمهور این نظم حقوقی را تضعیف میکند.
سابقه اقدامات ترامپ نیز نگرانیها را تشدید کرده است. جنگ ۱۲ روزه با ایران در سال گذشته بدون مجوزهای معمول آغاز شد و برخی عملیاتهای نظامی دیگر نیز به نقض قوانین بینالمللی متهم شدهاند. حتی آغاز جنگ اخیر با ایران نیز ممکن است مغایر با منشور سازمان ملل بوده باشد.
در ساعات اولیه این جنگ، حمله آمریکا به یک مدرسه که به کشته شدن بیش از ۱۷۰ نفر عمدتاً کودکان انجامید، نگرانیها را افزایش داد. هرچند بررسی این حادثه هنوز ادامه دارد، اما چنین مواردی نشان میدهد که ارزیابی حقوقی اقدامات نظامی پیچیده و وابسته به جزئیات است.
در عین حال، برخی کارشناسان نسبت به پیامهایی که از سوی مقامات عالیرتبه به نیروهای نظامی ارسال میشود، هشدار میدهند. اگر این تصور ایجاد شود که قوانین جنگ اهمیت ندارند، ممکن است حس مسئولیت در میان نیروها تضعیف شود.
ترامپ بارها تهدید کرده است که زیرساختهای انرژی ایران را «نابود» خواهد کرد. در حالی که حقوق و قوانین بینالمللی اصولاً حمله به زیرساختهای غیرنظامی را ممنوع میکنند، استثناهایی نیز وجود دارد مثلاً اگر یک هدف کاربرد نظامی مستقیم داشته باشد. با این حال، کارشناسان تأکید میکنند که چنین تصمیمهایی نیازمند بررسی دقیق و مبتنی بر اطلاعات معتبر است.
سه اصل اساسی حقوق بشردوستانه تفکیک، تناسب و احتیاط باید در هر حمله رعایت شوند. این اصول ایجاب میکنند که غیرنظامیان هدف قرار نگیرند، آسیبها متناسب با هدف نظامی باشد و تمام اقدامات لازم برای کاهش خسارت انجام شود.
در همین حال، تصمیماتی مانند تضعیف نهادهای نظارتی در پنتاگون و کنار گذاشتن مشاوران حقوقی، میتواند نشانهای از بیتوجهی به این اصول تلقی شود. برخی کارشناسان معتقدند اظهارات ترامپ و وزیر دفاع میتواند نشاندهنده بیاعتنایی به جان غیرنظامیان باشد.
با وجود این، احتمال پیگرد قانونی یک رئیسجمهور آمریکا بسیار پایین است. اما نیروهای نظامی ممکن است در صورت متهم شدن به جنایات جنگی، در دادگاههای داخلی یا حتی خارجی تحت تعقیب قرار گیرند، زیرا برخی کشورها بر اساس اصل «صلاحیت جهانی» چنین پروندههایی را بررسی میکنند.
در نهایت، به گفته کارشناسان، ممکن است این اقدامات بیش از آنکه در دادگاهها بررسی شوند، در قضاوت تاریخ ثبت شوند. آنچه مسلم است، این است که چنین اظهارات و سیاستهایی میتواند پیامدهای عمیقی برای نظم بینالمللی و جایگاه آمریکا در جهان داشته باشد.
