شرکت نفت کویت (KPC) دوشنبه گذشته وضعیت فورس ماژور را برای محمولههای نفت خام و فرآوردههای تصفیهشده خود اعلام کرده است. این تصمیم به دلیل تعطیلی عملاً کامل ترافیک دریایی در تنگه هرمز گرفته شده است. بر اساس سندی که در اختیار بلومبرگ قرار گرفته، این شرکت مشتریان خود را در روز جمعه مطلع کرده که به دلیل ناتوانی کشتیها در ورود به خلیجفارس، قادر به انجام تعهدات تحویل خود نیست. این اقدام به معنای توقف کامل عرضه نیست، اما نشان میدهد که بازگشت به سطح تولید پیشین حتی پس از پایان جنگ زمانبر خواهد بود.
اما فورس ماژور در انرژی چیست؟
فورس ماژور یک بند قراردادی است که در هنگام وقوع رویدادهای استثنایی خارج از کنترل طرفین مانند جنگ، بسته شدن مسیرهای دریایی یا حملات به تأسیسات فعال میشود و اجرای تعهدات را غیرممکن میسازد. در بخش انرژی، این بند حساسیت ویژهای دارد زیرا قراردادها با حجمهای عظیم و زنجیرههای تأمین پیچیدهای گره خوردهاند که از میادین و پایانهها تا نفتکشها و پالایشگاهها امتداد مییابد.
قطر؛ ضربهای که تا پنج سال بازار گاز را تکان میدهد
قطر انرژی نخستین و برجستهترین مورد اعلام فورس ماژور در این بحران است. شرکت قطر انرژی در ۴ مارس ۲۰۲۶ پس از حمله به تأسیسات راس لفان، تولید خود را متوقف کرد و به خریداران خود در اروپا و آسیا اطلاع داد که قادر به تحویل محمولههای گاز طبیعی مایع (LNG) نیست.سعد بن شریده الکعبی، مدیرعامل قطر انرژی و وزیر مشاور در امور انرژی، اعلام کرد که این حملات حدود ۱۷ درصد از ظرفیت صادرات LNG قطر را مختل کرده و ترمیم خسارتهای واردشده بین سه تا پنج سال طول خواهد کشید. این امر شرکت را ناچار کرده که برای حداکثر پنج سال روی برخی قراردادهای بلندمدت خود فورس ماژور اعلام کند.
بحرین؛ آتش در تنها پالایشگاه کشور
شرکت باپکو انرژیز بحرین نیز در ۹ مارس ۲۰۲۶ به دنبال حمله به مجتمع پالایشگاهی سترا، فورس ماژور را در عملیات خود اعلام کرد. این پالایشگاه که ظرفیت آن به حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز میرسد، تنها پالایشگاه این کشور است و توقف آن فشار سنگینی را بر بازار سوختهای حیاتی منطقه وارد کرده است.شرکت اوکیو عمان؛ بحران به قراردادها رسیدتأثیر این زنجیره فراتر از تولیدکنندگان اولیه رفته است. شرکت بازرگانی اوکیو عمان در ۱۱ مارس ۲۰۲۶ به دلیل قطعی عرضه از سوی قطر، فورس ماژور را بر محمولههای LNG خود به بنگلادش اعلام کرد. این نشان میدهد که اختلال نه تنها در تأسیسات، بلکه در تمام طول زنجیره قراردادها و تجارت نفوذ کرده است.
اما در خصوص پیامدهای منفی فورس ماژور برای اقتصاد جهان باید گفت توالی این اعلانها در کویت، قطر، بحرین و عمان، زنگ خطر جدی برای اقتصاد جهانی به صدا درآورده است و پیامدهای منفی متعددی را به دنبال داشته است: نخستین پیامد آن جهش بیسابقه قیمت انرژی است شاخص نفت برنت از حدود ۶۰ دلار در ابتدای سال ۲۰۲۶ به بیش از ۱۱۹ دلار در هر بشکه نیز افزایش یافته و تقریباً دو برابر شد. قیمت گاز طبیعی در اروپا نیز از اواخر فوریه بیش از ۱۰۰ درصد جهش داشته و به بیش از ۶۱ یورو در هر مگاوات ساعت رسیده است. قیمت LNG در بازارهای جهانی از زمان شروع جنگ تاکنون حدود ۸۰ درصد افزایش یافته است.
تعطیلی گسترده تولید و شوک به زنجیره تأمین از دیگر پیامدهای وضعیت فورس ماژور در حاشیه خلیج فارس است . این اعلانها به معنای گذر اختلال از مرحله «ریسک نظری» به «تعطیلی واقعی» است. به طور مثال، پایانه صادراتی عظیم قطر به مدت پنج روز هیچ محمولهای صادر نکرده است. یک شوک بزرگ به زنجیره تأمین وارد شده که بازگشت آن به حالت عادی ماهها و حتی سالها زمان خواهد برد. همچنین مساله خطر اعتبار و قابلیت اطمینان تأمینکنندگان نیز مطرح است. رئیس اتحادیه بینالمللی گاز هشدار داده که چنین اختلالات طولانیمدتی به اعتبار منطقه خلیجفارس به عنوان یک تأمینکننده قابل اعتماد انرژی لطمه زده است و سوالات جدی را در مورد آینده قراردادهای بلندمدت گاز طبیعی ایجاد کرده است. موج جدید دعاوی و اختلافات حقوقی نیز از جمله کاهش صادرات نفت و فراورده های نفتی از تنگه هرمز اساثت. موج اعلام فورس ماژور، زمینه را برای طوفانی از دعاوی حقوقی و اختلافات قراردادی میان تولیدکنندگان، خریداران، شرکتهای کشتیرانی و بیمه فراهم کرده است که میتواند برای سالها سیستم قضایی جهانی را درگیر کند.
