مکه مکرمه از سال ۱۹۲۵ که نیروهای عبدالعزیز آلسعود آن را تصرف کردند، تنها یک نقطه جغرافیایی مقدس نبوده؛ بلکه به مهمترین ابزار مشروعیتسازی و درآمدزایی برای خاندان سعودی تبدیل شده است. سه پادشاه این کشور لقب «خادمالحرمینالشریفین» را یدک کشیدند، لقبی که پیش از هر چیز یک برند مذهبی برای پوشاندن اهداف سیاسی و اقتصادی است. امروز اما با رؤیای ۲۰۳۰ بنسلمان، این برند بیش از هر زمان دیگری به یک ماشین پولسازی تبدیل شده است.
حج و عمره؛ سومین منبع درآمد ریاض
بر اساس آمارها، حج و عمره پس از نفت و پتروشیمی، سومین منبع بزرگ درآمد ارزی عربستان است. سالانه بیش از ۱۸.۵ میلیون زائر راهی مکه میشوند و درآمد کلی ریاض از این دو موسم حدود ۴۰ میلیارد دلار (نزدیک به ۱۵۰ هزار میلیارد تومان) برآورد میشود. رؤیای ۲۰۳۰ اما جاهطلبانهتر است: جذب ۳۰ میلیون عمرهگزار در سال که میتواند درآمد سالانه را به بیش از ۱۵۰ میلیارد دلار برساند. این رقم تنها شامل هزینههای اقامت، غذا و حملونقل است و ویزای حج و عمره را که بسته به کشور و برنامه میتواند بیش از ۳۰۰۰ دلار برای هر نفر باشد، در بر نمیگیرد.
ویزای سهدقیقهای گردشگری در برابر ویزای چند هزار دلاری حج
علمای سعودی و متولیان رؤیای ۲۰۳۰، حج و عمره را نه یک فریضه عبادی، بلکه «گردشگری دینی» مینامند. این تغییر واژگانی تصادفی نیست؛ نشانه نگاه سکولار و سرمایهداری به مقدسات است. در همین چارچوب، موسم حج ۲۰۲۷ با رویداد تجاری تفریحی فصل سرگرمی جده(در چارچوب چشم انداز ۲۰۳۰) همزمان شده است؛ ترکیبی عجیب از عبادت و توریسم که هدفش جذب حداکثری زائران و افزایش هزینههای جانبی است. ویزای گردشگری الکترونیکی در سه دقیقه صادر میشود، اما ویزای حج با پیچیدگی و هزینههای سرسامآور همراه است.هر ساله هزاران ویزای خارج از سهمیه رسمی، بهعنوان «سهمیه ویژه» یا «امتیاز خاص»، به نمایندگان پارلمان، رسانهها و مقامات کشورهای مختلف داده میشود. این ویزاها از مسیر عادی ثبتنام و قرعهکشی عبور نمیکنند و در اختیار افرادی قرار میگیرند که ریاض به وفاداری یا همراهی سیاسی آنها نیاز دارد.در سال ۲۰۱۶، حدود ۲۰ هزار ویزای از این نوع توزیع شد؛ رقمی بیش از سهمیه رسمی پنج کشور عربی بهطور همزمان. به عبارت دیگر، سازوکار حج به ابزاری برای مدیریت نفوذ سیاسی و پاداشدهی به چهرههای همسو تبدیل شده است، در حالی که زائران عادی در صفهای طولانی و هزینههای سرسامآور گیر میکنند. برای مثال حجاج عادی یا باید در بازار سیاه ویزا بخرند (۷ هزار دلار برای حج حداقلی و ۴۰ هزار دلار برای حج پنجستاره) یا از خیر سفر بگذرند.(رویداد موسم جده)
۹۵ درصد آثار تاریخی مکه حذف شدند
چشم انداز ۲۰۳۰ تنها اقتصاد مکه را تغییر نداده، بلکه بافت تاریخی آن را هم تخریب کرده است. خانه ابوبکر به هتل هیلتون و قلعه تاریخی اجیاد به برج ساعت مکه تبدیل شده است.۹۵ درصد آثار تاریخی مکه در دو دهه گذشته حذف شدهاند. خانهای که پیامبر اسلام در آن متولد شد، ابتدا بازار و سپس کتابخانهای ممنوعه شده است. منتقدان این اقدامات را «نابودی هویت اسلامی» مینامند.حج پنجستاره در برابر حج کوچهخوابینابرابری در خدمات حج هم به سطح بیسابقهای رسیده است. «حج سلطنتی» یا «حج پنجستاره» شامل برجهای لوکس، چادرهای مجهز به تهویه، مسیرهای اختصاصی و رمز جمرات در طبقهای جداگانه است؛ اما حجاج کمدرآمد زیر آفتاب ۴۱ درجه، در پیادهروها میخوابند و غذاهای بیکیفیت شرکتهای ناشناس مصرف میکنند. عربستان هر ساله «موفقیت» حج را اعلام میکند، اما معیارش مشخص نیست. فاجعه منا در ۲۰۱۵ با ۷۱۷ کشته (و بنا بر سایت وزارت بهداشت ۴۱۷۳ نفر) نمونهای از بیکفایتی مدیریت است که پس از چهار سال هنوز دلایل واقعی آن روشن نشده و مقصر اصلی حجاج ایرانی معرفی شدند.
عربستان با این سیاست، حج را از یک فریضه عبادی به یک محصول گردشگری ترکیبی تبدیل کرده است. نتیجه مستقیم آن برای جهان اسلام این است که هزینههای حج و عمره هر سال افزایش مییابد، ویزای حج پیچیدهتر و گرانتر میشود، در حالی که ویزای گردشگری الکترونیکی در سه دقیقه صادر میشود.به عبارت دیگر، ریاض با یک دست «عبادت» را محدود و گران میکند و با دست دیگر «سرگرمی» را ارزان و در دسترس. این همان چیزی است که منتقدان آن را تجاریسازی مقدسات و استفاده ابزاری از حج برای اهداف اقتصادی و سیاسی مینامند.
