سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، امروز دوشنبه ۲۷ مهرماه ۱۴۰۵ به تهران سفر کرده است؛ سفری که در برنامه رسمی آن، پیگیری توافق‌های دوجانبه و رایزنی درباره تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی قرار دارد، اما هم‌زمانی آن با تحرکات دیپلماتیک مرتبط با جنگ و تنش‌های ایران و آمریکا، اهمیت این دیدار را فراتر از روابط دوجانبه قرار می‌دهد.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، با اعلام خبر سفر لاوروف گفته است که این سفر در چارچوب رایزنی‌های مستمر تهران و مسکو و با هدف پیگیری اجرای توافق‌های دوجانبه و مشورت درباره تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی انجام می‌شود.
بر اساس برنامه اعلام‌شده از سوی طرف روس، لاوروف علاوه بر دیدار با سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، نیز دیدار خواهد کرد.
در این میان، سه محور برای ارزیابی اهمیت سفر وزیر خارجه روسیه برجسته است: احتمال نقش‌آفرینی مسکو در کاهش تنش میان ایران و آمریکا، پیگیری همکاری‌های راهبردی تهران و مسکو و تلاش روسیه برای افزایش نقش خود در شکل‌دهی به ترتیبات امنیتی خلیج فارس.
میانجیگری احتمالی؛ از دیدار پوتین و پزشکیان تا سفر لاوروف
یکی از زمینه‌های سیاسی سفر لاوروف، اظهارات اخیر ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در دیدار با مسعود پزشکیان در ترکمنستان است.
پوتین در دیدار هشتم اکتبر ۲۰۲۶ با پزشکیان، آمادگی مسکو را برای کمک به حل بحران و پایان جنگ اعلام کرد. این موضع‌گیری در شرایطی صورت گرفت که تنش‌های ایران و آمریکا همچنان یکی از عوامل اصلی بی‌ثباتی منطقه به شمار می‌رود و مسیر دستیابی به یک راه‌حل پایدار با موانع جدی روبه‌روست.
در چنین فضایی، سفر لاوروف می‌تواند فرصتی برای بررسی عملی‌تر دیدگاه‌های روسیه درباره راه‌های کاهش تنش و بازگشت به مسیر دیپلماسی باشد.
با این حال، اظهارات پوتین و رایزنی‌های جاری میان تهران و مسکو این احتمال را مطرح می‌کند که روسیه بخواهد از روابط خود با ایران و ارتباطاتش با سایر بازیگران بین‌المللی برای تسهیل گفت‌و‌گو‌ها استفاده کند.
برای تهران، هرگونه ابتکار دیپلماتیک زمانی اهمیت دارد که بتواند به کاهش تنش‌ها، تأمین منافع ملی و فراهم شدن زمینه‌ای واقعی برای حل‌وفصل اختلافات منجر شود. در مقابل، مسکو نیز با ایفای نقش در چنین روندی می‌تواند حضور دیپلماتیک خود را در یکی از حساس‌ترین پرونده‌های منطقه تقویت کند.
در این راستا، کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، با اشاره به مواضع روسیه درباره جنگ و آمادگی مسکو برای کمک به برقراری صلح، از اعلام آمادگی ولادیمیر پوتین برای تلاش در مسیر پایان دادن به درگیری میان ایران و آمریکا قدردانی کرده بود.
غریب‌آبادی با تأکید بر اینکه روسیه بار‌ها خواستار پایان جنگ و آنچه تهران تجاوزگری آمریکا می‌خواند شده است، گفت: «روسیه همواره این موضع خود را مبنی بر اینکه این جنگی که توسط آمریکا روی داده باید پایان یابد و این تجاوزگری باید به پایان برسد، به صراحت اظهار کرده است؛ و همچنین همواره آمادگی خود را برای اینکه بتواند در این فرایند برای رسیدن به صلح تلاشی انجام بدهد و مواضع خود را اعلام کرده است و ما تشکر می‌کنیم از اینکه رئیس‌جمهور روسیه در واقع با توجه به ظرفیت بسیار خوبی که این کشور دارد، در این زمینه آمادگی‌های لازم را اعلام کرده است.»
با وجود استقبال ایران از ایفای نقش روسیه در تنش کنونی میان ایران و آمریکا، تهران کماکان پاکستان را میانجی اصلی مذاکرات می‌داند. همچنین قطر نیز به عنوان یک میانجی در این تنش ایفای نقش کرده است و طرح ۷ روزه ایران و رد و بدل کردن دیدگاه‌های تهران و واشنگتن از طریق کانال دوحه در حال انجام است.
بقائی درباره سفر لاوروف چه گفت؟
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، دستور کار سفر وزیر خارجه روسیه را در چارچوب رایزنی‌های مستمر دو کشور توضیح داده است.
بقائی اعلام کرده است که این سفر با هدف پیگیری اجرای توافق‌های دوجانبه و مشورت درباره تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی انجام می‌شود. این توضیح رسمی، چارچوب اصلی مذاکرات را مشخص می‌کند؛ هرچند برای نسبت دادن موضوعی خاص، مانند میانجیگری میان ایران و آمریکا، به مذاکرات امروز باید منتظر جزئیات رسمی دیدار‌ها ماند.
بر اساس اعلام وزارت خارجه روسیه، گفت‌و‌گو‌ها علاوه بر مسائل جاری منطقه، موضوعات همکاری سیاسی و اقتصادی، تجارت و سرمایه‌گذاری و طرح‌های مشترک حمل‌ونقل، لجستیک و انرژی را نیز در بر می‌گیرد. هماهنگی در سازمان ملل و گسترش همکاری‌ها در چارچوب‌هایی همچون بریکس، سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز در دستور کار اعلام‌شده قرار دارد.
بنابراین، سفر لاوروف را باید در دو سطح بررسی کرد: نخست، همکاری‌های دوجانبه و اجرای توافق‌های پیشین و دوم، رایزنی درباره بحران‌های منطقه‌ای و جایگاه روسیه در تحولات جاری.
طرح قدیمی مسکو برای خلیج فارس
یکی از مهم‌ترین ابعاد سفر لاوروف، تلاش روسیه برای ایفای نقشی فعال‌تر در ترتیبات امنیتی خلیج فارس است؛ رویکردی که برخلاف تصور اولیه، به تحولات روز محدود نمی‌شود و سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد.
روسیه از اواخر دهه ۱۹۹۰ ایده ایجاد یک نظام امنیت جمعی در منطقه خلیج فارس را مطرح کرده است. این پیشنهاد در سال‌های بعد تکمیل و به‌روزرسانی شد و در ژوئیه ۲۰۱۹، مسکو طرح خود را در قالب اسناد رسمی به سازمان ملل ارائه کرد. روسیه در سال ۲۰۲۱ نیز نسخه به‌روزشده‌ای از این چارچوب را در اختیار سازمان ملل قرار داد.
در منطق این طرح، امنیت خلیج فارس نباید صرفاً بر ائتلاف‌های نظامی محدود یا ترتیباتی متکی باشد که برخی کشور‌های منطقه را کنار می‌گذارند. مسکو بر این دیدگاه تأکید دارد که امنیت پایدار زمانی امکان‌پذیر است که همه کشور‌های منطقه در فرایند گفت‌و‌گو، اعتمادسازی و تصمیم‌گیری مشارکت داشته باشند.
بر اساس اسناد ارائه‌شده از سوی روسیه به سازمان ملل، اصول اصلی این ابتکار شامل احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها، پایبندی به منشور ملل متحد و حقوق بین‌الملل، مشارکت همه طرف‌های ذی‌نفع، اتخاذ تدابیر اعتمادساز و حرکت تدریجی به سمت ایجاد سازوکار‌های مشترک برای مدیریت اختلافات است.
در این چارچوب، ایران و کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس باید در مرکز گفت‌و‌گو‌های امنیتی قرار بگیرند. در عین حال، روسیه مشارکت بازیگران فرامنطقه‌ای مانند آمریکا، چین، اتحادیه اروپا و هند را نیز در قالب‌های پیشنهادی خود، از جمله به‌عنوان ناظر یا عضو وابسته، قابل بررسی دانسته است.
هدف نهایی طرح، حرکت به سمت ایجاد یک سازوکار یا سازمان منطقه‌ای برای امنیت و همکاری در خلیج فارس است؛ ساختاری که بتواند اختلافات را از مسیر‌های سیاسی و دیپلماتیک مدیریت کند و به‌تدریج اعتماد متقابل را افزایش دهد.
البته رویکرد روسیه بر ایجاد فوری یک پیمان امنیتی فراگیر استوار نیست، بلکه بر پیشرفت مرحله‌به‌مرحله تأکید می‌کند.
در مرحله نخست، گفت‌و‌گو‌های دوجانبه و چندجانبه میان کشور‌های منطقه و بازیگران فرامنطقه‌ای باید تقویت شود. در مرحله بعد، تدابیر اعتمادساز، تبادل اطلاعات و سازوکار‌های پیشگیری از درگیری می‌توانند به کاهش سوءتفاهم‌ها کمک کنند. سپس، در صورت فراهم شدن زمینه سیاسی، امکان تدوین قواعد مشترک و ایجاد نهاد‌های منطقه‌ای برای همکاری امنیتی بررسی می‌شود.
در اسناد روسیه، آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز، مقابله با تروریسم و پایبندی به اصول منع اشاعه سلاح‌های هسته‌ای از جمله موضوعاتی هستند که می‌توانند در مراحل ابتدایی همکاری قرار بگیرند.
نکته مهم آن است که این طرح صرفاً به حضور نظامی یا مدیریت تنگه هرمز محدود نیست. مسکو می‌خواهد مجموعه‌ای از مسائل سیاسی، نظامی، اقتصادی، انرژی، حمل‌ونقل و محیط‌زیست را در قالب یک مفهوم گسترده‌تر از امنیت منطقه‌ای تعریف کند.
از این منظر، طرح روسیه تلاشی برای تغییر چارچوب بحث امنیت خلیج فارس است: به‌جای اتکای صرف به موازنه نظامی و ائتلاف‌های محدود، امنیت به‌عنوان محصول گفت‌و‌گو، مشارکت همگانی و مجموعه‌ای از تعهدات متقابل تعریف می‌شود.
مواضع لاوروف در منامه؛ احیای همان رویکرد امنیت جمعی
اظهارات اخیر لاوروف در منامه را می‌توان در امتداد همین رویکرد دیرینه روسیه ارزیابی کرد.
وزیر امور خارجه روسیه در نشست خبری پس از نهمین نشست گفت‌وگوی راهبردی روسیه و شورای همکاری خلیج فارس، بر ضرورت اتخاذ رویکردی گسترده‌تر به مسائل امنیتی منطقه تأکید کرد.
لاوروف گفت روسیه از ایجاد ساختاری امنیتی و فراگیر حمایت می‌کند که همه کشور‌های خلیج فارس، اعم از کشور‌های عربی و جمهوری اسلامی ایران، و همچنین همسایگان نزدیک آنها، از جمله عراق و اردن، را در بر بگیرد.
وی افزود که بازیگران خارجی نیز می‌توانند از این روند حمایت کنند، اما باید منافع کشور‌های منطقه را در اولویت قرار دهند و به‌جای دنبال کردن طرح‌های یک‌جانبه ژئوپلیتیکی، به خواسته‌ها و نیاز‌های امنیتی کشور‌های منطقه توجه کنند.
این موضع‌گیری با اصولی که روسیه در طرح امنیت جمعی خلیج فارس مطرح کرده، هم‌خوانی دارد: فراگیری، مشارکت همه طرف‌ها، پرهیز از حذف بازیگران منطقه‌ای و تأکید بر راه‌حل‌های سیاسی و دیپلماتیک.
از نگاه مسکو، چنین رویکردی می‌تواند جایگاه روسیه را در گفت‌و‌گو‌های امنیتی منطقه تقویت کند؛ زیرا این کشور می‌کوشد هم با ایران و هم با کشور‌های عربی خلیج فارس روابط خود را حفظ کند و در موضوعات امنیتی مشترک، نقش تسهیل‌کننده داشته باشد.
تنگه هرمز و یادداشت تفاهم اسلام‌آباد
لاوروف در منامه همچنین بر ضرورت رفع ریشه‌های بحران در تنگه هرمز و مناطق پیرامونی آن تأکید کرد و گفت این موضوع باید از جمله در چارچوب «یادداشت تفاهم اسلام‌آباد» پیگیری شود.
به گفته وزیر خارجه روسیه، توافق اسلام‌آباد عناصر لازم برای خارج کردن اوضاع از وضعیت کنونی و بازگرداندن آن به مسیر مذاکرات سیاسی و دیپلماتیک را در بر دارد.
این موضع نشان می‌دهد که مسکو بحران تنگه هرمز را جدا از اختلافات سیاسی و امنیتی گسترده‌تر منطقه نمی‌بیند. در نگاه روسیه، بازگشت به وضعیت باثبات نیازمند رسیدگی به ریشه‌های بحران و ایجاد زمینه‌ای برای توافق‌های سیاسی است.
از همین رو، موضوع تنگه هرمز می‌تواند یکی از نقاط اتصال میان مذاکرات تهران و مسکو و طرح گسترده‌تر روسیه برای امنیت جمعی خلیج فارس باشد.
یمن؛ بخش دیگری از دستور کار امنیتی مسکو
وزیر خارجه روسیه در منامه همچنین اعلام کرد که روسیه و شرکای این کشور در شورای همکاری خلیج فارس از راه‌حل سیاسی و دیپلماتیک برای بحران یمن حمایت می‌کنند.
لاوروف با اشاره به زمینه‌های موجود برای پیشبرد این روند، از جمله نقشه راه سال ۲۰۲۳ که با نقش‌آفرینی و ابتکار فعال عربستان سعودی تدوین شده بود، بر امکان پیگیری راه‌حل سیاسی تأکید کرد.
اشاره به یمن در کنار تنگه هرمز و ساختار امنیتی فراگیر خلیج فارس نشان می‌دهد که مسکو می‌خواهد مسائل امنیتی منطقه را در قالبی به‌هم‌پیوسته بررسی کند؛ از اختلافات میان کشور‌های منطقه تا بحران‌های داخلی و منازعاتی که بر امنیت خطوط کشتیرانی و روابط دولت‌ها اثر می‌گذارند.
این رویکرد می‌تواند زمینه‌ای برای افزایش ارتباطات روسیه با کشور‌های مختلف منطقه فراهم کند، اما تبدیل حمایت سیاسی به دستاورد عملی به همکاری بازیگران درگیر و وجود اراده سیاسی برای اجرای توافق‌ها وابسته است.
