افشاگری از طرح کودتای آمریکا علیه ایران

 

 

اریک لاب با یادآوری رویدادهای اوایل دهه ۱۹۵۰ می‌نویسد که پس از ملی شدن صنعت نفت ایران به ابتکار محمد مصدق، نخست‌وزیر وقت، بریتانیا که منافع نفتی و سلطه اقتصادی خود بر ایران را در معرض تهدید می‌دید، کارزار گسترده‌ای را برای تحت فشار قرار دادن دولت ایران آغاز کرد. لندن در آن مقطع با استفاده از ابزارهای اقتصادی و دریایی، تلاش کرد منابع درآمدی دولت ایران را مسدود و اقتصاد کشور را از مسیر طبیعی فعالیت خود خارج کند تا از این طریق، زمینه سقوط دولت مصدق و بازگشت کنترل صنعت نفت به دست شرکت‌های غربی فراهم شود.

 

به نوشته لاب، اقدام مصدق در ملی کردن شرکت نفت انگلیس و ایران در مارس ۱۹۵۱، از نگاه جامعه ایران اقدامی برای بازپس‌گیری استقلال ملی و کنترل ثروت کشور بود، اما بریتانیا آن را از دست رفتن بزرگ‌ترین منبع ثروت خارجی خود تلقی کرد. در پی این تحول، لندن ابتدا با طرح شکایت در شورای امنیت سازمان ملل متحد و سپس با کارشکنی در صادرات نفت ایران، عملاً سیاست فشار اقتصادی علیه تهران را آغاز کرد. بریتانیا به نفتکش‌های ایرانی هشدار داد که اسناد و رسیدهای بارگیری محموله‌های نفتی آن‌ها در بازارهای بین‌المللی پذیرفته نخواهد شد و در ادامه، با اعمال محاصره دریایی، مانع انتقال نفت ایران به بازارهای خارجی شد.انگلیسی‌ها سپس صادرات کالاهای اساسی و راهبردی ازجمله شکر و فولاد به ایران را ممنوع کردند، دارایی‌ها و حساب‌های بانکی ایران در این کشور و دیگر کشورها را مسدود ساختند و با خارج کردن متخصصان و کارکنان فنی خود از آبادان، فعالیت پالایشگاه‌ها و تأسیسات شرکت نفت انگلیس و ایران را متوقف نمودند. همزمان، لندن از طریق تهدیدهای حقوقی و توافق با شرکت‌های نفتی آمریکایی و اروپایی، مانع اعزام متخصصان خارجی به ایران شد تا دولت مصدق نتواند به‌راحتی جایگزینی برای نیروهای خارج‌شده پیدا کند.

 

 

این استاد دانشگاه سپس به پیامدهای این اقدامات خصمانه می‌پردازد و توضیح می‌دهد که محاصره و تحریم‌های انگلیسی موجب شد تولید نفت ایران در فاصله سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۲ حدود ۹۶ درصد کاهش یابد و درآمد نفتی کشور تقریباً به صفر برسد.

 

لاب تأکید می‌کند در همان زمان، شرکت‌های نفتی خارجی ازجمله بریتیش پترولیوم و آرامکوی سعودی تولید خود را دو برابر کردند تا کاهش عرضه نفت ایران را جبران کرده و آثار اقتصادی آن بر بریتانیا و بازار جهانی نفت را به حداقل برسانند. به این ترتیب، درحالی‌که اقتصاد ایران زیر فشار محاصره و تحریم در حال فروپاشی بود، شرکت‌های نفتی رقیب در موقعیتی قرار گرفتند که از حذف نفت ایران از بازار جهانی منتفع شوند.او در نهایت نتیجه این اقدامات را چنین توصیف می‌کند: بحران اقتصادی، ناتوانی دولت در مهار فقر و مشکلات معیشتی و تشدید اختلافات در ائتلاف سیاسی حامی مصدق، زمینه را برای گسترش عملیات روانی انگلیس و آمریکا علیه دولت ملی فراهم کرد. سرانجام، در ۱۹ اوت ۱۹۵۳، کودتای طراحی شده توسط لندن و واشنگتن، موسوم به عملیات آژاکس، دولت قانونی و ملی مصدق را سرنگون کرد؛ کودتایی که فقط با هدف کنار زدن نخست‌وزیر منتخب ایران و بازگرداندن سلطه شرکت‌های غربی بر منابع نفتی آن انجام شد.

 

 

استادیار دانشگاه فلوریدا یادآور می‌شود که پس از بازگرداندن محمدرضا پهلوی به قدرت و ایجاد تشکیلات امنیتی تحت عنوان ساواک با همکاری موساد و سی‌آی‌ای، مسیر برای غارت دوباره منابع نفتی ایران، هموار شد. متعاقباً توافق‌نامه‌ای نفتی با انگلیس به امضا رسید که بر اساس آن، سهم ایران از درآمد نفت اندکی افزایش یافت، اما همچنان بین ۷۵ تا ۷۹ درصد از منافع حاصل از نفت در اختیار شرکت‌های آمریکایی و بریتانیایی باقی ماند. انگلیس هم متعهد به رفع محاصره شد تا صادرات (غارت) نفت ایران به بازارهای بین‌المللی از سر گرفته شود.

 

لاب آشکارا اعتراف می‌کند که این توافق نشان داد که هدف اصلی فشارهای اقتصادی و مداخله سیاسی غرب، به ویژه آمریکایی‌ها، نه دفاع از اصول حقوقی یا حل اختلافات قراردادی، بلکه بازپس‌گیری کنترل منابع نفتی ایران و حفظ منافع شرکت‌های غربی بود.

 

 

اریک لاب معتقد است که اکنون نیز همان الگوی تاریخی در سیاست آمریکا علیه ایران تکرار می‌شود. دولت ترامپ با مطرح کردن طرح‌هایی نظیر «کارگروه دروازه آهنین» و اعمال محاصره دریایی، به دنبال منزوی کردن اقتصاد ایران و وادار کردن تهران به پذیرش خواسته‌های واشنگتن است. درحالی‌که توجیهات رسمی آمریکا برای جنگ علیه ایران در مقاطع مختلف از جلوگیری از تهدید قریب‌الوقوع تا ممانعت از اشاعه تسلیحات هسته‌ای تغییر کرده، به اعتقاد این نویسنده، انگیزه‌های اصلی واشنگتن را باید در تلاش برای تعیین تکلیف رهبری سیاسی ایران و کنترل منابع نفتی این کشور جست‌وجو کرد.او مدعی‌ست محاصره دریایی و تشدید فشارهای اقتصادی را باید جایگزین حملات نظامی مستقیمی دانست که آمریکا در دستیابی به اهداف خود از طریق آن ناکام ماند. همان‌گونه که بریتانیا در دهه ۱۹۵۰ با قطع درآمدهای نفتی و محاصره اقتصادی تلاش کرد دولت مصدق را به زانو درآورد، واشنگتن نیز اکنون امیدوار است با محدود کردن صادرات نفت، ایجاد اختلال در مبادلات اقتصادی و افزایش فشار بر جامعه ایران، زمینه تغییر ساختار سیاسی در تهران را فراهم کند.

 

 

با این حال، لاب تأکید می‌کند که شرایط کنونی ایران با دوران مصدق تفاوت‌های اساسی دارد و همین تفاوت‌ها مانع تکرار سناریوی سال ۱۹۵۳ می‌شود. به اعتقاد او، ایران امروز برخلاف دهه ۱۹۵۰ از ظرفیت‌های بازدارندگی و ابزارهای مقابله‌ای برخوردار است که در آن زمان وجود نداشتند. او یادآور می‌شود که تهران با اتکا بر ظرفیت‌های موشکی، پهپادی و شبکه نیروهای همسو در منطقه، ضربات مکرر و دردناکی به دارایی‌ها و منافع آمریکا تحمیل کرده است. این استاد دانشگاه تأکید می‌کند در آن زمان، ایران ابزار مؤثری برای مقابله با توان نظامی قدرت‌های غربی در اختیار نداشت، اما اکنون با اتکا بر ظرفیت‌های بومی، قدرت نظامی قابل توجهی را فراهم کرده و راهبردی مؤثر تحت عنوان جنگ نامتقارن را توسعه داده و از این طریق هزینه‌های مداخله نظامی و فشار خارجی را برای مهاجمین به شدت افزایش داده است.

 

 

از دیگر مؤلفه‌هایی که لاب برای توضیح تفاوت موقعیت کنونی ایران با دهه ۱۹۵۰ مطرح می‌کند، توانایی تهران برای مقابله با فشارهای اقتصادی از طریق ایجاد اختلال در زیرساخت‌های انرژی و تجارت منطقه‌ای است. به نوشته او، از زمان آغاز جنگ در فوریه ۲۰۲۶، ایران و شرکای منطقه‌ای آن به‌طور مستمر تردد نفتکش‌ها و زیرساخت‌های غیرنظامی و انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس را هدف قرار داده‌اند.

 

این اقدامات به تعبیر او نه‌تنها هزینه‌های اقتصادی جنگ را برای کشورهای منطقه افزایش داده، بلکه موجب شده است برخی پادشاهی‌های عربی در اتکای مطلق به چتر امنیتی آمریکا تجدیدنظر کنند و به دنبال متنوع‌سازی مناسبات دفاعی خود با قدرت‌های دیگر در داخل و خارج از منطقه باشند.لاب همچنین کنترل و اعمال نفوذ ایران بر گلوگاه‌های راهبردی منطقه، به‌ویژه تنگه هرمز و تنگه باب‌المندب با همکاری مقاومت یمن را از دیگر ظرفیت‌های مهم تهران ارزیابی می‌کند. از دیدگاه او، ایران با هدف قرار دادن [منافع آمریکایی در] کشورهای حاشیه خلیج فارس و ایجاد اختلال در تردد کشتی‌های تجاری، توانسته است قیمت نفت و سایر کالاها را افزایش دهد و از این طریق فشارهای اقتصادی و سیاسی قابل‌توجهی بر آمریکا و سایر کشورها وارد کند. ایران امروز، تحت هیچ شرایطی در برابر محاصره و جنگ تسلیم نخواهد شد او اعتراف می‌کند ظرفیت‌های مذکور، برخلاف دوران مصدق، به ایران امکان می‌دهد نه تنها در برابر فشارهای اقتصادی منفعل نباشد، بلکه هزینه‌های محاصره و اقدامات محدودکننده غرب را به خود ایشان و بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی، بازگرداند.لاب در نهایت استدلال خود تأکید می‌کند که رهبران کنونی ایران در تمام سال‌هایی که تحت فشار تحریم و تهدید جنگ بودند، سازوکارهای مؤثری برای ارتقای تاب‌آوری در جامعه ایرانی ایجاد کردند. او می‌گوید، دولت مصدق در نتیجه دو سال فشار تحریمی و اجرای یک کودتا ساقط شد اما چندین دهه تحریم و سه نوبت جنگ نتوانست جمهوری اسلامی ایران را به زانو درآورد و هیچ تضمینی وجود ندارد که افزایش فشارها بتواند در آینده نیز نتیجه متفاوتی رقم بزند.