پشت پرده نقشه نظامی مشترک آنکارا و دوحه

این پیمان پس از نشست روز جمعه کمیته عالی راهبردی ترکیه و قطر در استانبول اعلام شد؛ نشستی که با ریاست رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه و شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر برگزار شد.

مفاد توافق دفاعی جدید چیست؟

بر اساس بیانیه مشترک دو کشور، هدف توافق تقویت دفاع جمعی، ارتقای امنیت منطقه‌ای و ایجاد موضعی مشترک در برابر حملات مسلحانه خارجی علیه هر یک از دو طرف یا هر دو کشور است. در این بیانیه تأکید شده است که توافق، علاوه بر تعهد طرفین به حفاظت از حاکمیت و تمامیت ارضی خود، بازتاب‌دهنده چشم‌انداز مشترک آن‌ها برای کمک به ایجاد نظمی باثبات‌تر و امن‌تر در منطقه است.

ترکیه و قطر همچنین توافق کرده‌اند درباره تهدیدهای امنیتی و سیاست‌های دفاعی با یکدیگر مشورت کنند و همکاری‌های خود را در زمینه رزمایش‌های مشترک، صنایع دفاعی و تبادل آموزش و تجربه میان نیروهای نظامی گسترش دهند. با این حال، در متن منتشرشده جزئیات مشخصی درباره شرایط فعال شدن توافق، تعریف دقیق حمله خارجی یا شکل واکنش مشترک دو کشور ارائه نشده است.

پیمان دفاعی یا ائتلاف علیه یک کشور؟

عبدالله بندر العتیبی، استاد دانشگاه قطر در حوزه روابط بین‌الملل به الجزیره گفته است هدف این توافق تشکیل ائتلافی علیه کشور مشخصی نیست، بلکه افزایش هزینه هرگونه اقدام تهاجمی احتمالی و منصرف کردن طرف‌های دیگر از حمله است.

به گفته او، همکاری نظامی ترکیه و قطر پیش از این نیز شامل حضور نظامی ترکیه در قطر، آموزش مشترک و همکاری در تولید تجهیزات دفاعی بوده است.

توافق جدید این روابط را به سطح پیشرفته‌تری می‌برد؛ سطحی که بر همگرایی در دیدگاه‌های امنیتی و برداشت مشترک دو کشور از تهدیدهای منطقه‌ای استوار است. در نتیجه، این پیمان را می‌توان بیش از آنکه یک اتحاد تهاجمی بدانیم، چارچوبی برای هماهنگی امنیتی و تقویت بازدارندگی دو کشور تلقی کرد.

چرا توافق در این مقطع اهمیت دارد؟

این توافق در شرایطی منعقد شده که منطقه همچنان با پیامدهای جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز مواجه است. تحلیلگران همچنین از احتمال تشدید دوباره درگیری‌ها و ضرورت تقویت توان دفاعی کشورهای منطقه سخن می‌گویند.

العتیبی معتقد است نگرانی از حمله نظامی اسرائیل و پرسش‌ها درباره میزان اتکاپذیری چتر امنیتی آمریکا، کشورهای منطقه را به سمت ایجاد سازوکارهای دفاعی جدید سوق داده است. به گفته او، دولت‌های منطقه بیش از گذشته به دنبال همکاری‌هایی هستند که بر بازدارندگی، تولید مشترک تسلیحات و کاهش وابستگی به قدرت‌های خارجی تکیه دارند.

ترکیه و قطر در بیانیه مشترک خود خواستار حل‌وفصل جنگ ایران و پیامدهای منطقه‌ای آن از طریق گفت‌وگو و دیپلماسی شده‌اند. آن‌ها همچنین بر ضرورت ازسرگیری سریع و کامل عبور ایمن و بدون مانع کشتی‌ها از تنگه هرمز تأکید کرده‌اند.

تولید مشترک تسلیحات؛ محور مهم همکاری

یکی از ابعاد مهم توافق، توسعه همکاری در صنایع دفاعی و تقویت ظرفیت تولید داخلی است. العتیبی معتقد است اختلال در مسیرهای کشتیرانی تنگه هرمز، آسیب‌پذیری زنجیره‌های تأمین خارجی تجهیزات نظامی را آشکار کرده و تولید داخلی تسلیحات و تأمین قطعات یدکی را به ضرورتی راهبردی تبدیل کرده است.

محجوب زویری، پژوهشگر و کارشناس سیاست خاورمیانه، نیز توسعه تولید مشترک را نشانه ورود همکاری دو کشور به مرحله‌ای پیشرفته‌تر دانسته است. به گفته او، صنایع نظامی به سرمایه‌گذاری چندمیلیارددلاری، تعهدات بلندمدت و اعتماد متقابل برای انتقال فناوری نیاز دارند.

بیانیه مشترک همچنین از تفاهم‌نامه «بدر» میان ترکیه، قطر، پاکستان و اندونزی استقبال کرده است. این تفاهم‌نامه با هدف تقویت توانمندی‌های بومی دفاعی، تولید مشترک، توسعه فناوری، تبادل اطلاعات و مقاوم‌سازی زنجیره‌های تأمین امضا شده است.

روابط گسترده‌تر آنکارا و دوحه

روابط ترکیه و قطر تنها به حوزه نظامی محدود نمی‌شود. کمیته عالی راهبردی دو کشور بر اساس توافقی در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۴ تشکیل شد و نشست روز جمعه دوازدهمین دور از جلسات این چارچوب همکاری بود. بر اساس بیانیه مشترک، شرکت‌های پیمانکاری ترکیه تاکنون ۲۰۶ پروژه به ارزش ۲۰.۸ میلیارد دلار در قطر اجرا کرده‌اند.

دو کشور همچنین هدف افزایش حجم تجارت دوجانبه به پنج میلیارد دلار را بار دیگر مورد تأکید قرار دادند و از گسترش همکاری در حوزه انرژی، به‌ویژه گاز طبیعی مایع حمایت کردند.

آنکارا و دوحه همچنین بر همکاری برای مقابله با تروریسم در همه اشکال و مظاهر آن تأکید کرده‌اند. توافق‌های دیگری در زمینه آموزش، حمایت از مصرف‌کننده، صلح، آشتی و حل‌وفصل منازعات نیز در نشست اخیر حاصل شده است.

احتمال گسترش همکاری به پهپاد و پدافند هوایی

اوزجان تیکیت، تحلیلگر امور خارجی خبرگزاری آناتولی معتقد است ترکیب توان صنعتی و نظامی ترکیه با ظرفیت مالی و دیپلماتیک قطر می‌تواند زمینه گسترش همکاری‌ها را فراهم کند. او احتمال داده است همکاری‌های آینده به سامانه‌های دفاع موشکی، پهپادها و خودروهای زرهی گسترش یابد و قطر در برخی طرح‌های پیشرفته پدافند هوایی ترکیه مشارکت کند. به گفته او، برخی پروژه‌های تولیدی مشترک ممکن است در آینده به عربستان سعودی و پاکستان نیز گسترش پیدا کنند.

در مجموع، پیمان دفاعی ترکیه و قطر نشان‌دهنده تلاش دو کشور برای نهادینه کردن همکاری امنیتی، افزایش توان تولید داخلی و تقویت بازدارندگی در منطقه‌ای پرتنش است. میزان تأثیر عملی آن، به‌ویژه در صورت بروز حمله نظامی، به جزئیات اجرایی و سطح تعهد واقعی دو طرف بستگی خواهد داشت.