امارات به مهمترین میانجی جنگ اوکراین تبدیل شد
امارات با حفظ توازن در روابط با روسیه و اوکراین، بهرهگیری از دیپلماسی چندجانبه و میانجیگری مستمر در تبادل اسرا، توانسته به بازیگری کلیدی و یکی از مهمترین کانالهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ اوکراین تبدیل شود.
نشنال اینترست با انتشار گزارشی مدعی شد: پس از ماهها قرار گرفتن در تیررس پیامدهای جنگ ایران، جایگاه دیپلماتیک امارات متحده عربی بار دیگر در حال ارتقاست. اوایل هفته جاری، نمایندگان آمریکا، روسیه و اوکراین در ابوظبی گرد هم آمدند تا مذاکرات سهجانبهای را برگزار کنند. هدف این گفتوگوها، پایان دادن به نزدیک به پنج سال خصومت و درگیری بیوقفه میان روسیه و اوکراین بود.
اگرچه داوید آراخامیا، مذاکرهکننده ارشد اوکراین، اذعان کرد که این گفتوگوها «یکی از دشوارترین مذاکرات» بوده و از «دستورالعملهای بسیار سختگیرانه» روسیه انتقاد کرد، اما این مذاکرات در نهایت به تبادل صدها اسیر جنگی روس و اوکراینی انجامید. استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان آمریکا، در ادامه از فضای ایجادشده در نخستین دور مذاکرات سهجانبه طی ۹ ماه گذشته بهره گرفتند و با سفر به مسکو با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، و در دوبلین با ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، دیدار کردند.
مانورهای دیپلماتیک امارات
هرچند دستیابی به صلحی پایدار همچنان دور از دسترس است و موانع بسیاری بر سر راه آن قرار دارد، امارات جایگاه خود را بهعنوان میانجی اصلی جنگ اوکراین بیش از پیش تقویت کرده است. نقش میانجیگرانه ابوظبی بر سالها دیپلماسی سنجیده میان دو طرف درگیر و دستاوردهایی استوار است که این کشور در عرصه دیپلماتیک به دست آورده است.
از زمان آغاز تهاجم گسترده روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، امارات با احتیاط از جانبداری آشکار از هر یک از طرفین خودداری کرده است. این کشور در مارس ۲۰۲۲ در مجمع عمومی سازمان ملل به قطعنامه محکومیت حمله روسیه رای مثبت داد، اما با خودداری از محکوم کردن مسکو در مقام عضو غیردائم شورای امنیت و همچنین رای ممتنع به تعلیق عضویت روسیه در شورای حقوق بشر سازمان ملل، از شدت این موضعگیری کاست.
این مانورهای دیپلماتیک، امارات را به کانون تجاری و اقتصادی مهاجران متخصص روس و اوکراینی تبدیل کرد. برآوردها نشان میدهد حدود ۱۵۰ هزار شهروند روس در امارات زندگی میکنند و ۱۳ هزار و ۵۰۰ شرکت در این کشور به ثبت رساندهاند. امارات پس از وقفهای کوتاه در مارس ۲۰۲۲، امکان سفر بدون روادید شهروندان اوکراینی را نیز دوباره برقرار کرد. تخمین زده میشود حدود ۳۰ هزار اوکراینی در این کشور اقامت داشته باشند.
بخش قابلتوجهی از این مهاجران در حوزه فناوری اطلاعات فعالیت میکنند و به چندوجهیتر شدن اقتصاد دانشبنیان امارات کمک کردهاند. این جریان مهاجرتی به ابوظبی و دبی امکان داده است همزمان به پناهگاهی امن برای سرمایه روسیِ خارجشده از این کشور و شریکی راهبردی برای اقتصاد اوکراین تبدیل شوند؛ شراکتی که با توافقنامه جامع مشارکت اقتصادی تاریخی میان امارات و اوکراین، که از ماه ژوئیه اجرایی شده، تقویت شده است.
استراتژی ابوظبی
اگرچه امارات توازن ظریفی میان روابط خود با روسیه و اوکراین برقرار کرده، نقش این کشور را نباید بیطرفی منفعلانه دانست. رویکرد ابوظبی نمونهای روشن از «عدم همسویی راهبردی» است؛ سیاستی که به این کشور امکان داده نقشی متمایز و پایدار در روند حلوفصل مناقشه ایفا کند. از آغاز جنگ تاکنون، میانجیگری امارات در تبادل اسرا به آزادی بیش از ۸۵۰۰ زندانی انجامیده و در هر دور از این مبادلات، معمولاً بین ۷۵ تا ۳۵۰ نفر آزاد شدهاند. در شرایطی که روند صلح استانبول از مارس ۲۰۲۲ عملا به حاشیه رفت و تلاشهای موازی عربستان برای میانجیگری میان آمریکا و روسیه و نیز آمریکا و اوکراین در اوایل سال ۲۰۲۵ متوقف شد، امارات به معتبرترین میانجی دیپلماتیک این مناقشه تبدیل شده است.
نقش امارات در میانجیگری صلح، به یکی از معدود زمینههای توافق میان دو طرف متخاصم تبدیل شده است. پیش از آغاز مذاکرات، پوتین از شیخ محمد بن زاید، رئیس امارات، به دلیل نقشآفرینی مستمر این کشور در چارچوبهای دیپلماتیک قدردانی کرد. در پایان نخستین روز مذاکرات نیز زلنسکی از امارات بهدلیل فراهم کردن بستری «قابلاعتماد» برای دیپلماسی در سطحی حساس و سرنوشتساز تمجید کرد.
از آنجا که پوتین بارها از گفتوگوی مستقیم با زلنسکی خودداری کرده و مشروعیت او را زیر سوال برده است ــ در حالی که جنگ از سال ۲۰۱۹ تاکنون مانع برگزاری انتخابات ریاستجمهوری در اوکراین شده ــ چارچوب مذاکرات ابوظبی همچنان تنها کانال فعال ارتباطی میان دو رئیسجمهور به شمار میرود.
امارات علاوه بر ایفای نقش میانجی در شرایط اضطراری، نگاه بلندمدتی نیز به تحولات اوکراین دارد. در اکتبر ۲۰۲۲، محمد بن زاید شخصا ۱۰۰ میلیون دلار کمک بشردوستانه امارات را به غیرنظامیان آسیبدیده از جنگ در اوکراین اختصاص داد؛ کمکی که بهویژه بر حمایت از کودکان آواره متمرکز بود. همکاری امارات و اوکراین در زمینه نوسازی فناوریهای کشاورزی نیز نشاندهنده اراده مشترک دو کشور برای کاهش پیامدهای مخرب جنگ بر کشورهای جنوب جهانی است.
امارات در چارچوب توافقنامه همکاری امنیتی ۱۰ سالهای که در مارس ۲۰۲۶ امضا شد، پهپادهای رهگیر اوکراینی «اسکایفال پی۱-سان» را دریافت کرده و به یکی از سرمایهگذاران مهم در توسعه فناوریهای پنهانکارانه اوکراین تبدیل شده است.
امارات این اقدامات را با توافقنامه مشارکت اقتصادی با اتحادیه اقتصادی اوراسیا تکمیل کرد؛ توافقی که در اکتبر ۲۰۲۶ به اجرا درآمد. اگرچه این پیمان گاه بهاشتباه صرفا اقدامی در راستای جلب رضایت مسکو تعبیر شده، اما از اهمیت راهبردی بسیار گستردهتری برخوردار است. این توافق، بهویژه جایگاه محوری امارات را در «کریدور میانی» آسیای مرکزی تثبیت میکند؛ مسیری ژئواستراتژیک برای انتقال مواد معدنی حیاتی، کالا و انرژی پاک که بهتدریج به جایگزینی بلندمدت برای مسیرهای تجاری عبوری از تنگه هرمز تبدیل میشود؛ تنگهای که در پی جنگ ایران با اختلال مواجه شده است.
امارات همچنین با سرمایهگذاریهای مهم در ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر جمهوری آذربایجان، بخش رو به گسترش فناوری مالی قزاقستان و پارک فناوری اطلاعات ازبکستان، جایگاه خود را بهعنوان قدرتی نوظهور در اوراسیا تثبیت کرده است.
نقش میانجیگرانه امارات، افزون بر آنکه نمونهای هوشمندانه از بهرهگیری از سیاست قدرت است، نشاندهنده سهم فزاینده این کشور در حکمرانی بینالمللی نیز هست. عضویت در گروه بریکس، متشکل از کشورهای غیرغربی، در کنار برخورداری از جایگاه متحد مورداعتماد آمریکا، امارات را در موقعیتی مناسب برای ایفای نقش بهعنوان کانون گردهمایی و گفتوگوهای بینالمللی قرار داده است.
اگرچه جنگ ایران بهطور موقت توانایی امارات برای میزبانی رویدادهای بینالمللی را با خطر مواجه کرد، این کشور در اکتبر ۲۰۲۶ میزبان اجلاس جهانی امنیت غذایی بود و قرار است در دسامبر ۲۰۲۶ نیز کنفرانس سازمان ملل درباره امنیت آب را برگزار کند. امارات فراتر از رویدادهای ورزشی پرزرقوبرق و همایشهای تجاری پویا، به مکانی تبدیل شده که برخی از مهمترین گفتوگوهای جهان در آن جریان دارد.
جنگ اوکراین هنوز فاصله زیادی تا پایان دارد. با وجود این واقعیت نگرانکننده، مسیر پایان دادن به درگیریها از ابوظبی میگذرد.