تبلیغات
کد خبر: ۲۰۳۱۶

بحران تونس و علل آن

محسن پیرهادی(کارشناس ارشد روابط بین الملل)

بحران تونس و علل آن


مردم تونس دیکتاتوری را کنار زدند که در سال ۱۹۷۸ با کودتای سفید حبیب بورقبیه را از قدرت خلع کرد و سپس در قامت یک دولتمرد ناجی و عملگرا چنان مهار قدرت را در دست گرفت که اغلب دولتهای خارجی و مخالفین داخلی، فرار وی را از محالات می دانستند. بن علی و حذف آن با چنان سرعتی اتفاق افتاد که بازتاب آن جهان را دچار شوک کرد.

به لحاظ همین ویژگی است که تحلیل عوامل ایجاد کننده این قیام مناسب ترین شیوه برای فهم این تحول می باشد. عواملی که به ترتیب ذیل هستند:

(۱) بحران توزیع منابع: بدیهی است بنیان ثروت ملی هر کشوری در منابع مادی آن قرار دارد حلقه واسط در تبدیل این منابع به ثروت، تخصیص و مدیریت آن است. حلقه واسط در تبدیل این منابع به ثروت، تخصیص و مدیریت آن است. اما زمانیکه ثروت حاصل می شود آنچه اصل می گردد توزیع و پخش آن می باشد. این اصل چنانچه عدالت قاعده آن نباشد آنوقت به بحرانی تبدیل خواهد شد که عدم تعادل در توزیع منابع نتیجه اجتناب ناپذیر آن است دامنه این وضعیت درآمد سرانه یک کشور را نسبت به افراد آن دچار اختلاف می سازد. این امر ابتدا بدان معنا نیست که در کشور فقر دامنگیر است بلکه آن است که منابع مادی کشور قدرت تضمین رفاه را برای همگان دارد و لیکن این امر در جامعه از تحقق کافی برخوردار نیست به عبارت کلی تر در جامعه ثروت و رفاه وفور دارد اما طبقات اجتماعی در دسترسی و برخورداری از آن سرکوب می شوند. جامعه تونس در بیشتر از یک دهه در این موقعیت به سر می برد و حکومت بن علی آن را حفظ و تقویت می کرد.

امری که علت آن از آنجا ناشی می شد که بن علی و هیئت حاکمه از چنین وضعیتی بیشترین منافع را می بردند. لذا تنها عامل منافع نبود بلکه عامل ایدئولوژیک نیز نقش داشت. بدین معنا که آنان تصور می کردند این وضعیت امری جبری و طبیعی می باشد. لذا توزیع نابرابر منابع در دراز مدت دو پیامد اجتناب ناپذیر دارد. پیامد اول آن است که حکومت را دچار فساد گسترده می سازد و سپس آنکه کارآمدی را از حکومت می گیرد. عواملی که با انباشت تدریجی و مداوم نارضایتی های عمومی در فضای اجتماعی تونس، آن را آماده انفجار ساختند.

(۲) شبه دموکراسی: در زمانی که نظام بین المللی ساختار دو قطبی داشت و جنگ سرد حاکم بود بسیاری از کشورها در شمال آفریقا یا حاشیه خلیج فارس جزو بلوک غرب و یا بلوک شرق بودند. اما این نظام فروریخت و جنگ سرد به پایان رسید. این تغییر که در تاریخ جهانی نقطه عطف شناخته شد پیامدهای متفاوت و حیرت انگیزی داشت که از مهمترین آنها موج دموکراسی خواهی بود که جهان را در برگرفت. موجی که دولتمردان برخی ازآن کشورها را به این نتیجه رساند که چنانچه در برابر این موج مقاومت کنند نظام سیاسی آنها با خطر سقوط مواجه خواهد شد. بنابراین سران این کشورها تلاش کردند شکلی از دموکراسی را در کشورهایشان برقرار کنند. شکلی که منطبق بر الگوی شبه دموکراسی بود. الگوئی که جنبه نمادین و نمایشی شاخص های دموکراتیک ویژگی اصلی آن است.
از همین رو حکومت هائی که این الگو را می پذیرند فقط در ظاهر دموکرات هستند. بدین معنا که حکومت ها انتخاب آزاد را به رسمیت می شناسند اما آنچه در عمل شکل می گیرد انتخاب نمایشی است وضعیتی که سبب می شود تا نخبگان حکومت پیشین در ظاهری دموکراتیک به صحنه قدرت بازگردند. پس از برکناری حبیب بورقبیه آنچه در تونس حاکم شد شبه دموکراسی بود از سال ۱۹۷۸ تا چندی پیش که بن علی قدرت را در اختیار داشت چندین انتخابات برگزار شد که در برخی از آنها تنها خودش کاندیدا بود و در برخی دیگر انتخاب رقبا به نحوی انجام می گرفت که بازنده انتخابات باشند. در اثر این روند بود که مشروعیت رژیم بن علی دستخوش بحران شد. بحرانی که در برانگیخته شدن مردم تونس چنان نقش داشت که بن علی در مواجه با آن راهی جز فرار از کشور نداشت.

(۳) بیداری اسلامی: سیاست های بورقبیه در دهه ۷۰وهمزمان با انقلاب اسلامی ایران به شکل گیری یکسری جریانات اسلامی انجامید. در سال ۱۹۷۸اولین تجمع اسلامی در تونس از سوی همین النهضه شکل گرفت که البته در ان زمان ذیل نام جماعت اسلامی فعالیت می کرداینها امتدادجماعت اسلامی پاکستان بودند که به پیروی از این گروه به فعالیت می پرداختند. این تجمع تلاش کردکه خود رابه عنوان حزبی سیاسی مطرح کند اما درسال۱۹۸۱ بورقبیه انها راتحت تعقیب ومحاکمه قرارداد وروانه زندان کرد این جریان پس از این تحول تبدیل به حرکتی نیمه مخفی شد که با گسترش فعالیت های خوددر لایه های اجتماعی پایین توانست پایگاه توده ای خود را چنان وسعت بخشد که همان پایگاه زمینه اصلی برای بیداری اسلامی شد

(۴) عامل بین المللی: پس از یازده سپتامبر به دلیل حضور جمهوریخواهان و نومحافظ کاران در قدرت، استراتژی غالب در سیاست خارجی آمریکا امنیتی شد. اگر جمهوریخواهان در راس قدرت می ماندند سرنوشت بسیاری از کشورها کما فی سابق ادامه می یافت به عبارتی حکومت هائی همانند بن علی فضای تنفسی بیشتری داشتند. اما روی کار آمدن باراک اوباما و دموکرات ها فضا را دگرگون کرد و آن فضای امنیتی به نفع فضای دموکراسی خواهانه پس نشست. بدین معنا که دموکرات ها با توسل به حقوق بشر، دموکراسی، آزادی بیان و مسائلی از این دست به فضای باز سیاسی دامن زدند.
نتیجه این وضعیت آن شد که در کشورهای تونس، مصر، سودان و غیره انتخاب آزاد برگزار شود و نیروهای اپوزیسیون وارد رقابت شوند و بخشی از قدرت را به خود اختصاص دهند. بدین ترتیب نیروهای مخالفت قدرت بیشتری یافتند و مردم حامی آنان با امنیت و آزادی بیشتری به مخالفت با حکومت ها پرداختند. روندی که از آن به عنوان یکی از عوامل اصلی در پیروزی قریب الوقوع جنبش مردم تونس نام برده می شود.

(۵) بیکاری و رکود اقتصادی: در ماههای اخیر در تونس بیکاری به ۱۴ درصد رسیده بود و کالاهای اساسی مثل مواد غذائی به زحمت خریداری می شدند. به گفته شهروندان تونسی قیمت شیر در ماهای اخیر دو برابر شده بود. افزون بر این بسیاری از بیکاران از فارغ التحصیلان جوان بودند که اکنون در آستانه تشکیل زندگی قرار گرفته بودند. همچنین کاهش گردشگران خارجی در اثر بحران اقتصادی بین المللی مزید بر علت شد. لذا آنچه بیشتر در سقوط رژیم اقتدار گرای بن علی نقش داشت بیداری اسلامی ونبود اشتغال و بیکاری وعدم توزیع قدرت وثروت بود.

نتیجه گیری: بطور کلی جنبش مردم تونس به یک سری از اهداف خود دست یافته است. اما جنبش هنوز تکاپو دارد. به این معنا که خواسته های جدیدی را جنبش مطرح می سازد. تدوین قوانین اساسی جدید و تسویه کامل افراد وابسته به حکومت پیشین سرلوحه این خواسته هاست. به عبارتی جنبش خواهان حذف سیستم است. اما این وضعیت حاکی از آن نیست که جنبش به انقلابی افراطی تبدیل خواهد شد. همچنین روند استمراری جنبش متضمن تحولات ذیل نیز بوده است، اولاً تقاضای جنبش را نسبت به تغییرات کیفی و کمی بیشتر کرده است. ثانیاً موجب همراهی و حمایت جدی غرب شده است ثالثاً کشورهای عربی دیگر از سرایت آن در امان نمانده اند. بنابراین ما با دوران جدید در جهان عرب و منطقه خاوریانه مواجه هستیم

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات