فارن پالیسی؛
ایران بازیگری عاقل در عرصه سیاست خارجی است
سیاستهای اعلانی و اعلامی جمهوری اسلامی ایران نشان داده است که بازیگری کاملاً عقلایی و عملگرا در عرصه سیاست بینالمللی است.
به گزارشافکارنیوز، ایران به مثابه بازیگری مهم در منطقه و نیز عرصه جهانی است که به هر حال بر اساس منافع و چالشهای پیش روی خود تصمیم سازی میکند و هرگز نمیکوشد با تصمیم سازی غیرعقلایی، منافع خود را در معرض خطر قرار دهد.
آیا ایران بازیگری غیرعقلانی است؟ خیر.
مثل روز روشن است که جمهوری اسلامی اهداف و مقاصدی را در خاورمیانه دنبال میکند که این کشور را در تقابل با ایالات متحده قرار میدهد. ایران مثلاً با اسرائیل به عنوان یک دولت یهودی مخالفت و با پادشاهیهای عربی محافظهکار خلیج[فارس] به منظور کسب نفوذ منطقهای رقابت میکند. اما این بدان معنا نیست که ایران بازیگری غیرعقلانی است: در مقابل، رهبران برجسته این کشور از جمله آیت الله علی خامنهای رهبر ارشد ایران بسیار محاسبهگر و با تدبیر است. رفتارهای عجیب و غریب رئیس جمهور محمود احمدی نژاد و اظهارات ماجراجویانه وی نباید باعثنادیده گرفتن این واقعیت شود که جمهوری
اسلامی علاقهمند است که برای بقای خود هر کس دیگر را قربانی کند. زمانی که دورنمای ایران مجهز به سلاح هستهای را در نظر میگیریم، باید سپاسگزار باشیم که مفاهیم و ارزشهای شهادتطلبانه و اعتقادات منجیگرایانه نقش برجستهای در تصمیمگیریهای ایرانیها ندارند.
بازدارندگی عاملی است که به ایران انگیزه میدهد تا به دنبال سلاح هستهای باشد و تلاشهای منجیگرایانه مربوط به پایان جهان در این میان نقشی ندارند. جمهوری اسلامی نیروهای نظامی معمولی و نسبتاً ضعیفی دارد که قابل مقایسه با نیروهای آمریکا و نیروهای اغلب کشورهای غربی نیست - عمده تجهیزات ناوگان دریایی و یا تجهیزات مربوط به نیروهای زمینی از دهه شصت و هفتاد قرن گذشته بر جای مانده است -. ایران تلاش میکند تا از طریق یک دکترین نامتقارن این نقطه ضعف را جبران نماید: این کشور از گروههای تروریستی و شورشی در سرتاسر خاورمیانه حمایت کرده و ناوگانی از «جنگجویان» ایجاد کرده
است که – در بهترین حالت - میتواند کشتیهای آمریکایی را مورد حمله قرار داده و عبور و مرور کشتیها در خلیج فارس را مختل نماید. همه اینها بدان خاطر است تا مانع از آن شود که آمریکا رژیم حاکم در ایران را تغییر دهد.
سلاحهای هستهای می تواند برای یک نظام ناامن بازدارندگی کامل فراهم نماید. دلایل زیادی وجود دارد که ایران را ناامن میکند: این کشور یک کشور شیعی است و دولت دینی ایران با اکثریت فارسیزبانان بوسیله عربهای سنی متخاصم احاطه شده است؛ عربهایی که اکنون به آمریکا به عنوان کشوری نگاه میکنند که رژیمهای غیردوست در افغانستان و عراق را تقریبا به راحتی سرنگون ساخته است. نظام ایران به هر دوی این جنگها به عنوان حوادثی که به اعتبار و قدرت آمریکا لطمه زده است، نگاه میکند اما در عین حال میداند که این بدون داشتن بمب اتمی به خودی خود نمیتواند برای کشور ضمانتی در
درگیری احتمالی آینده علیه نیروی نظامی عظیم و برتر آمریکا باشد.
احتمال اینکه ایران به دنبال سلاحهای هستهای باشد - با تمامی خطرهایی که به همراه دارد - یک امر منطقی به نظر میرسد و تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای منحصر به جمهوری اسلامی ایران نیست: هر سیستم سیاسی در ایران چه امپریالیستی، چه دینی و چه دموکراتیک در بهترین حالت به تواناییهای سلاحهای هستهای توجه نشان میدهد. هرچند که ایرانِ مجهز به سلاح هستهای یک تحول خطرناک به شمار میرود، اما نگاه ژرفتر نشان میدهد که این میتواند برای آمریکا و همپیمانان آن خوب باشد چرا که در این صورت ایران به یک چالش مهار شدنی تبدیل میشود.
آیا ممکن است ایران اسرائیل را ویران کند؟ به هیچ وجه؛
آیتالله خامنهای اسرائیل را به عنوان «غده سرطانی که باید نابود شود» توصیف کرده است، اما چنین نیست که وی هر صبح که از خواب بیدار میشود به نابودی اسرائیل فکر کند. نفرت جمهوری اسلامی ایران از اسرائیل واقعی است اما سیاستهای این کشور در قبال اسرائیل بسیار عملگرایانهتر از چیزی است که تصور میشود.
رهبران ایران به اسرائیل از همان دریچهای که شاه مینگریست، مینگرند، در حالی که شاه به ائتلاف ایرانی - اسرائیلی به عنوان ابزاری برای مهار کمونیسم و پانعربیسم مینگریست، جمهوری اسلامی به اسرائیل به عنوان پایگاه استعماری غرب در منطقه مینگرد. رژیم انقلابی ایران «آزادی» مسلمانان بویژه فلسطینیها را به عنوان یکی از اهداف محوری سیاست خارجی خود میداند.
فارغ از مسأله ایدئولوژی، مخالفت با اسرائیل چندین منفعت عملی برای جمهوری اسلامی به ارمغان میآورد. این به طور مشخص از انزوای منطقهای ایران در خاورمیانه کاسته و باعثمیشود هدف برخی از اعراب سنی برای از میان برداشتن اسرائیل نیز تأمین شود.
ایران از همان ابتدای تأسیس نظام انقلابی خود همواره با اسرائیل مخالفت کرده و حمایتهای مالی و نظامی در اختیار گروههای تروریستی نظیر حزبالله و حماس قرار داده است. اما نظام ایران در دیدگاههای خود نسبت به اسرائیل متأثر از تعصبات مذهبی نیست. به عنوان مثال، تهران حمله به اسرائیل از طریق موشکهای خود را به تعویق انداخته است، چنانچه این کشور نگران واکنش اسرائیل نیز هست. هرگونه حمله هستهای ایران به اسرائیل به طور مشخص به معنای انتقامجویی سخت اسرائیل و آمریکا و به معنای نابودی حکومت ایران خواهد بود.
از منظر[آیت الله] خامنهای وجود اسرائیل به مراتب بهتر از یک جنگ هستهای است که ویرانیها متقابل به همراه داشته باشد. حکومت ایران میتواند اسرائیل را به خاطر تمامی مصیبتها و مشکلات منطقه سرزنش کند و از شدت برخی فشارها علیه خود بکاهد. از این رو، ترور فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سوریه به مخالفت تهران با شورشیان سنی ارتباط داده نمیشود بلکه از سوی رژیم ایران به «نقشههای صهیونیسم» نسبت داده شده است.
با این وجود، این مسأله امکان برخورد هستهای متقابل غیرعمدی و اتفاقی میان اسرائیل و ایران هستهای را بویژه در سایه فقدان تماس کافی میان تهران و تلآویو منتفی نمیسازد. توسعه سلاحهای هستهای ایران، دست کم برقراری خطوط شفاف ارتباطی و کانالهای تماس میان تهران و واشنگتن را لازم میگرداند.
آیا سلاحهای هستهای ایران را ترغیب خواهد کرد؟ قطعاً خیر.
نگرانی رایج از ایران هستهای این نیست که این کشور از سلاحهای هسته ای به صورت مستقیم علیه رقبای خود نظیر عربستان سعودی استفاده کند، اما دستیابی به سلاح هستهای میتواند ایران را تهاجمی کرده و رژیمهای محافظهکار عربی را تضعیف نماید. به عنوان مثال ایران مجهز به سلاحهای هستهای در ممانعت از کشتیرانی در تنگه هرمز و یا دامن زدن به ناآرامیها در خلیج فارس امنیت بیشتری احساس خواهد کرد.
در واقع ایران از بمب اتمی برای گسترش نفوذ خود در سرتاسر خاورمیانه استفاده نخواهد کرد. عربستان سعودی و همپیمانان آن از جمله رژیم سنی حاکم در بحرین بعضا ادعا میکنند که ایران از اقلیت جمعیت شیعی به عنوان ستون پنجم و با هدف برآورده نمودن اهداف و بلندپروازیهای خود استفاده میکند. این درست است که ایران در گذشته شیعیان را برای شورش علیه دولتها تحریک میکرد – تلاش گروه شیعیان بحرین در سال ۱۹۸۱ برای سرنگونی پادشاهی بحرین به تهران نسبت داده شده است - اما امروزه تاثیر ایران به مراتب کم شده است. قیام مردم بحرین به رهبری شیعیان به صورت مستقیم از سوی تهران هدایت
نمیشود، اما این قیام نتیجه سرکوب مردم از سوی خود دولت بحرین است. سعودیها نگران آن هستند که مبادا دسیسههای ایران دلایل واقعی بیثباتی در برخی کشورهای عربی حاشیه خلیج[فارس] را محو کند.
بسیاری از عربها اکنون میدانند که جمهوری اسلامی تفاوت چندانی با رژیمهای سرکوبگر خود ندارد بویژه پس از آنکه شاهد بودند تهران در سال ۲۰۰۹ واکنش تندی به اعتراضات پس از انتخابات نشان داد. همچنین حمایت ایران از خشونت نظام سوریه جایگاه آن را در منطقه تنزل داده است. افزون بر این، اکثر شیعیان خلیج[فارس] از پیروان سینهچاک آیت الله خامنهای نیستند، بلکه از سایر رهبران مذهبی نظیر آیت الله علی سیستانی در عراق تبعیت میکنند. همچنین بعید است که دستیابی ایران به سلاح هستهای نفوذ این کشور بر این شیعیان را افزایش دهد.
ایران مجهز به سلاح هستهای به لحاظ اقتصادی در هر حال همچنان به کشورهای عربی حاشیه خلیج وابسته باقی خواهد ماند. عربستان سعودی قدرتمندترین بازیگر در اوپک است، در مقابل جایگاه ایران در سالهای اخیر تنزل یافته است. ریاض صادرات انرژی خود به مشتریان سنتی ایران را افزایش داده است که عمده آنها از میان کشورهای آسیایی هستند و همین مسأله این امکان را برای آمریکا فراهم کرده است تا تحریمها برضد ایران را بدون آنکه قیمتهای نفت تغییرات بنیادینی را تجربه کند، تحمیل نماید. ایران همچنین به صورت اساسی به امارات متحده عربی وابسته است و علی رغم تحریمها، دبی به عنوان
مهمترین گذرگاه اقتصادی ایران به جهان خارج ایفای نقش میکند. ایران هستهای همچنان به بهبود وضع اقتصادی خود فکر میکند: اختلال در عبور و مرور کشتیها در تنگه هرمز ممکن است بیش از آن که به منافع همسایگان ایران آسیب وارد کند، به منافع خود این کشور لطمه بزند.
جمهوری اسلامی ایران شاید در کوتاه مدت دست از دشمنی و مخالفت با کشورهای عرب حاشیه خلیج[فارس] برندارد، اما توانایی این کشور برای بر هم زدن نظم منطقهای بسیار محدود شده است و این تاثیرگذاری حتی اگر ایران به سلاح هستهای نیز دست یابد، محدود باقی خواهد ماند.
آیا ایران بازدارندگی هستهای خود را به سایر «نمایندگانش» گسترش خواهد داد؟ چندان با اطمینان نمیتوان این امر را تأیید کرد.
تحلیلگران آمریکایی و اسرائیلی اغلب اظهار نگرانی میکنند که حزب الله و حماس ممکن است از سوی ایرانِ مجهز به سلاح هستهای تشویق شوند. این تحلیلگران بیم آن دارند که این «نمایندگان» بدون هرگونه بازدارندگی و با بیباکی به اسرائیل حمله کنند و نزد خود چنین تصور کنند که اسرائیل به دلیل ترس از وقوع درگیری هستهای از واکنش پرخاشگرانه علیه آنان بپرهیزد.
در ابتدا باید اشاره کنیم که اصطلاح «نماینده» مشکلزا است. حزبالله علی رغم روابط مذهبی و ایدئولوژیکی نزدیک خود با تهران در وهله نخست از منافع محلی و داخلی خود مراقبت میکند. این سازمان شبهنظامی لبنانی شاید از سوی ایران مجهز و تسلیح شود و شاید از نزدیک با تهران برای حمایت از رژیم سوریه همکاری کند، اما چنین نیست که تمامی منافع این گروه با بلندپروازیهای ایران همسو و در یک راستا باشد.
تعادل فرقهای شکننده در لبنان را تصور کنید، حزب الله همانگونه که از شیعیان درخواست میکند به ناچار باید از کشورهای سنی و جوامع مسیحی نیز درخواست کند. حزب الله نمیتواند به عنوان پیاده نظام تمام عیار ایران ظاهر شود. حتی اگر اسرائیل به ایران حمله کند، هیچ ضمانتی وجود ندارد که حزب الله به انتقام جویی برخیزد، بویژه اگر توانایی اسرائیل را برای ویران نمودن پناهگاههای شیعیان از طریق حملات هوایی اجتنابناپذیر فرض کنیم.
ایران نیز ممکن است تمایلی به گسترش چتر هستهای خود بر سر حزب الله نداشته باشد. اصلیترین دلیل حمایت ایران از حزب الله آن است که این کشور بتواند نفوذ منطقهای خود را گسترش دهد، بدون آنکه جنگ به دروازههای تهران کشانده شود و خطر برخورد هستهای با تل آویو این هدف را تضعیف میکند. رژیم ایران ترجیح میدهد که به جای آنکه به صورت مستقیم وارد جنگی هستهای یا قراردادی با اسرائیل شود، از دیگران بخواهد که به جای او بجنگند.
ایجاد یک چتر هستهای بر سر حماس از سوی ایران نیز غیرمحتمل به نظر میرسد. این جنبش فلسطینی از حمایت نظامی ایران برخوردار است، اما پس از آغاز خشونتها در سوریه به لحاظ مالی و سیاسی خود را از تهران دور نگه داشته است. بهار عربی فرصتهای فراوانی در اختیار حماس قرار داده است، بویژه با سرنگونی نظام حسنی مبارک رئیس جمهور مصر و قدرتیابی اخوان المسلمین از انزوای خود کاسته است. رهبر تبعیدی حماس خالد مشعل در قطر سکونت گزیده است. وی از رجب طیب اردوغان به عنوان «رهبر» جهان اسلام تعریف و تمجید میکند.
به طور مشابه، بعید به نظر میرسد خامنهای به راحتی سلاحهای اتمی در اختیار «نمایندگان» ایران قرار دهد و برای انتقامگیری در سرتاسر خاورمیانه آنان را تقویت نماید. رهبر ارشد ایران حتی هنوز به افرادی نظیر آیت الله هاشمی رفسنجانی اعتمادی ندارد، هرچند که وی زمانی مسئولیتهای مهمی در جمهوری اسلامی برعهده داشته اما اخیرا صلاحیت وی برای رقابت در انتخابات پیش روی ریاست جمهوری تایید نشده است. اعتماد به یک گروه غیر ایرانی و مجهز نمودن آنان به سلاح هستهای برای فرد ریسکگریزی چون خامنهای ریسک بالایی دارد.
آیا ایران هستهای مهار شدنی نیست؟ این میتواند درست باشد.
اما بدون هزینه هم نیست. برنامهریزی برای مجهز شدن به سلاح هستهای اغلب به عنوان شکست آمریکا قلمداد میشود که نتوانسته است مانع از دستیابی جمهوری اسلامی به بمب اتمی شود. برخی تحلیلگران حتی آن را خطرناک دانستهاند: آنها میترسند که دستیابی ایران به سلاح هستهای برای همپیمانان آمریکا بویژه اسرائیل سیگنالهایی مبنی بر اینکه رئیس جمهور باراک اوباما حتی ممکن است در برخورد با این تهدید از زور نیز استفاده نکند، به همراه داشته باشد.
در حقیقت گزینه واقعی در دستیابی یا عدم دستیابی به سلاح هستهای مبتنی بر تصمیم اوباما نیست، بلکه به تصمیم رهبران ایران بستگی دارد. ایران حتی اگر با تحریمهای همه جانبه اقتصادی و حملات نظامی روبه رو شود، با موفقیت میتواند به سمت هستهای شدن گام بردارد. دانش و تکنولوژی هسته ای ایران توسعه پیدا کرده است، علاوه بر این نمیتوان با موشکهای دوربرد و یا بمبهای هوشمند آن را از بین برد. حمله نظامی علیه ایران می تواند این کشور را متقاعد کند که بیش از هر زمان دیگر به سلاح هستهای نیاز دارد.
در حقیقت، آمریکا از زمان انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ به هر طریق ممکن ایران را مهار کرده است. ایران از همان زمان تاکنون با تحریمهای گوناگونی روبه رو شده و آمریکا حضور بازدارنده نظامی خود در خلیج فارس را در طول سه دهه گذشته تداوم بخشیده است تا از هم پیمانان خود محافظت نموده و جلوی بلندپروازیهای منطقهای جمهوری اسلامی ایران را بگیرد.
نمیتوان انکار کرد که سیاست مهار و بازدارندگی برای آمریکا هزینهزا بوده است. آمریکا حضور نظامی قابل توجه خود در منطقه را ادامه خواهد داد و حتی ممکن است روابط خود با همپیمانان سنی خلیج[فارس] را تقویت بخشد، این در حالی است که برخی از این کشورها در جهان عرب غیر دموکراتیک هستند. ایرانِ مجهز به سلاح هستهای همچنین میتواند منابع و داراییها را از محور آمریکا به محور آسیای شرقی سوق دهد.
اما سیاست ممانعت نیز هزینههایی دارد. تحریمهای اقتصادی هرچند که فشارها بر رژیم ایران را افزایش میدهد، همچنین طبقه متوسط طرفدار آمریکا و دموکراسی خواه را نیز نابود میکند. اگر تحریمها و دیپلماسی کارآمد نباشند، تهاجم نظامی آمریکا یا اسرائیل علیه ایران نه تنها منجر به جنگ خونین یا طولانیمدت نخواهد شد، بلکه همچنین امید دموکراسی را برای نسلهای آتی ایران و نیز کل منطقه نقش بر آب خواهد کرد.
ایران به نظر شاهد تغییرات شگرف باشد. انتخابات ریاست جمهوری پیش رو ممکن است از سوی خامنهای مهندسی شده باشد و این مرد کهنهکار در راه خود ثابت قدم است، اما جامعه ایرانی نیز از سال ۱۹۷۹ به این طرف به صورت ریشهای تغییر کرده است. ایرانیها میخواهند مجدداً با جهانی که فرهنگ آنان در خلق آن نقش داشته است، ارتباط داشته باشند. جمهوری اسلامی ممکن است ایدئولوژیک باشد، اما غیرعقلانی نیست. رفتارها و اقدامات خاص این رژیم از جمله تعقیب توانایی هستهای و حمایت از رژیم سوریه در دراز مدت این کشور را تضعیف خواهد نمود. رژیم ایران کار خوبی انجام میدهد که خودش جلوی نفوذ و
تاثیر خود را میگیرد.
ایران مجهز به سلاح هستهای احتمال خطرناکی است. اما این تصمیمگیران آمریکایی را از فکر کردن جدی به سیاست مهار بینیاز نمیسازد. مهار ایران میتواند هزینهزا باشد، اما سیاست ممانعت محض هزینههای زیادتری به بار خواهد آورد.