خیزش مردم عرب و کاهش هژمونی آمریکا
اساسآ تحولات اخیر در شمال آفریقا و برخی از کشورهای عرب از نظر تاریخی نقطه عطفی به شمار می رود و از این حیث کم اهمیت تر از فروپاشی کمونیسم در اروپای شرقی (در سال ۱۹۸۹) نیست. در گام نخست باید این تحولات را شناخت، زیرادر برگیرنده پیا مدهای جهانی میباشند برای این امر بهترین شیوه آن است که دلایل ایجاد این تحولات مورد بحث و بررسی قرار گیرد. عمده ناظران بر این باورند که در جوامع عرب، مردم از نظر امرار معاش و نیاز مندی اقتصادی به ستوه آمده اند. در این کشورها طبقه کوچکی که به حکومت و دیکتاتور وابسته است، به طور انحصاری از منافع ورانت اقتصادی برخوردار بوده، در صورتی که توده و
قاعده اجتماعی فاقد هرگونه حمایت قانونی است.ادعای پویایی کاپیتالیسم در همگانی بودن آن و نبود تبعیض آن است، ولی نوع سرمایه داری که فقط در اختیار قشر کوچک اشرافیت حاکم است، نمی تواند برای بدنه جامعه رفاه نسبی فراهم کند و در دراز مدت بدنه و توده جامعه را سرخورده و الینه می کند. عامل دیگری که در اینباره مطرح است مقوله ((تحقیر عرب)) است. بدین معنا که حاکمان برخی از کشورهای عرب با حمایت سیاسی، نظامی، مالی آمریکا و غرب، و بستن باب هرگونه دیالوگ، مردم رااز هرنوع حق و صدا و مشارکت سیاسی محروم کرده اند. فرمان برداری، تمکین و تحمل این شرایط غیر دموکراتیک باعث(( سرخوردگی جمعی
عرب)) شده است، برای نمونه زمانی روزنامه الاهرام قاهره افتخار و زینت دنیای عرب بود و لیکن در ۳۰سال گذشته این روزنامه به بلندگوی یک حکومت فاسد و دست نشانده تقلیل یافت(۱) از نظر روانی و معنوی، انتفاضه و خیزش کنونی عرب در منطقه، این روایت را واژگون کرده و تحقیر عرب را به افتخار عرب تبدیل کرده است. قابل درک است که یکی از انگیزه های اصلی این خیزش ها در وهله اول ((حق مدار)) بودن آن است.عامل سوم محرومیت نسل جوان در این تحولات (خیزش های اجتماعی ) می باشد. بسیاری از ناظران با توجه به این ویژگی است که معتقد ند تحولات اخیر جوان گرا و ایدوئو لوژیک هستند. به عبارتی نقطه اولیه وضعیت
خیزش در میان جوانان بسته شد. آنان از یکسو بدنبال آزادی، خودمختاری، توزیع عادلانه ثروت و عزت و کرامت فرد بودند و از سوی دیگر این اهداف برای آنان ایدوئولوژیک بود بر این اساس جنبش هایی که در اثر این تحولات شکل گرفتند معطوف به خواست های دموکراتیک بودند. پس از این موارد
می بایست به استراتژی اپوزیسیون و تظاهرکنندگان به عنوان عامل کلیدی دیگر اشاره کرد. بطور نمونه از مصر نام برد. رژیم حاکم(رژیم حسنی مبارک) در این کشور ازلایه ها و اجزای مختلفی تشکیل شده بود: حلقه سیاسی شخص مبارک، حزب رانت گرای حاکم، ارتش مصر و حمایت آمریکا. در این راستا، آنچه اتفاق افتاد این بود که تظاهر کنندگان در میدان تحریر توانستند این اجزا را یک به یک خنثی کنند. از این رو از برخورد خصمانه با بعضی از حامیان مبارک مثل ارتش مصر و آمریکا خودداری کردند تا جنبش را گام به گام پیش میروند. برای تاکتیک و مرحله اول پیروزی، می خواستند این نکته را برسانند که جنبش تقاضاهای
دموکراتیک داشته و خاطر نشان سازند که خطر رادیکالیسم آنها را تهدید نمی کند، این استراتژی موفق بود.
ولی آنچه اهمیت دارد اثرات این تحولات بر توازن قوا در منطقه خاورمانیه می باشد. یکی از این اثرات این است که از میزان قدرت هژمون آمریکا در منطقه خاورمیانه کاسته خواهد شد. علت اصلی این امر آن است که شرایط جدید، بالانس و توازن استراتژیک را به نفع((محور مقاومت)) چرخانده است. در دوره دهه ۱۹۷۰، حاکمیت شاه در ایران، حکومت نظامیان در ترکیه و سیاست سازش انور سادات در مصر، سبب شده بودند تا آمریکا موفق به ایجاد((کمربند ارتجاع)) در منطقه بین ایران، ترکیه و مصر گردد. در دهه اخیر، هژمونی آمریکا((محور ارتجاع)) در منطقه را به گونه ای دیگر ترسیم کرد. بدین معنا که با متصل کردن مصر، خلیج
فارس و اردن این محور را شکل داد. به خاطر مشکلات اقتصادی مصر، نمی توان به طور واقع بینانه فرض را براین گرفت که دولت منتخب مردم مصر از مدار آمریکا کاملآ بریده و خارج شود، ولی با ارزیابی جو سیاسی می توان فرض را براین گرفت که دیگر کشور مصر در حد قلاب اصلی((کمربند ارتجاع)) در منطقه عمل نکند. در اثراین تغییر در((کمربند ارتجاع)) است که میتوان گفت پایه قدرت هژمون آمریکا در منطقه خاورمیانه کوتاه شده است. رخدادی که راستای قدرت یابی((محور مقاومت)) و کشور های حامی از آن میباشد.