از انحلال تا توسل به خشونت؛
سرنوشت اخوانالمسلمین پس از برکناری مرسی چه خواهد بود؟
آیا اخوانالمسلمین به خشونت روی خواهد آورد یا همچنان بر مشی مسالمتآمیز خود تأکید خواهد کرد؟ پاسخ این و چند سؤال مهم دیگر را در این گزارش بخوانید.
به گزارش افکارنیوز، برکناری محمد مرسی رئیس جمهور مصر تأثیرات زیادی بر آینده اخوان المسلمین نهتنها در مصر بلکه در سرتاسر جهان بر جای خواهد گذاشت. پس از کودتای نرم ارتش علیه دولت قانونی مرسی، گمانهزنیها درباره سرنوشت اخوان المسلمین در مصر آغاز شده است؛ آیا این گروه بار دیگر مانند گذشته منحل اعلام و حق تاسیس حزب از آنها سلب خواهد شود و رهبران آن تحت پیگرد قرار خواهند گرفت و روانه زندان خواهند شد؟ یا از پایگاه اجتماعی و تشکیلات نیرومند این گروه در آینده برای ساختن مصر استفاده خواهد شد و اجازه فعالیت و حضور در انتخاباتهای آتی به این
گروه داده خواهد شد؟ واکنش اخوان به حذف و اخراجش از عرصه قدرت چه خواهد بود؟ آیا به خشونت روی خواهد آورد یا همچنان بر مشی مسالمتآمیز خود تاکید خواهد کرد؟ اینها پرسشهایی است که با طرح احتمالات زیر تلاش خواهیم کرد به آنها پاسخ دهیم.
۱ - انحلال گروه اخوان المسلمین
اولین احتمال آغاز موج گسترده دستگیری رهبران و غیرقانونی اعلامکردن گروه اخوان المسلمین و انحلال تشکیلات وابسته به آن است. البته اخوان پیش از این در دوران جمال عبدالناصر غیرقانونی اعلام شد و بسیاری از رهبران این گروه به زندان انداخته شدند و بسیاری هم اعدام شدند. در دوران انور سادات هم پس از آنکه روابط دولت با گروههای اسلامی تیره شد، بسیاری از اخوانیها بار دیگر بازداشت و روانه زندان شدند و بسیاری هم کشور را ترک کردند و به کشورهای حاشیه خلیج فارس پناهنده شدند. در دوره مبارک فشارها بر این گروه ادامه یافت و کنترل پلیسی علیه اخوان اعمال شد. رهبران این گروه در
دادگاههای نظامی محاکمه شدند، در زندانها بدترین شکنجهها را تحمل کردند و هیچ گاه اجازه تاسیس حزب به این آنها داده نشد و به عنوان یک گروه غیرقانونی در معرض بدترین حملات و فشارها قرار گرفتند.
اکنون پس از کودتای نرم نظامیان علیه این گروه و بازگشت مجدد نظامیان به قدرت، احتمال تکرار همان سناریوهای گذشته در قبال اخوانیها وجود دارد. نشانههای این وضعیت را میتوان در دستگیری و ممنوعالسفر شدن بسیاری از رهبران اخوان و انتقال آنان به زندان طره - همان جایی که مبارک در آن نگهداری میشود - و آغاز روند تحقیقات علیه مرسی و برخی رهبران دیگر به اتهام کشتار تظاهراتکنندگان و نیز بسته شدن کانالهای ماهوارهای وابسته به این گروه و نیز درخواستها برای انحلال تشکیلات اخوان مشاهده کرد.
اگر بخواهیم به نقشه راهی که ارتش در نظر گرفته است، نگاه کنیم متوجه میشویم که مجازات و تنبیه سختی در انتظار رهبران اخوان خواهد بود. بر اساس این نقشه راه که البته مرسی قبل از برکناری آن را با قاطعیت رد کرد، تشکیل دادگاههای انقلابی برای محاکمه تحریککنندگان به خشونت و بازداشت خانگی رهبران اخوان المسلمین در دستور کار دولتمردان جدید قرار خواهد گرفت.
البته نباید نادیده گرفت که شرایط پس از انقلاب مصر با شرایط قبل از آن فرق کرده است. اکنون عمده مردم و سیاستمداران هرچند به حکمرانی اخوان ایراد دارند و معتقدند این گروه نتوانست انتظارات را برآورده سازد، اما مخالف تداوم هرگونه سیاستهای پلیسی و سرکوبگرایانه دوران مبارک درقبال مخالفان در دوران پس از انقلاب هستند. به نظر اینان نباید سرکوب، حذف، زندان، شکنجه، اعدام و انحلال در قبال اخوان در پیش گرفته شود، بلکه باید به این گروه به عنوان یک بازیگر سیاسی اجازه مشارکت در عرصه قدرت داده شود.
به هر حال اگر اخوان از طریق یک تصمیم قضایی و به بهانه اینکه گروهی دینی است و تاسیس گروه و حزب با گرایشهای دینی ممنوع است، منحل اعلام شود، اما قدرت ریشهدار فکری و اجتماعی این گروه را به هیچ وجه نمیتوان با یک تصمیم پاک کرد و نادیده گرفت و تاریخ این گروه در طول چندین دهه گذشته گواه خوبی بر این مطلب است. اخوان شرایط به مراتب سختتر از این راه پشت سر گذشته و توانسته جان سالم به در ببرد و ریشهکن نمودن اخوان خیال باطلی است که قابلیت اجرا شدن ندارد و هر گروه و جریانی که بر سر کار بیاید ناگزیر است که عنصر اخوان را در معادلات خود مد نظر قرار دهد.
۲ - استقبال از اخوان در ساختن مرحله آینده
احتمال دیگر دعوت از اخوان برای مشارکت و همکاری با دولت جدید است که البته احتمالی ضعیف است. چرا که نه خود اخوان دولت جدید را به رسمیت میشناسد و نه دولت جدید تمایلی به استفاده از اخوان خواهد داشت. اخوان المسلمین در بیانیهای که در پایگاه اینترنتی وابسته به خود منتشر کرد، هرگونه همکاری با حکومت غصبی کنونی و رفتار خشونتآمیز با تظاهرات مسالمتآمیز را رد نمود. به هر حال بعید به نظر میرسد جماعت اخوان المسلمین در دولت جدید این کشور شرکت کند چرا که این به نوعی تایید کودتا علیه خود و تایید ضمنی ناکارآمدی خود محسوب میشود.
البته سایر احزاب و گروههای اسلامی بویژه سلفیها به رهبری حزب نور که در کنار ارتش ایستادند و با برکناری مرسی موافقت نمودند، ممکن است در دولت آینده جایگاهی داشته باشند. رهبر حزب نور در جلسهای که طی آن عبدالفتاح سیسی وزیر دفاع مرسی را برکنار کرد، در کنار شخصیتهایی چون رئیس الازهر، پاپ شنوده، البرادعی و … حضور داشت.
از سوی دیگر مخالفان هم از فرصت پیش آمده سوء استفاده کرده و از جوانان اخوانی میخواهند که با انتخاب یک رهبری ملی جدید برای گروه اخوان به فعالیتهای مدنی و دینی و نه سیاسی بپردازند. این سخن به معنای آن است که اخوان باید اصل جدایی دین از سیاست را بپذیرد و اگر اخوان میخواهد فعالیت کند نباید وارد عرصه سیاست شود و این یعنی عملاً اخوان جایگاهی در سیاست نخواهد داشت و البته این چیزی است که مخالفان رؤیای آن را در سر میپرورانند و بعید است که اخوانیها به راحتی حاضر به پذیرش چنین پیشنهاداتی باشند.
۳ - توسل به خشونت
اخوان المسلمین از ابتدای تاسیس تاکنون هیچگاه به صورت جدی دست به خشونت نزده است و اساساً اخوان بر خلاف گروههای جهادی و سلفی مصری، به میانهروی و اعتدال شناخته میشود اما اکنون شرایط فرق کرده است. اخوان قدرتی را که از طریق صندوقهای رأی به دست آورده بود، با توطئه مخالفان داخلی، نظامیان و کشورهای خارجی از چنگ خود خارج شده میبیند. اکنون سؤال جدی این است که آیا آنان بیسر و صدا به خانه های خود باز می گردند و مانند سی و دو سال گذشته، از خشونت دست میکشند و یا اینکه عناصر افراطی در داخل این گروه دست به سلاح خواهند برد؟
اخوان پس از برکناری مرسی با صدور بیانیهای از تظاهرکنندگان و طرفداران خود خواست خویشتنداری کنند و به روند مسالمت آمیز تظاهرات پایبند باشند. اخوان المسلمین در این بیانیه ضمن مخالفت با اقدامات پلیسی و امنیتی علیه اعضای خود اعلام کرد: ما اقدامات سرکوبگرانه پلیس شامل قتل، بازداشت، محدود ساختن آزادی رسانهها و بستن شبکههای تلویزیونی را رد می کنیم و احتمال قوی آن است که اخوان این موضع خود در مخالفت با خشونت را تداوم بخشد.
اما در عین زمزمههایی شنیده میشود که گروه های افراطی در داخل این گروه شاید دست به سلاح ببرند. زمانی که مرسی میگوید برای جلوگیری از کودتا حاضرم جانم را بدهم و یا زمانی که دکتر بلتاجی تاکید میکند که برای دفاع از مشروعیت دولت مرسی تا آخرین قطره خون مبارزه خواهد کرد و طرفدارانش را به شهادت فرا میخواند، پس باید انتظار شرایط بدتر و وخیمتری را داشته باشیم. همچنین گفته میشود چندین خودرو حامل سلاح وابسته به جماعت اخوان المسلمین توقیف شده است.
هم اکنون مخالفان، اخوان را متهم میکنند که میخواهد دست به خشونت بزند و هراس و وحشت در میان مردم حاکمفرما سازد. پس از برکناری مرسی، در منطقه صعید که میلیونها نفر جمعیت دارد، اوضاع از کنترل ارتش خارج شده است و قبایل مسلح صحرای سینا با بیانیه ارتش مخالفند. همه رویدادها به این معنی است که کودتا هنوز کامل نشده است.
حتی ائتلاف نیروهای اسلامی به رهبری اخوان خواستار برگزاری تظاهرات میلیونی در روز جمعه در مخالفت با برکناری دکتر محمد مرسی شده و این بیانگر آن است که اخوان به همین راحتی حذف خود را نخواهد پذیرفت و از تمامی ابزارهای لازم برای مخالفت با این مسأله استفاده خواهد کرد. طرفداران اخوان و عناصر وابسته به جماعت اسلامی راهپیماییهای زیادی در استانهای مختلف تدارک دیده و لحن تهدید و ارعاب بر آنان سایه افکنده است و این زنگ خطری نسبت به وقوع درگیریهای خونین در آینده است.
۴ - بازگشت مجدد به سوی مردم و بازسازی خود
یکی از دلایل شکست اخوان آن بود که از مردم جدا شد، به خواستههای مردم و انقلابیون چندان اهتمام نورزید، به جای اعتماد به مردم اعتماد به غرب و آمریکا را سرلوحه خود قرار داد. این یک سال تجربه گرانبهایی برای اخوان بود که میتواند نقاط ضعف و قوت خود را ارزیابی کند. اگر عامل اقبال مردم به اخوان چه قبل از انقلاب و چه پس از انقلاب در انتخابات مجلس و ریاست جمهوری همین توجه اخوان به دغدغههای مردم بود اما از زمانی که اخوان به قدرت رسید این توجه کمتر شد و بسیاری از مردم نیز از این گروه روی گردان شدند. اخوان در دوره آتی تلاش خواهد کرد تا خود را بازسازی کند و نقش مؤثرتر و
مهمتری در عرصه سیاسی مصر بازی کند. از این رو این احتمال وجود دارد که اخوان وضعیت به وجود آمده را بپذیرد و جام زهر را بنوشد و خود را برای انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی آینده آماده کند - البته در صورتی که منحل اعلام نشود و از ادامه فعالیت سیاسی آن جلوگیری به عمل نیاید - و بدین ترتیب مانع جنگ و خونریزی در مصر شود. اخوان بازیگری است که نمیتوان آن را حذف کرد و حتی خود مخالفان و نظامیان بر این مسأله واقف هستند. لذا به احتمال زیاد اخوان در دورههای آتی با قدرت و قوت بیشتری به عرصه سیاسی باز خواهد گشت.
جمعبندی
كودتاي ارتش عليه اخوان ضربهاي بر روند مردمسالاري در مصر بود و نظاميان با حمايت قدرتهاي خارجي دولت مشروع اخوان را سرنگون ساختند. اميد ميرود اين اقدامات اقتدارگرايانه ارتش در همين جا پايان يابد و سياستهاي سركوب و حذف رقبا و مخالفان اسلامگرا بويژه گروه اخوان المسلمين در دوران پس از انقلاب ادامه نيابد. اگر سياست سركوب در پيش گرفته نشود و به تمامي گروهها اجازه مشاركت داده شود، به احتمال زياد اخوان هم رويه مسالمتآميز را در پيش گرفته و خود را براي بازگشت به عرصه سياسي از طريق شركت در انتخاباتهاي پارلماني و رياست جمهوري آينده آماده كند؛ بازگشتي كه اگر محقق شود
ثمربخشتر و كارآمدتر از گذشته خواهد بود.