تبلیغات
کد خبر: ۳۹۵۶۶۱

چرا لائیسم در ترکیه ناکام ماند؟

ترکیه به عنوان میراث­ دار امپراتوری مسلمان عثمانی، زخم ­­هایی عمیق از سوی لائیسم در پیکر پاره شده خود برداشت که آن را به سوی مرگ می­ کشاند اما این تن زخم خورده، دردهای خود را التیام بخشید و دوباره جان تازه­ای یافت.

چرا لائیسم در ترکیه ناکام ماند؟

به گزارشافکارنیوز،ترکیه به عنوان میراث­ دار امپراتوری بزرگ عثمانی، در مدت چندین سده، خلافت اسلامی در آن در جریان بود. با فروپاشی این امپراتوری و تأسیس جمهوری ترکیه به دست مصطفی کمال، تغییرات شگفتی در این کشور به منصه ظهور رسید که هر بیننده­ ای را به تعجب و تأمل می­ انداخت. تغییراتی که کل بافت دینی و فرهنگی آن را هدف گرفته بود. به دیگر بیان مدرنیته در مقابل سنت صف­ آرایی کرده بود. در این نوشتار در دو بخش این موضوع را مورد بررسی قرار خواهیم داد. در بخش اول به ناهم­خوانی­ های لائیسم با واقعیت­ های جامعه ترکیه و در بخش دوم به عوامل ناکامی لائیسم در ترکیه خواهیم پرداخت:

بخش اول: ناهم­خوانی لائیسم با واقعیت­ های جامعه ترکیه

۱ - الغای سیستم خلافت دینی

الغای سیستم خلافت در دو مرحله صورت گرفت؛ نخست در اول نوامبر ۱۹۲۲ مجلس ملی آنکارا، سلطنت را از خلافت جدا ساخت و دو سال بعد، مجلس ملی به اشاره آتاتورک، خلافت را ملغا اعلام کرد که با واکنش شدید روبه­ رو شد.(۱)

۲ - تغییرات دولتی در همه امور مربوط به دین

برای نهادینه کردن الحاد و بی­ دینی در جامعه، تغییرات چشم­ گیری در امور مربوط به دین انجام گرفت. تغییر آداب اسلامی به شکل آداب مسیحیت در دستور کار بود.

۳ - تغییر اجباری پوشش مردم

«قانون کلاه» از جمله تصویبات مجلس بود. تغییر در پوشش زنان به شکل خشونت­ آمیزی انجام گرفت.

۴ - تخریب و نابودی مساجد و اماکن مذهبی

دین­ زدایی لائیک­ ها فقط بر اکثریت ۹۹ درصدی مسلمانان اعمال شد. این در حالی است که لائیک­ ها از اقلیت­ های مذهبی حمایت می­ کردند. در این راستا هزاران مسجد تخریب شد.

۵ - حذف آموزش دینی از جامعه

در مدت شانزده سال از آغاز رسمی تسلط لائیسیزم، فقط ۲۸۷ نفر به صورت رسمی اجازه فراگیری قرآن به­ دست آوردند در حالی که مسیحی­ ها و یهودی­ ها مشغول فعالیت بودند.(۲)

۶ - حذف قوانین اسلامی

قوانین کشورهای سوئیس و ایتالیا جایگزین قوانین اسلامی شد و تمام قوانین اسلامی حذف شد. حتی مجازات­ هایی نیز برای انجام­ دهندگان احکام اسلامی وضع گردید.

۷ - اسلام­ زدایی و تسلط لائیسم بر قانون اساسی

به طور کلی اسلام­ زدایی در دستور کار قرار گرفت. دین اسلام به عنوان دین رسمی از قانون اساسی حذف گردید و اصل لائیسم بر نظام حاکم در ترکیه مسلط شد. صدور حکم گفتن اذان به زبان ترکی، تغییر تاریخ رسمی از هجری به میلادی، تغییر الفبای رسمی به لاتین و ممنوعیت تدریس زبان عربی از جمله فعالیت­ هایی بود که در این راستا انجام گرفت.

بخش دوم: عوامل ناکامی لائیسم در ترکیه

الف) ایجاد چالش ­های نظری در جامعه

۱ - لائیسم به مثابه پدیده ­ای تحمیلی و وارداتی

امپراتوری عثمانی در مقابل متفقین در جنگ جهانی اول شکست خورد و با به قدرت رسیدن مصطفی کمال در سرزمین­ های باقی­مانده امپراتوری، انگلیسی­ ها تأیید قدرت مصطفی کمال را منوط به لغو خلافت اسلامی و پذیرش لائیسم به عنوان مرام مکتب سیاسی حکومت کردند. غری­ی ها اصل لائیسم را دیکته کردند و در عهدنامه لوزان آوردند. کما اینکه انگلیسی­ ها تا زمانی که فسخ خلافت صورت نگرفته بود، سربازان خود را از بغار(استانبول) خارج نکردند. ماده ۴۲ عهدنامه لوزان حاکی است: «قوانین نباید مخالف با اعتقادات دینی اقلیت­ ها باشد.»(۳)

۲ - اجرای شکل افراطی و متفاوت لائیسم در ترکیه

در قانون اساسی کشورهای غربی نیز لائیک به طور مطلق حکم­فرما نیست. این در حالی است که در مدل ترکیه شکل افراطی از لائیسم اجرا شد که مخالف با ویژگی­های فرهنگی و اعتقادی مردم آن کشور است. در طول چندین سده، مرکز خلافت اسلامی در آن واقع شده بود و سخت ممکن بود که کشوری با چنین بستر تاریخی، یک مدل متفاوت را بپذیرد. در حقیقت می­ توان گفت که تغییری جدی در بافت سیاسی ترکیه اتفاق افتاده بود. در این تغییر شاهد تغییر نظام دولت وابسته به دین به نظام دین وابسته به دولت بودیم.

۳ - لائیسم و برداشت­ های متناقض جامعه

از آن­جایی که بستر فرهنگی جامعه ترکیه بستری دینی است لذا با تحمیل شدن لائیسم به آن، برداشت­ های مختلفی از آن بوجود آمد. این مسئله زمانی مشخص شد که نظرسنجی ­هایی در این زمینه انجام گرفت. از جمله آن­ها یک نظرسنجی است که در دهه ۱۹۸۰ به عمل آمد. در این نظرسنجی برداشت­ های متفاوتی از مفهوم لائیسم ارائه شد. طبیعی است که ارائه­مدل متناقض از باورهای مردمی، برداشت­ هایی متناقض نیز دربر خواهد داشت.

ب) عامل مشکلات و بحران­ های اجتماعی

۱ - ایجاد بحران هویت

۱-۱ - بحران هویت سیاسی

اروپاگرایی دولت­ های لائیک باعثایجاد بحران هویت سیاسی شده بود. این بحران زمانی بوجود می­ آید که این دولت ­ها خود را الگوی کشورهای ترک زبان و حتی کشورهای مسلمان آسیای میانه و قفقاز معرفی می­کنند و ناچار بودندکه از هویت­ های مشترک خود با آنان سخن گویند. حال با گرایش آن­ها به سوی اروپا، ناچار به انکار این ارزش­های مشترک هستند. این بحران زمانی شدت می­ یافت که اتحادیه اروپا با تحقیر ترکیه از پیوستن آن در اتحادیه خودداری می­کرد و عدم پذیرش خود را تفاوت­ های فرهنگی و تمدنی اعلام می­کرد.

۱-۲ - بحران هویت دینی

غیر از بحران هویت­ سیاسی می­توان از بحران هویت دینی نیز اسم برد. بحرانی که مردم ترکیه دهه ­ها از آن رنج می­ بردند. تفاوت­ های آشکار اعتقادی مردم با آن چیزی که به آنان دیکته می­ شد، باعثبیگانگی از خویش شده بود که برای بسیاری از مردم ترکیه غیر قابل پذیرش بود.

۲ - التهاب اجتماعی

التهاب اجتماعی نیز از بحران هویت ناشی شده بود. غربی کردن مردم با چوبه ­های دار آغاز شد. در اواخر نیز بوسیله­ آنتن ­های رسانه­ ها دنبال می­ شد. اما چنان که اشاره شد، واکنش مردمی در پی آن بوجود آمد. واکنشی که از عمق باورهای مردمی نشأت می­گرفت.

۳ - عادی شدن فساد و ناهنجاری­های اجتماعی

۳-۱ - دوری از حدود شرعی

نظام لائیک بر این باور بود که برای اروپایی شدن جامعه ترکیه، باید حدود الهی و فطری کنار گذاشته شود. چرا که اروپایی­ ها به این مسائل پایبند نیستند و اگر ترک­ ها بخواهند که اروپایی شوند، باید این حدود را کنار گذارند.

۳-۲ - ایجاد مراکز «خانه خلق»

برای گسترش سبک اروپایی، مراکزی به نام «خانه خلق» ایجاد شد. این مراکز فساد توسط کمالیست­ ها که حامیان لائیسم در ترکیه هستند ایجاد می­ شود. این مراکز برخلاف سبک زندگی مردم ترکیه بود.

۳-۳ - گسترش صنعت توریسم

صنعت توریسم سود سرشاری عاید ترکیه کرده است و نقش کاتالیزور در تأمین مالی برای جهش اقتصادی دارد. برای جهش اقتصادی، آزادی­ های بی­ حد و حصر برای توریست­ها و بخصوص بحثداغ توریسم جنسی در نظام لائیک رشد یافت. به طور مثال آمارهای غیر رسمی از وجود حدود ۵۰۰ دیسکو تنها در شهر استانبول و فعالیت ۲۰۰۰۰ فاحشه در آن­ها خبر می­داد. این برآورد تنها مربوط به دیسکوهای این شهر فارغ از کازینوها و فاحشه­ خانه­ های رسمی و نایت کلاب­ ها و غیره می­ بود.(۴) فسادی که از طرف نظام حاکم سرچشمه می­ گرفت، با گسترش صنعت توریسم به آن دامن زده شد.

۳-۴ - رشد سریع رسانه ­ها

تحولات ۱۹۸۰ بیشترین تأثیر را بر جامعه رسانه ­ای ترکیه برجا گذاشت؛ زیرا قانون جدید مطبوعات در این سال به تصویب رسید و بر اساس آن آزادی­ های بیشتری به رسانه ­ها داده شد.(۵) یهودیان بیشترین نقش را در تخریب فرهنگ جامعه داشتند که هم­گام با رشد رسانه­ ها، رسانه­ های خصوصی آنان رشدی سریع یافت.

۴ - تسلط نظامیان بر شئون مختلف جامعه

جامعه ترکیه را جامعه­ای نظامی خوانده ­اند. از مجموع رؤسای جمهوری لائیک، از ابتدا تا دهه ۱۹۹۰، تنها یک نفر غیر نظامی و بقیه همه از نظامیان و ژنرال­ های ارتش بودند.

۴-۱ - دموکراسی نظامی در ترکیه

ارتش مقام خود را فراتر از محدودیت­ ها، امنیت و انتقادات عمومی می­ دانست و همین امر باعثشده بود که دیگر بخش ­ها نیز آن را بالاترین مرجع جامعه بشناسند.(۶)

۴-۲ - روابط نظامی - مدنی در ترکیه

بین ارتش و سطوح غیر نظامی رابطه­ ای تنگاتنگ وجود داشت. از این طریق نیز اهداف ارتش اجرا می­شد.

۵ - فراگیر شدن ارتشاء و تسلط باندهای مالی مافیایی

فساد مالی و ارتشاء، بارها مقامات لائیک را مجبور به استعفا ­نمود. نظام لائیک نیز از آن­ها حمایت می­کرد. همچنین شرکت­ های بزرگ مافیایی غیر قانونی، اقتصاد ترکیه را تحت تأثیر خود قرار داده بود. در این شرکت­ ها نیز دستان پنهان مقامات ارشد دولتی دیده می­ شد.

ج) تعارض با اقلیت­ های نژادی و مذهبی

۱ - اقلیت­های قومیتی

هویت کردها نادیده گرفته می­ شد و لقب «ترک­های کوهی» به آن­ها داده شده بود. اصول کمالیسم تنها ملت ترک را مستحق حقوق قومی و ملی می­ دانست.

۲ - اقلیت­های مذهبی

علویان و به تعبیری شیعیان در ابتدای تأسیس جمهوری ترکیه خشنود بودند و از مصطفی کمال طرف­داری کردند؛ چرا که مورد ظلم امپراتوری عثمانی قرار گرفته بودند اما جمهوری تازه تأسیس نیز از ترس حرکت­های استقلال­ طلبانه، همان کاری را با آن­ها کرد که با کردها کرده بود.

نتیجه گیری

ترکیه به عنوان کشوری مسلمان، علی­ رغم پذیرش مدرنیته، بافت سنتی و دینی خود را حفظ کرده است. در این نوشتار سعی کردیم ناکامی­ های لائیسم را به تصویر بکشیم؛ لذا با توضیح ناهم­خوانی لائیسم با واقعیت­ های جامعه ترکیه، عوامل این ناکامی را بیان کردیم و مشخص شد که نسخه لائیسم، برای درمان دردهای جامعه ترکیه علاج نکرده است بلکه باعثشدت درد و رنجوری نیز شده است. به نظردوای آن نه لائیسم بلکه همان مدل دینی و ملی است که سال­ ها براساس آن بالنده شده است. برای همین است که بعد از سر کار آمدن احزاب اسلامی، دوباره شاهد این بالندگی­ ها هستیم.

منابع:

(۱) علل رشد اسلام­گرایی در ترکیه، محمدرضا زارع، اندیشه­سازان نور

(۲) علل رشد اسلام­گرایی در ترکیه، محمدرضا زارع، اندیشه­سازان نور

(۳) علل رشد اسلام­گرایی در ترکیه، محمدرضا زارع، اندیشه­سازان نور

(۴) ماهنامه راهبردی دیلک، ویژه­نامه ترکیه، شماره اول، مهر ۱۳۹۱

(۵) برآورد استراتژیک ترکیه(اجتماعی)، محسن مرادیان، موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران

(۶) برآورد استراتژیک ترکیه(دفاعی)، محسن مرادیان، موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات