زمینه های اشغال ارض کنعان
به مناسبت روز قدس سلسله یادداشت هایی را به منظور بررسی تاریخ اشغال سرزمین فلسطین و سیر مبارزات مردم مظلوم این دیار تقدیمتان خواهیم کرد.
به گزارش فارس، براي ورود به مبحث روند اشغال سرزميني كه امروز در ميان مسلمانان و اعراب با نام "فلسطين" خوانده ميشود و توسط اشغالگران بيگانه و صهيونيست، نام "اسرائيل" بر آن گذاشته شده است، بايد به سه عامل اصلي اين منازعه، نگاهي - هر چند كوتاه - افكند؛ عواملي كه باعث تبديل اين سرزمين به محل يكي از طولانيترين منازعات شناخته شدة بشري گرديده است؛ تاريخ، مذهب و جغرافياي فلسطين.
آنچه امروز به نام " فلسطین " میشناسیم، سرزمینی است بین یک مثلثبه مساحت ۲۷هزار کیلومتر مربع که تنها بخشی از " فلسطین تاریخی " را شامل میشود.
باید توجه داشت که " فلسطین " تا ابتدای قرن بیستم میلادی و پایان جنگ اول جهانی، یک محدودة جغرافیایی مشخص با مرزهای شناخته شده و ثابت نبود، بلکه تنها یک نام تاریخی برای منطقهای در غرب آسیا محسوب می شد. این منطقه بین دریای مدیترانه و رودخانه اردن از یک طرف و بین رودخانه " لیطانی " و " دریای سرخ " از طرف دیگر محصور بود و به دلیل اقامت اقوامی با نام تاریخی " پالست " یا " فالسط " در این محدوده که حداقل به ۱۳ قرن پیش از میلاد باز میگردد، " پالستین " یا " فلسطین " نام گرفت.
پیش از " پالست " ها یا " فالسط " ها، این سرزمین تا چند قرن به نام قوم دیگری که در آن استقرار و اکثریت یافته بود، " ارض کنعان " یا " سرزمین کنعان " نامیده میشد.
اطلاعات دقیقی از " فالسط " ها در منابع تاریخی به ثبت نرسیده است اما مسلّم این است که قوم " فالسط " توانست حضور خود را بر این سرزمین تثبیت کند و در طول تاریخ پرحادثة این دیار، راه خود را تا قرون معاصر باز نموده و نامش را بر این قطعه از آسیای غربی جاودانه کند.
*صلیب و هلال
هدف ما در این مجال اندک، بازبینی پیشینه باستانی فلسطین و فلسطینیان نیست، چرا که ریشههای مسائلی که طی یک سده اخیر در فلسطین واقع شده است و انگیزههای عوامل بحران جاری در آن سرزمین، از نظر تاریخی، بسیار متأخر بوده و مشخصاً از روزهایی خونین و طولانی آغاز میشود که در تاریخ تمدن جهان از آن با عنوان " سالهای جنگهای صلیبی " یاد میکنند؛ جنگهایی که دو قرن تداوم یافت و زمینهساز تغییرات جدی در دو تمدن غالب بر جهان، یعنی " تمدن اسلامی " و " تمدن مسیحی " را فراهم ساخت و به جرأت میتوان گفت، آن چه امروز به طور مرسوم با عنوان منازعه " اعراب و اسرائیل " عنوان میشود،
چیزی جز تداوم " جنگهای صلیبی " نیست و فلسطین بار دیگر به صحنة نبرد سرنوشتساز دو تمدن غالب جهان تبدیل شده است و این بار نیز نتیجة نبرد، هر چه باشد، تأثیرات عمیق و بنیادینی در آیندة جهان خواهد داشت.
*شهر سلام
شهر " بیتالمقدس "(به فتح " م " و سکون " ق ") که در میان مسیحیان و یهودیان به " اورشلیم " یا " جروزالم " اشتهار دارد، قلب " فلسطین " محسوب میشود. این شهر در میان هر سه دین ابراهیمی " یهود، مسیحیت و اسلام "، صاحب تقدس و احترام است.
مسیحیان، این شهر را زادگاه، قتلگاه و مدفن[موهوم] حضرت عیسی بن مریم(علی نبینا و آله و علیهالسلام) میدانند و مسلمانان هم برای محلی تحت عنوان " مسجد الاقصی " که در مرکز " بیت المقدس " واقع است، به عنوان نخستین قبلهگاه مسلمانان(تا پیش از تعیین مسجدالحرام به عنوان قبله مسلمین) و همچنین محل آغاز سفر آسمانی پیامبر اسلام(صلوات الله علیه) موسوم به " معراج "، حرمت فراوانی قائل هستند. بنابر نص صریح قرآن مجید، " مسجد الاقصی " و اطراف آن توسط خداوند برکت داده شده و بنابر سایر روایات اسلامی، این مسجد، دومین عبادتگاه مهم یکتاپرستان جهان است که سنگ بنای اصلی آن، همانند "
مسجدالحرام "، به دستور خداوند متعال و توسط پیامبران الهی(علیهمالسلام) گذاشته شده است.
یهودیان، سرزمین فلسطین را محل تشکیل اولین حکومت پادشاهی یهودی در سال ۱۰۲۹ پیش از میلاد میدانند. بنا بر روایات یهودیان، این حکومت توسط " شائول " تأسیس شد و توسط حضرت داوود(علی نبینا و آله و علیهالسلام) بر سرتاسر فلسطین گسترش پیدا کرد و با قدرت حضرت سلیمان(علی نبینا و علیهالسلام) تثبیت شد و با گسترش در میانه بینالنهرین و مصر، تا سطح قدرتی منطقهای و مقتدر، ارتقا پیدا کرد. این حکومت پس از مرگ " سلیمان "، دچار اختلاف و تجزیه شد و به دو حاکمیت مستقل تبدیل گردید که هر دو طی حدود سه قرن نابود شدند.
مطابق دعاوی یهود " اورشلیم " پایتخت " حکومت متحد یهودی " و مدفن پادشاهان آن، یعنی " داوود " و " سلیمان " است. دانستن این نکته ضروری است که تنها سند موجود برای آن چه یهودیان پیرامون " فلسطین "، " اورشلیم " و " تشکیل حکومت یهود " ادعا میکنند، کتاب " تورات " یا همان " عهد عتیق " است.
با عنایت به آن چه ذکر شد، " بیتالمقدس " همواره کانون توجه ادیان ابراهیمی جهان بوده و طبیعی است که با قدرتیابی هر کدام از این ادیان در عرصههای جهانی، برای تسلط بر این سرزمین به عنوان منطقهای مهم و سرنوشتساز، تلاشهای مؤثری صورت گیرد.
*زیر پرچم مسلمانان
فلسطین طی سالهای ۶۳۳ تا ۶۳۸ میلادی به طور کامل توسط سپاه مسلمانان به فرماندهی یکی از صحابه ی پیامبر اسلام(صلوات الله علیه) به نام " اسامه بن زید " از سلطة امپراتوری روم شرقی خارج شد و از آن پس تا ۴۶۵ سال به عنوان بخشی از " ولایات شام "، تحت حاکمیت بلامنازع مسلمانان قرار گرفت.
*تهدید تمامیت اروپا
به فاصلة کوتاهی پس از فتح فلسطین، لشکریان خلفای مسلمان، سراسر شمال آفریقا را به تصرف درآورده و به تنگهای دریایی در سرزمین " بربرها "(مراکش فعلی) رسیدند که پس از عبور سردار مسلمان، " طارق بن زیاد " از آن، به تنگه " جبلالطارق " شهرت یافت. مسلمانان با پشت سرگذاشتن این تنگه، قدم به " اروپا " گذاشتند و با تصرف بخش اعظم " شبه جزیره ایبِری "(شامل " اسپانیا " و " پرتغال " کنونی) پشت دروازههای جنوبی فرانسه متوقف شدند. به این ترتیب تمامی سواحل جنوبی دریای مدیترانه تحت حاکمیت مسلمانان قرار گرفت و راه را برای تهدید شبهجزیرة " ایتالیا " - قلب تجاری و مذهبی اروپا - باز کرد.
طی قرن نهم میلادی، سپاهیانی از مسلمانان توانستند در مناطق جنوبی " ایتالیا " نفوذ کرده و حتی چندین بار دروازههای شهر " رُم " را لمس کنند، اما توسط امیرنشینهای اروپایی و با زحمت فراوان به عقب رانده شدند. اگر در آن روزگار، نظام سیاسی اسلام دچار تقسیمبندیها و منازعات داخلی نبود و میتوانست توان بیشتری را در دریای مدیترانه متمرکز کند، بدون شک با تصرف شهری چون " رم "، جغرافیای سیاسی - مذهبی جهان، بسیار با امروز، متفاوت بود.
بههرحال، نتیجة این حملات به جنوب " ایتالیا "، تصرف جزایر استراتژیکی چون " سیسیل " و " پالرمو " توسط مسلمانان بود و به این ترتیب به جز محدودهای ناچیز از سواحل مدیترانه(عمدتاً در مجاورت یونان و ایتالیا) سایر آبهای این دریا، در سیطرة کامل ناوگان تجاری و نظامی مسلمانان قرار گرفت. این وضع تا مقطع " سالهای جنگهای صلیبی " ادامه داشت و دامنة بازرگانی مسلمانان از یک سوی دریا(یعنی از شام و مصر) به سوی دیگر(یعنی تونس، سیسیل، مراکش و اسپانیا) میرسید.
*کلیساوبحران قدرت و طلا
با ورود به قرن دهم میلادی، اروپا(کانون تمدن مسیحی) سیاهترین و فلاکتبارترین روزگار خود را به لحاظ سیاسی، نظامی و اقتصادی آغاز میکرد؛ آن هم در حالی که ممالک اسلامی، طلاییترین سالهای تمدن اسلامی را پشت سر میگذاشتند.
آیین مسیحیت از یک سو به دلیل ناتوانی کلیسا در سامان بخشیدن به ممالک اروپایی و از سوی دیگر به خاطر پایان هزارة اول میلادی و عدم تحقق وعدههای رهبران مذهبی مبنی بر ظهور حضرت مسیح(علی نبینا و علیهالسلام) با بحرانی فرساینده و خطرناک روبهرو بود. قدرتهای ریز و درشت اروپایی نیز با توجه به این " چالش سیاسی و فرهنگی دستگاه کلیسا در افکار عمومی "، سعی داشتند خود را از سلطه " پاپ " رها کرده و عواید اقتصادی مستملکات خویش را به جای سرازیر کردن به سوی روحانیت کاتولیک، در خزائن خود انباشته کنند. در چنین مقطعی، کانونهای ثروت و قدرت مسیحی با تقویت بنیه نظامی و از همه مهمتر
با استفاده از مناقشات داخلی مسلمانان، توانستند در سال ۱۰۹۱ میلادی جزیرة " سیسیل " را پس از حدود ۶۰۰ سال، از کنترل حکومتهای اسلامی خارج کنند. لشکریان مسیحی همچنین موفق شدنداز سال ۱۰۸۵ میلادی به بعد، حوزة حکومت مسلمین را در " شبهه جزیره ی ایبری " کاهش دهند. به این ترتیب آبهای " مدیترانه شرقی " به روی بازرگانان مسیحی باز شد و شهرهای ایتالیایی " پیزا "، " جنوا "، " ونیز " و " آمالفی "(اصلیترین کانونهای سرمایهداری در اروپای آن زمان) در صدد برآمدند دامنة قدرت تجاری خود را گسترش دهند و با پایان دادن به برتری مسلمانان در " مدیترانة غربی "، بازارهای آسیای غربی را(شامل
خاورمیانه امروزی و بخشهایی از آسیای میانه) به روی کالاهای اروپای غربی بگشایند. همچنین با تحقق این امر، گلوگاههای تجاری پرسودی در مسیر باستانی و استراتژیک " جاده ابریشم " تحت اختیار آنان قرار می گرفت. هیچکس به وثوق و درستی نمیداند که این سرمایهداران ایتالیایی تا چه حد به شخص پاپ تقرّب داشتند اما به طور قطع اینان به دنبال بهانههایی برای انگیزش احساسات عمومی بودند تا سپاهیان مورد نیاز خود را جهت تهاجم به مرزهای مسلمانان فراهم کنند و چه انگیزهای برای عوامالناس مسیحی بهتر از آزادسازی زادگاه و مدفن حضرت عیسی مسیح(علی نبیناو علیهالسلام)، در فلسطین
بود؟ سرزمینی که سواحلی طولانی در " مدیترانة غربی " داشته و ارزانترین راه تجاری زمینی برای رساندن کالاهای اروپایی به آسیا محسوب میشود.
گرچه نخستین کسی که لوای جنگ را برافراشت راهبی بنام پطرس از اهالی " گل "(فرانسه امروز) بود اما سرانجام این شخص " پاپ " بود که دست به کار شد؛ زیرا برپایی چنین جنگی میتوانست " چالش سیاسی و فرهنگی دستگاه کلیسا در افکار عمومی " را مغفول کرده و باعث" اتحاد اروپای مسیحی " برای مقابله با " کفار " و آزادی " سرزمین مقدس " شود. همچنین اروپای درگیر منازعات خانمانسوز داخلی، به واسطة این تدبیر، میتوانست با انتقال جنگ به خارج از اروپا، صلحی شیرین را تجربه کند. و در نهایت بدیهی بود که در صورت تحقق چنین مفروضاتی آن هم فرماندهی روحانیت کاتولیک، قدرت رنگباختة کلیسا، نسبتاً احیا شود
و بخش زیادی از سود سرشار حاصل از این " کشورگشایی مقدس " نیز خزائن کلیسا را انباشتهتر کند.
*حکومت صلیبی اورشلیم
با سخنرانی پاپ " اوربانوس "، فراخوان عمومی از مسیحیان برای آزادی " سرزمین مقدس " آغاز شد و در سال ۱۰۹۷ اولین " ارتش صلیبی " به سوی فلسطین حرکت کرد. هیچ کدام از پادشاهان اروپایی در فرماندهی و هدایت اولین لشکر کشی شرکت نداشتند زیرا از عواقب این ماجرا بسیار بیمناک بودند و فقط نجبا و اصیل زادگان بر صلیبی ها فرمانروایی میکردند.
علی رغم تجهیز و اعزام پر هیاهوی " ارتش صلیبی " ممالک اسلامی به قدری در منازعات داخلی خود غرق بودند که هیچ واکنشی در برابر این تهدید مسلم از خود نشان ندادند.
" صلیبیون " در سفری سه ساله، با گذر از آسیای صغیر و سوریه، به فلسطین پای گذاشت و پس از تصرف شهرهای " الرمله " و " یافا "، به " بیتالمقدس "(اورشلیم) رسید.
" بیتالمقدس " یک ماه در برابر محاصرة " صلیبیون " مقاومت کرد؛ اما سرانجام تسلیم شد و مسیحیان بلافاصله کشتاری عظیم را در تاریخ به نام خود ثبت رساندند و در حالی وارد صحن " بیت المقدس " شدند که گام های خود و سم هسبانشان در زیر لجه ای از خون قرار داشت. سرداران صلیبی در همان روز، تأسیس " حکومت لاتینی اورشلیم " رادر مناطق تحت اشغال خود به پایتختی " بیت المقدس " اعلام کردند. این کشور جدیدالتأسیس، شامل قسمت اعظم خاک " ولایات شام " می شد و تنها شهرهای " حلب "، " دمشق " و " حمص " در کنترل مسلمانان باقی مانده بود.
" حکومت لاتینی اورشلیم "، بنادر مهم و استراتژیک " یافا "، " صور "، " عکا "، " بیروت " و " عسقلان " را به امیرنشینهای " پیزا "، " ونیز " و " جنوا " واگذار کرد و به این ترتیب کانونهای سرمایهداری ایتالیا نتیجة مطلوب خود را از جنگ صلیبی گرفتند و براثر این پیروزی جان تازهای نیز در " دستگاه پاپی " دمیده شد. این وضعیت، ۸۸ سال به طول انجامید.
*بازگشت " بیت المقدس "
در سال ۱۱۸۸، سپاه مسلمانان به فرماندهی " صلاحالدین ایوبی " در نبردی که به " جنگ حطین " اشتهار دارد، خطوط دفاعی " اشغالگران صلیبی " را درهم کوبید و طی چند ماه، تمامی خاک فلسطین و سوریه(ولایات شام) را آزاد کرد. در این بین " بیتالمقدس " تنها پس از ۱۲ روز محاصره، دروازة خود را به روی سپاهیان صلاحالدین گشود و به این ترتیب فلسطین و پایتخت آسمانیاش، برای حدود ۸ قرن دیگر به آغوش اسلام بازگشت.
اروپا و لشکریان صلیبیاش برای بازیابی موقعیت طلایی خود تلاش بسیاری کردند و جنگهای صلیبی را تا یکصد سال بعد ادامه دادند؛ اما با شکستهای مفتضحانهای، که آزادی شهر " عکا " در سال ۱۲۹۱ میلادی آخرین آن ها به شمار می آید، موقتاً راضی به رها کردن " جبهههای صلیبی " شدند.
دربارة نتایج ظاهری و حقیقی جنگهای صلیبی مطلب فراوان است و البته این کتاب، عرصة طرح آنها نیست؛ اما دانستن این نکته ضروری است که تجربة ۸۰ سال تسلط بر آبهای " مدیترانه شرقی "، به قدری شیرین و پرسود بود که از دست رفتن آن، زخمی عمیق بر پیکرة کانونهای ثروت و قدرت اروپایی باقی گذاشت و سودای تسلط مجدد بر این منطقه، هیچگاه از حیطة طرح و برنامههای آنان برای " تسلط بر گلوگاههای قدرت و ثروت جهان " خارج نشد.
*و اینک " قسطنطنیه "
برخی مورخان معتقدند، قوای جهان اسلام بر اثر جنگهای صلیبی تحلیل رفته و در برابر سیل هجوم " مغول "، به مراتب آسانتر از آن چه ممکن بود، از پای درآمد؛ اما به سختی میتوان این فرضیه را پذیرفت، چرا که کمتر از دو قرن پس از پایان آخرین جنگ صلیبی، پایتخت افسانهای امپراتوری بیزانس(روم شرقی) به تصرف جنگجویان مسلمان درآمد و اسلامبول نام گرفت. اگر کمی منصفانه غائلة حمله مغول به سرزمینهای اسلامی را بررسی کنیم، به این نتیجه خواهیم رسید که تنها کشورهایی که در جنگهای صلیبی کمترین نقش را داشتند و در برابر لشکریان درندة پاپ واکنشی نشان ندادند، در هجوم تمدنسوز مغول، همة
هستی خود را باختند و حکومتهای مسلمانی که دو قرن در خطوط مقدم نبرد با صلیبیّون ایستادگی کردند، آنقدر توانمند باقی ماندند که با فتح " قسطنطنیه " در سال ۱۴۵۲ میلادی(و تمامی اراضی امپراتوری " بیزانس " طی چند سال بعد)، تاریخ جهان را به دو قسمت قبل و بعد از این فتح تاریخی تقسیم کرده و تمام موجودیت حریف تاریخی خود را تهدید نمودند.
با " فتح قسطنطنیه " توسط " سلطان محمد دوم عثمانی " و اضافه شدن قلمروی ثروتمند " روم شرقی " به سرزمین های اسلامی، مسلمانان که بر اثر منازعات داخلی و هجوم مغولان تا حد زیادی فرسوده شده بودند بازسازی تمدنی خود را آغاز کردند.
ورود سپاه اسلام به " قسطنطنیه " - که ستارة درخشان فرهنگ و تمدن غرب محسوب میشد - پشت تمامی شاهان اروپایی را به لرزه درآورد، چرا که امپراتوری بیزانس و شهر استراتژیک " قسطنطنیه "، علاوه بر اهمیت فرهنگی و معنوی خود، سدی بود که بیش از هزار سال اروپا را از سیلاب مهاجمان آسیایی حفظ کرد و اینک این سد در هم شکسته بود و مدت زمان زیادی نگذشت که پرچمهای سپاهیان عثمانی از حوالی شهر " وین " قابل رؤیت شد.
به این ترتیب بار دیگر راه تجارت اروپا با شرق، صعبالعبور و پر هزینه شد و تمامی بنادر استراتژیک دریای مدیترانه - جز مواردی معدود - در سیطرة مسلمانان قرار گرفت و این بار نه تنها از " مسیر خشکی امپراتوری بیزانس " خبری نبود؛ بلکه بخش بزرگی از " راههای تجاری دریای سیاه " هم تحت کنترل مسلمانان قرار داشت!
این وضعیت برای اروپای فقیر و در هم شکسته از " جنگهای داخلی " و " جنگ با مسلمانان "، حکم یک فاجعه را داشت.
*در جستجوی شاهراه
با سقوط بیزانس و پیشروی برقآسای مسلمانان در قلب اروپا، سرزمینهای مسیحی به دو قسمت تقسیم شدند؛ کشورهای اروپای شرقی، که خط مقدم مواجهه با مسلمانان را تشکیل میدادند و تمامی چند قرن آینده را به دست و پنجه نرم کردن با آنان گذراندند و کشورهای اروپای غربی، که در پی راهی برای خروج از انحطاط و ورشکستگی خود بودند.
به صورت سنتی برای اقتصاد اروپا، راهی جز تکیه بر بازرگانی و تجارت و تا حدودی کشاورزی متصور نبود. در آن روزگار، " شرق " تنها طرف تجاری اروپا، محسوب می شد؛ اما همانگونه که ذکر گردید، مسیر قدیمی تجاری به دلیل تسلط مسلمانان، پرهزینه و مخاطرهآمیز بود، البته " ایتالیا " و " فرانسه " با وجود مشکلات جنگ و راه زنی، همچنان به ته مانده این تجارت دسترسی داشتند، اما تجارت در این مسیر برای " پرتغال " و " اسپانیای مسیحی " که در دورترین نقطة جنوب غربی اروپا قرار داشتند، عملاً سودی نداشت. پس باید مسیری جدید پیدا میشد. البته " پرتغال " سرانجام توانست از طریق آفریقا معبری نه چندان پر
صرفه برای خود به سوی شرق بگشاید؛ اما حکام " اسپانیا " چارهای نداشتند جز این که راهی از غرب سرزمین خود به سوی شرق پیدا کند.
تنها ۴۰ سال پس از " فتح قسطنطنیه " به دست مسلمانان، حکومت " اسپانیای مسیحی " با تمام قوا بر آخرین بقایای " حکومت اسلامی آندُلُس "(در " شبهه جزیره ی ایبری ") حمله برد و در سال ۱۴۹۲ موفق شد شهر " غرناطه " را تصرف کرده و پس از ۷۸۱ سال، اسلام را به طور کامل از این شبهة جزیره براندازد و در همین سال ناوگانی را به فرماندهی دریانوردی به نام " کریستف کلمب " پس از تبرک شدن به وسیله ی پاپ، به افقهای دریای غربی خود راهی کرد تا شاید با دور زدن مسلمانان، راهی به " هند " یا " ختا "(چین) در شرق بگشاید و رونقی به بازرگانی ورشکستة خود ببخشد. چند ماه بعد، " کلمب " پای بر قارهای گذاشت که
گنجینههای بیپایان آن توسط صدها هزار یا شاید میلیونها بومی سادهدل محافظت میشد. چیزی کمتر از یک قرن زمان لازم بود تا ناوگان متبرّک شده توسط پاپ، از این مردمان، چیزی جز قبایلی کوچک، سرخورده و مفلوک با جمعیتی چند هزار نفری باقی نگذارد.
اینک غرب مسیحی، با پشتوانة سلطه خویش بر قارة آمریکا و در سایة ثروت عظیمی که از " معادن طلا و نقره این قاره " و از " اقتصاد کشاورزی مبتنی بر کشتزارهای وسیع خالی شده از بومیان " به دست میآورد، عصر جدیدی را آغاز میکرد.
*حریف در پشت سر
چند سال پس از " کریستف کلمب "، حکام " پرتغال " نیز با مشاهدة برق طلای کشتی های بازگشته از آمریکا، دریانوردان خود را به فرماندهی " واسکودوگاما " عازم پیدا کردن راهی به سوی " شرق " کرد. " ناوگان پرتغال " در سال ۱۴۹۷ به راه افتاد و پس از ماهها، با دور زدن قارة آفریقا، وارد " اقیانوس هند " شد. به این ترتیب عاقبت، " رؤیای غرب " توسط پرتغالیها به حقیقت پیوست و راهی به هندوستان و درست پشت سر جهان اسلام باز شد که بازرگانان مسیحی را از هزینة سنگین انتقال کالا از یک کشتی به کشتی دیگر و دادن عوارض مسیرها و صدمات راه خشکی و آبی قدیم، که از ایتالیا تا مصر] یا عربستان یا سوریه و یا
ایران[میگذشت، رها میکرد. نتایج اقتصادی کشف این راه، طی یک قرن آینده برای اروپای غربی، بسیار مفیدتر از نتایجی بود که از کشف آمریکا عاید شد.
*نقطه ی طلایی درآرایش جدید
با آغاز سدة شانزدهم میلادی دو کانون " شرق اسلامی " و " غرب مسیحی " شاهد یک تکانه ی عظیم تمدنی بودند. این تکانه در کانون " شرق اسلامی "، سه دولت مقتدر " هند "، " ایران " و " عثمانی " را پدید آورد و در کانون " غرب مسیحی "، امپراتوریهای " اسپانیا "، " پرتغال "، " انگلستان "، " هلند " و " فرانسه " را.
" کانون اسلامی " با تکیه بر منابع داخلی خود و ثبات و آرامش نسبی به واسطة دولتهای مقتدر خویش، تا دو قرن بعد، خود را در اوج نگاه داشت و " کانون غرب مسیحی " با تکیة بر ثروتهای دست نخورده و بیپایان " قارة آمریکا "، " آفریقای مرکزی و جنوبی " و " شبة قاره هند " خود را از فقر و فلاکت اقتصادی نجات داده و توانست تهاجمی جدی را برای سلطه بر شرق و غارت ثروتهای آن آغاز کند، خصوصاً این که این بار مانند " سال های جنگهای صلیبی "، تمدن اسلامی و تمدن مسیحی تنها در یک جبهه، رویاروی هم قرار نمیگرفتند، بلکه این بار مسلمانان، هم از شرق و هم از غرب، تحت محاصرة سپاه صلیبی قرار داشتند. "
فلسطین " طی این قرون تحت حاکمیت " امپراتوری اسلامی عثمانی " قرار داشت و بخشی از " استان سوریه " محسوب میشد. گر چه " انقلاب بازرگانی اروپای غربی "، رونق افسانهای بازارها و مسیرهای تجاری مدیترانه را برای مدتهای مدید از میان برد؛ اما سیر حوادثتاریخی یک بار دیگر به همة سرمایهسالاران و کانونهای قدرت جهانی ثابت کرد که این منطقة کوچک هیچگاه نباید مورد غفلت واقع شود. " مهاجمان صلیبی " که این بار توأمان از شرق و غرب، نفوذ خود را آغاز کرده بودند، باید در " نقطهای طلایی " به هم دست میدادند و حلقة محاصره حریف را کامل میکردند. این " نقطة طلایی "، با توجه به شرایط
اقلیمی و حوادثتاریخی آینده، جایی جز " فلسطین " نمیتوانست باشد.
*برای دولت نه برای سرزمین
قرن هجدهم میلادی را باید آغاز تهاجم جدی غرب تحت عنوان " استعمار " به مشرقزمین دانست. برای درک هر چه بهتر " بحران فلسطین "، بررسی اجمالی تکاپوی جهانی " استعمار " و " استعمارگران " ضروری است.
پیش از قرن هیجدهم، در قرون ۱۶ و ۱۷ میلادی نیز ناوگان بازرگانان اروپای غربی، با توسل به حربة نظامی، موفق شده بودند مناطق و جزایر کوچکی را در " اقیانوس هند " و " خلیج فارس "، به عنوان پایگاههای کنترل راههای تجارتی به اشغال در آورند، اما جز چند مورد انگشتشمار، تلاشی در جهت تصرف و اشغال کامل یک سرزمین و سرنگونی دولت آن به انجام نرساندند. جنگهای میان ناوگان اروپایی و دولتهای هند و ایران، در حد تلاش برای حفظ جزایر و بنادر تحت تصرف اروپاییان بود. به عنوان نمونه، در یکی از این جنگها، به سال ۱۶۸۹، انگلستان با پادشاه مقتدر " دولت اسلامی هند " بر سر تصرف یک بندر کوچک
درگیر شد و شکستی مُدهِش و تحقیرآمیز را متحمل شد.
این شکست درس بزرگی به انگلستان داد و به آنان آموخت که با حضور دولتهای مقتدر اسلامی هند و ایران در قارة آسیا، نمیتوان به تسخیر سرزمینهای شرق دست زد.(همچون قارة آمریکا و جنوب آفریقا و جزایر آسیای جنوبشرقی و مانند دوران یکهتازی پرتغالیها در قرن گذشته).
تمامیت " استعمار غرب " با شکست هایی از این قبیل فهمید که بدون متلاشی کردن دولتهای مقتدر مشرق زمین، ایجاد یک امپراتوری جهانی غارتگرانه غیرممکن است.
*سقوط خاکریز هند
دو سال پیش از شکست تاریخی انگلستان در هند، هیأت مدیرة " کمپانی هند شرقی " در لندن، به رییس نمایندگی این کمپانی در شهر " مَدْرَس " هندوستان نوشته بود:
" برای ایجاد چنان سیاست داخلی و قدرت نظامی و ایجاد و حفظ منبع درآمد بزرگی که بتواند تأمین کنندة آن باشد، به یک مستعمرة بزرگ، خوش قوام و با ثبات انگلیسی در هند نیاز است. "
طی سالهای آینده، انگلستان سیاست از هم پاشاندن دولت مقتدر هند را در پیش گرفت و موج جدید تهاجم خود به ساختار سیاسی شبه قارة هند را آغاز کرد. از این زمان، " کمپانی هند شرقی "(بازوی اجرایی انگلستان در هند) با حربههای گوناگون، از طراحی و ساماندهی فرآیندهای پیچیده و پنهان سیاسی تا تهدید مسلحانه و تهاجم نظامی، به تدریج در شؤون سیاسی و اقتصادی هند نفوذ کرد. این مرحله یک قرن به درازا کشید و سرانجام در اوایل قرن نوزدهم میلادی، سلطة استعمار بریتانیا بر شبه قارة هند کامل شد و در اول نوامبر سال۱۸۵۸ دولت بریتانیا، طی اعلامیهای انحلال " کمپانی هند شرقی " را اعلام کرد و ادارة
امور هند را مستقیماً به دست گرفت.(البته مورخان انگلیسی، سرآغاز حکومت رسمی بریتانیا در هند را سال ۱۷۵۷ میدانند که طی آن " لرد کلایو " طی جنگی، شکست سال ۱۶۸۹ را جبران کرد و ایالات " بنگال " را به طور کامل متصرف شد و " امپراتوری مستعمراتی بریتانیا در شرق " بنیان گذاشته شد).
*رسیدن به ایران
با اشغال کامل هند، استعمار انگلیس به یک قدرت شرقی مقتدر و متنفذ تبدیل شد که طی صد سال دست و پنجه نرم کردن با قدرتهای اسلامی هند، انبوهی " تجربة شرقی - اسلامی " کسب کرده بود و به دلیل روابط فرهنگی و تاریخی عمیق میان ایران و هند، شبکة گستردهای از کارگزاران ایرانی تبار و حتی فارسیدان را نیز در اختیار داشت. تهاجم جدی استعمار انگلیس به ایران از این زمان آغاز میشود. پیش از این تاریخ، در قرن ۱۸ نیز استعمار انگلیس و سایر دولتهای اروپای غربی، به ایران توجه بسیاری داشتند و آن را عامل مهمی برای مشغولسازی و فرسایش امپراتوری عثمانی و کم کردن فشار این قدرت اسلامی بر
اروپا میدانستند. اسناد بسیاری برای تأیید این نظریه وجود دارد که تحریک و مداخله دُوَل اروپایی، مهمترین عامل، جنگهای متعدد دولت های " صفویه " و " عثمانی " بوده است.
با سقوط دولت صفویه در سال ۱۷۲۲ میلادی، همین سیاست از طریق دولتهای افشاریه و زندیه پیگرفته شد، با این تفاوت که حملة سنگین نادر شاه به هندوستان و فتح " دهلی " توسط او در سال۱۷۳۹ میلادی، انگلیس را هوشیار کرد که ایران در " تأمین امنیت هند "، نقش اساسی دارد و فروپاشی یا مهار نظام حاکم بر ایران، تنها راه تسلط بیقید و شرط بر هندوستان است. شاید به همین دلیل بود که تنها ده سال پس از " قتل نادرشاه " و " چند پاره شدن طولانی مدت ایران "، انگلستان اولین تهاجم خود را به هندوستان آغاز کرد و با تصرف " بنگال "، استقرار نظامی و سیاسی خود را در مشرق زمین، رسماً آغاز کرد.
سلسله " زندیه " بسیار ناتوانتر از آن بود که هم با رقبای داخلی خود و هم با " عثمانی " دست و پنجه نرم کند و همزمان در فکر حفظ یا حمایت هندوستان باشد.
*گذر از ایران
سقوط " زندیه " و روی کار آمدن حکومت " قاجار "، مصادف بود با اوایل قرن نوزدهم که سلطة بریتانیای کبیر بر هندوستان کامل شد و تمامی شبه قاره هند، به صورت بخشی از مستعمرات انگلستان درآمد. از قضای روزگار، روابط رجال سیاسی قاجار با دولت انگلیسی حاکم بر هند بسیار حسنه بود و راه نفوذ فراوانی برای انگلیسیها در ایران گشود.
اما ظهور رقیبی جدید در منطقه، اجازه یکهتازی مطلقالعنان را در سیستم سیاسی ایران از انگلستان گرفت.
روسیه که با امپراتوری " پطر اول " قدرت فراوانی یافته بود، استراتژی راهیابی به آبهای آزاد را دنبال میکرد و این مهم برای روسیه، جز از طریق هند و ایران، مقدر نبود. با تسلط کامل انگلیس بر هند، تنها گذرگاه استراتژیک دستیابی امپراتوری تشنه روسیه به آبهای گرم، ایران بود. به این ترتیب مزاحمتهای روسیه، دردسرهایی جدی برای انگلستان در جهت تحقق اهداف حیاتی دوگانهاش در ایران(فرسایش عثمانی و تأمین عقبه هند) ایجاد کرد؛ اما تدابیر و دسیسه چینیهای مهرههای طلایی بریتانیای کبیر طی سالیان بعد، توانست عمده " قدرت متراکم روسیه " را متوجه " عثمانی " کند و دشمن دیرینه خود
را بیش از گذشته تحت فشار قرار دهد. با این وصف، در اوایل قرن نوزدهم، عثمانی از شمال زیر فشار سیاسی و نظامی روسیه و از غرب تحت حملات بیامان اروپای تازه نفس قرار گرفت و در این میان، " ایران قاجاری " به شکل کشوری کمتوان اما تحت نفوذ عمیق بریتانیا، به عنوان سدی قطور در برابر دست اندازی های " روسیه " و " عثمانی " به " مستعمرات شرقی انگلیس " در میآمد و این در حقیقت معنایی نداشت جز آن که " دستان بلند اروپا "، از شرق هم به زیر " گلوگاه عثمانی " رسیده بود.
*انقلاب صلیببی
با آغاز قرن نوزدهم، اروپای مسیحی، تحت تأثیر سه قرن سرازیر شدن ثروتهای بیحساب از قارههای آمریکا، آفریقا و شبه قاره هند و همچنین گسترش مذهب پروتستان(که اولین قدم در راه سکولاریزم مذهبی و رشد و تثبیت سرمایهداری به عنوان یک ارزش در تمدن غرب محسوب میشود)، به تحولاتی بنیادین و سرنوشتساز دچار شد.
بررسی آن چه از قرن ۱۶ میلادی بر اروپا گذشت - بیش از آنچه که به اجمال آمد - از حوصله و موضوع این کتاب خارج است، اما مخلص کلام آن که: اروپای مسیحی در ۳۰ سال پایانی قرن ۱۸ میلادی، با " استقلال آمریکا " و پس از آن، " انقلاب کبیر فرانسه " به نقطة عطف تحولات خود پس از " رنسانس " رسید، تا جایی که امروز انقلاب کبیر فرانسه در سال ۱۷۸۹ میلادی، به عنوان نقطه جداکنندة دو عصر تاریخی شناخته میشود، همانگونه که پیش از این، با " فتح قسطنطنیه " چنین شد.
کشور فرانسه از سال ۱۷۹۲ تا ۱۸۱۵ میلادی پیوسته دچار جنگ بود؛ جنگهایی که دامن تمامی اروپا را گرفت و زمینه معماری ساختارهای جدید سیاسی، اجتماعی و فرهنگی اروپا را فراهم کرد و درست از همین مقطع زمانی است که منطقة جغرافیایی خاصی - که این کتاب به آن میپردازد(فلسطین) - وارد مصیبت بارترین دورة تاریخی خود شده و علی رغم کوچکی مساحت آن، به عنوان یکی از استراتژیک ترین مناطق جهان، وارد معادلات سیاسی مغرب زمین شد.
ادامه دارد…
*محمدعلي صمدي