تبلیغات
کد خبر: ۴۶۲۵۳

زمینه های اشغال ارض کنعان

به مناسبت روز قدس سلسله یادداشت هایی را به منظور بررسی تاریخ اشغال سرزمین فلسطین و سیر مبارزات مردم مظلوم این دیار تقدیمتان خواهیم کرد.

زمینه های اشغال ارض کنعان

به گزارش فارس، براي ورود به مبحث روند اشغال سرزميني كه امروز در ميان مسلمانان و اعراب با نام "فلسطين" خوانده مي‏شود و توسط اشغالگران بيگانه و صهيونيست، نام "اسرائيل" بر آن گذاشته شده است، بايد به سه عامل اصلي اين منازعه، نگاهي - هر چند كوتاه - افكند؛ عواملي كه باعث تبديل اين سرزمين به محل يكي از طولاني‏ترين منازعات شناخته شدة بشري گرديده است؛ تاريخ، مذهب و جغرافياي فلسطين.
آنچه امروز به نام " فلسطین " می‏شناسیم، سرزمینی است بین یک مثلثبه مساحت ۲۷هزار کیلومتر مربع که تنها بخشی از " فلسطین تاریخی " را شامل می‏شود.
باید توجه داشت که " فلسطین " تا ابتدای قرن بیستم میلادی و پایان جنگ اول جهانی، یک محدودة جغرافیایی مشخص با مرزهای شناخته شده و ثابت نبود، بلکه تنها یک نام تاریخی برای منطقه‏ای در غرب آسیا محسوب می شد. این منطقه بین دریای مدیترانه و رودخانه اردن از یک طرف و بین رودخانه " لیطانی " و " دریای سرخ " از طرف دیگر محصور بود و به دلیل اقامت اقوامی با نام تاریخی " پالست " یا " فالسط " در این محدوده که حداقل به ۱۳ قرن پیش از میلاد باز می‏گردد، " پالستین " یا " فلسطین " نام گرفت.
پیش از " پالست " ها یا " فالسط " ها، این سرزمین تا چند قرن به نام قوم دیگری که در آن استقرار و اکثریت یافته بود، " ارض کنعان " یا " سرزمین کنعان " نامیده می‏شد.
اطلاعات دقیقی از " فالسط " ها در منابع تاریخی به ثبت نرسیده است اما مسلّم این است که قوم " فالسط " توانست حضور خود را بر این سرزمین تثبیت کند و در طول تاریخ پرحادثة این دیار، راه خود را تا قرون معاصر باز نموده و نامش را بر این قطعه از آسیای غربی جاودانه کند.

*صلیب و هلال

هدف ما در این مجال اندک، بازبینی پیشینه باستانی فلسطین و فلسطینیان نیست، چرا که ریشه‏های مسائلی که طی یک سده اخیر در فلسطین واقع شده است و انگیزه‏های عوامل بحران جاری در آن سرزمین، از نظر تاریخی، بسیار متأخر بوده و مشخصاً از روزهایی خونین و طولانی آغاز می‏شود که در تاریخ تمدن جهان از آن با عنوان " سال‏های جنگ‏های صلیبی " یاد می‏کنند؛ جنگ‏هایی که دو قرن تداوم یافت و زمینه‏ساز تغییرات جدی در دو تمدن غالب بر جهان، یعنی " تمدن اسلامی " و " تمدن مسیحی " را فراهم ساخت و به جرأت می‏توان گفت، آن چه امروز به طور مرسوم با عنوان منازعه " اعراب و اسرائیل " عنوان می‏شود، چیزی جز تداوم " جنگ‏های صلیبی " نیست و فلسطین بار دیگر به صحنة نبرد سرنوشت‏ساز دو تمدن غالب جهان تبدیل شده است و این بار نیز نتیجة نبرد، هر چه باشد، تأثیرات عمیق و بنیادینی در آیندة جهان خواهد داشت.

*شهر سلام

شهر " بیت‏المقدس "(به فتح " م " و سکون " ق ") که در میان مسیحیان و یهودیان به " اورشلیم " یا " جروزالم " اشتهار دارد، قلب " فلسطین " محسوب می‏شود. این شهر در میان هر سه دین ابراهیمی " یهود، مسیحیت و اسلام "، صاحب تقدس و احترام است.
مسیحیان، این شهر را زادگاه، قتل‏گاه و مدفن[موهوم] حضرت عیسی بن مریم(علی نبینا و آله و علیه‌السلام) می‏دانند و مسلمانان هم برای محلی تحت عنوان " مسجد الاقصی " که در مرکز " بیت المقدس " واقع است، به عنوان نخستین قبله‏گاه مسلمانان(تا پیش از تعیین مسجدالحرام به عنوان قبله مسلمین) و همچنین محل آغاز سفر آسمانی پیامبر اسلام(صلوات الله علیه) موسوم به " معراج "، حرمت فراوانی قائل هستند. بنابر نص صریح قرآن مجید، " مسجد الاقصی " و اطراف آن توسط خداوند برکت داده شده و بنابر سایر روایات اسلامی، این مسجد، دومین عبادتگاه مهم یکتاپرستان جهان است که سنگ بنای اصلی آن، همانند " مسجدالحرام "، به دستور خداوند متعال و توسط پیامبران الهی(علیهم‌السلام) گذاشته شده است.
یهودیان، سرزمین فلسطین را محل تشکیل اولین حکومت پادشاهی یهودی در سال ۱۰۲۹ پیش از میلاد می‏دانند. بنا بر روایات یهودیان، این حکومت توسط " شائول " تأسیس شد و توسط حضرت داوود(علی نبینا و آله و علیه‌السلام) بر سرتاسر فلسطین گسترش پیدا کرد و با قدرت حضرت سلیمان(علی نبینا و علیه‌السلام) تثبیت شد و با گسترش در میانه بین‏النهرین و مصر، تا سطح قدرتی منطقه‏ای و مقتدر، ارتقا پیدا کرد. این حکومت پس از مرگ " سلیمان "، دچار اختلاف و تجزیه شد و به دو حاکمیت مستقل تبدیل گردید که هر دو طی حدود سه قرن نابود ‏شدند.
مطابق دعاوی یهود " اورشلیم " پایتخت " حکومت متحد یهودی " و مدفن پادشاهان آن، یعنی " داوود " و " سلیمان " است. دانستن این نکته ضروری است که تنها سند موجود برای آن چه یهودیان پیرامون " فلسطین "، " اورشلیم " و " تشکیل حکومت یهود " ادعا می‏کنند، کتاب " تورات " یا همان " عهد عتیق " است.
با عنایت به آن چه ذکر شد، " بیت‏المقدس " همواره کانون توجه ادیان ابراهیمی جهان بوده و طبیعی است که با قدرت‏یابی هر کدام از این ادیان در عرصه‏های جهانی، برای تسلط بر این سرزمین به عنوان منطقه‏ای مهم و سرنوشت‏ساز، تلاش‏های مؤثری صورت گیرد.

*زیر پرچم مسلمانان

فلسطین طی سال‏های ۶۳۳ تا ۶۳۸ میلادی به طور کامل توسط سپاه مسلمانان به فرماندهی یکی از صحابه ی پیامبر اسلام(صلوات الله علیه) به نام " اسامه بن زید " از سلطة امپراتوری روم شرقی خارج شد و از آن پس تا ۴۶۵ سال به عنوان بخشی از " ولایات شام "، تحت حاکمیت بلامنازع مسلمانان قرار گرفت.

*تهدید تمامیت اروپا

به فاصلة کوتاهی پس از فتح فلسطین، لشکریان خلفای مسلمان، سراسر شمال آفریقا را به تصرف درآورده و به تنگه‏ای دریایی در سرزمین " بربرها "(مراکش فعلی) رسیدند که پس از عبور سردار مسلمان، " طارق بن زیاد " از آن، به تنگه " جبل‌الطارق " شهرت یافت. مسلمانان با پشت سرگذاشتن این تنگه، قدم به " اروپا " گذاشتند و با تصرف بخش اعظم " شبه جزیره ایبِری "(شامل " اسپانیا " و " پرتغال " کنونی) پشت دروازه‏های جنوبی فرانسه متوقف شدند. به این ترتیب تمامی سواحل جنوبی دریای مدیترانه تحت حاکمیت مسلمانان قرار گرفت و راه را برای تهدید شبه‌جزیرة " ایتالیا " - قلب تجاری و مذهبی اروپا - باز کرد.
طی قرن نهم میلادی، سپاهیانی از مسلمانان توانستند در مناطق جنوبی " ایتالیا " نفوذ کرده و حتی چندین بار دروازه‏های شهر " رُم " را لمس کنند، اما توسط امیرنشین‏های اروپایی و با زحمت فراوان به عقب رانده شدند. اگر در آن روزگار، نظام سیاسی اسلام دچار تقسیم‏بندی‏ها و منازعات داخلی نبود و می‏توانست توان بیشتری را در دریای مدیترانه متمرکز کند، بدون شک با تصرف شهری چون " رم "، جغرافیای سیاسی - مذهبی جهان، بسیار با امروز، متفاوت ‏بود.
به‌هرحال، نتیجة این حملات به جنوب " ایتالیا "، تصرف جزایر استراتژیکی چون " سیسیل " و " پالرمو " توسط مسلمانان بود و به این ترتیب به جز محدوده‏ای ناچیز از سواحل مدیترانه(عمدتاً در مجاورت یونان و ایتالیا) سایر آب‏های این دریا، در سیطرة کامل ناوگان تجاری و نظامی مسلمانان قرار گرفت. این وضع تا مقطع " سال‏های جنگ‏های صلیبی " ادامه داشت و دامنة بازرگانی مسلمانان از یک سوی دریا(یعنی از شام و مصر) به سوی دیگر(یعنی تونس، سیسیل، مراکش و اسپانیا) می‏رسید.

*کلیساوبحران قدرت و طلا

با ورود به قرن دهم میلادی، اروپا(کانون تمدن مسیحی) سیاه‏ترین و فلاکت‏بارترین روزگار خود را به لحاظ سیاسی، نظامی و اقتصادی آغاز می‏کرد؛ آن هم در حالی که ممالک اسلامی، طلایی‏ترین سال‏های تمدن اسلامی را پشت سر می‏گذاشتند.
آیین مسیحیت از یک سو به دلیل ناتوانی کلیسا در سامان بخشیدن به ممالک اروپایی و از سوی دیگر به خاطر پایان هزارة اول میلادی و عدم تحقق وعده‏های رهبران مذهبی مبنی بر ظهور حضرت مسیح(علی نبینا و علیه‌السلام) با بحرانی فرساینده و خطرناک روبه‌رو بود. قدرت‏های ریز و درشت اروپایی نیز با توجه به این " چالش سیاسی و فرهنگی دستگاه کلیسا در افکار عمومی "، سعی داشتند خود را از سلطه " پاپ " رها کرده و عواید اقتصادی مستملکات خویش را به جای سرازیر کردن به سوی روحانیت کاتولیک، در خزائن خود انباشته کنند. در چنین مقطعی، کانون‏های ثروت و قدرت مسیحی با تقویت بنیه نظامی و از همه مهم‏تر با استفاده از مناقشات داخلی مسلمانان، توانستند در سال ۱۰۹۱ میلادی جزیرة " سیسیل " را پس از حدود ۶۰۰ سال، از کنترل حکومت‏های اسلامی خارج کنند. لشکریان مسیحی همچنین موفق شدنداز سال ۱۰۸۵ میلادی به بعد، حوزة حکومت مسلمین را در " شبهه جزیره ی ایبری " کاهش دهند. به این ترتیب آب‌های " مدیترانه شرقی " به روی بازرگانان مسیحی باز شد و شهرهای ایتالیایی " پیزا "، " جنوا "، " ونیز " و " آمالفی "(اصلی‏ترین کانون‏های سرمایه‏داری در اروپای آن زمان) در صدد برآمدند دامنة قدرت تجاری خود را گسترش دهند و با پایان دادن به برتری مسلمانان در " مدیترانة غربی "، بازارهای آسیای غربی را(شامل خاورمیانه امروزی و بخش‏هایی از آسیای میانه) به روی کالاهای اروپای غربی بگشایند. همچنین با تحقق این امر، گلوگاه‏های تجاری پرسودی در مسیر باستانی و استرات‍‍ژیک " جاده ابریشم " تحت اختیار آنان قرار می گرفت. هیچ‏کس به وثوق و درستی نمی‏داند که این سرمایه‏داران ایتالیایی تا چه حد به شخص پاپ تقرّب داشتند اما به طور قطع اینان به دنبال بهانه‏هایی برای انگیزش احساسات عمومی بودند تا سپاهیان مورد نیاز خود را جهت تهاجم به مرزهای مسلمانان فراهم کنند و چه انگیزه‏ای برای عوام‏الناس مسیحی بهتر از آزادسازی زادگاه و مدفن حضرت عیسی مسیح(علی نبیناو علیه‏السلام)، در فلسطین بود؟ سرزمینی که سواحلی طولانی در " مدیترانة غربی " داشته و ارزان‏ترین راه تجاری زمینی برای رساندن کالاهای اروپایی به آسیا محسوب می‏شود.
گرچه نخستین کسی که لوای جنگ را برافراشت راهبی بنام پطرس از اهالی " گل "(فرانسه امروز) بود اما سرانجام این شخص " پاپ " بود که دست به کار شد؛ زیرا برپایی چنین جنگی می‏توانست " چالش سیاسی و فرهنگی دستگاه کلیسا در افکار عمومی " را مغفول کرده و باعث" اتحاد اروپای مسیحی " برای مقابله با " کفار " و آزادی " سرزمین مقدس " شود. همچنین اروپای درگیر منازعات خانمان‌سوز داخلی، به واسطة این تدبیر، می‏توانست با انتقال جنگ به خارج از اروپا، صلحی شیرین را تجربه کند. و در نهایت بدیهی بود که در صورت تحقق چنین مفروضاتی آن هم فرماندهی روحانیت کاتولیک، قدرت رنگ‌باختة کلیسا، نسبتاً احیا شود و بخش زیادی از سود سرشار حاصل از این " کشورگشایی مقدس " نیز خزائن کلیسا را انباشته‏تر کند.

*حکومت صلیبی اورشلیم

با سخنرانی پاپ " اوربانوس "، فراخوان عمومی از مسیحیان برای آزادی " سرزمین مقدس " آغاز شد و در سال ۱۰۹۷ اولین " ارتش صلیبی " به سوی فلسطین حرکت کرد. هیچ کدام از پادشاهان اروپایی در فرماندهی و هدایت اولین لشکر کشی شرکت نداشتند زیرا از عواقب این ماجرا بسیار بیمناک بودند و فقط نجبا و اصیل زادگان بر صلیبی ‌ها فرمانروایی می‌‌کردند.
علی رغم تجهیز و اعزام پر هیاهوی " ارتش صلیبی " ممالک اسلامی به قدری در منازعات داخلی خود غرق بودند که هیچ واکنشی در برابر این تهدید مسلم از خود نشان ندادند.
" صلیبیون " در سفری سه ساله، با گذر از آسیای صغیر و سوریه، به فلسطین پای گذاشت و پس از تصرف شهرهای " الرمله " و " یافا "، به " بیت‏المقدس "(اورشلیم) رسید.
" بیت‏المقدس " یک ماه در برابر محاصرة " صلیبیون " مقاومت کرد؛ اما سرانجام تسلیم شد و مسیحیان بلافاصله کشتاری عظیم را در تاریخ به نام خود ثبت رساندند و در حالی وارد صحن " بیت المقدس " شدند که گام های خود و سم هسبانشان در زیر لجه ای از خون قرار داشت. سرداران صلیبی در همان روز، تأسیس " حکومت لاتینی اورشلیم " رادر مناطق تحت اشغال خود به پایتختی " بیت المقدس " اعلام کردند. این کشور جدیدالتأسیس، شامل قسمت اعظم خاک " ولایات شام " می شد و تنها شهرهای " حلب "، " دمشق " و " حمص " در کنترل مسلمانان باقی مانده بود.
" حکومت لاتینی اورشلیم "، بنادر مهم و استراتژیک " یافا "، " صور "، " عکا "، " بیروت " و " عسقلان " را به امیرنشین‏های " پیزا "، " ونیز " و " جنوا " واگذار کرد و به این ترتیب کانون‏های سرمایه‏داری ایتالیا نتیجة مطلوب خود را از جنگ صلیبی گرفتند و براثر این پیروزی جان تازه‏ای نیز در " دستگاه پاپی " دمیده شد. این وضعیت، ۸۸ سال به طول انجامید.

*بازگشت " بیت المقدس "

در سال ۱۱۸۸، سپاه مسلمانان به فرماندهی " صلاح‏الدین ایوبی " در نبردی که به " جنگ حطین " اشتهار دارد، خطوط دفاعی " اشغالگران صلیبی " را درهم کوبید و طی چند ماه، تمامی خاک فلسطین و سوریه(ولایات شام) را آزاد کرد. در این بین " بیت‏المقدس " تنها پس از ۱۲ روز محاصره، دروازة خود را به روی سپاهیان صلاح‏الدین گشود و به این ترتیب فلسطین و پایتخت آسمانی‏اش، برای حدود ۸ قرن دیگر به آغوش اسلام بازگشت.
اروپا و لشکریان صلیبی‏اش برای بازیابی موقعیت طلایی خود تلاش بسیاری کردند و جنگ‏های صلیبی را تا یکصد سال بعد ادامه دادند؛ اما با شکست‏های مفتضحانه‏ای، که آزادی شهر " عکا " در سال ۱۲۹۱ میلادی آخرین آن ها به شمار می آید، موقتاً راضی به رها کردن " جبهه‏های صلیبی " شدند.
دربارة نتایج ظاهری و حقیقی جنگ‏های صلیبی مطلب فراوان است و البته این کتاب، عرصة طرح آن‏ها نیست؛ اما دانستن این نکته ضروری است که تجربة ۸۰ سال تسلط بر آب‏های " مدیترانه شرقی "، به قدری شیرین و پرسود بود که از دست رفتن آن، زخمی عمیق بر پیکرة کانون‏های ثروت و قدرت اروپایی باقی گذاشت و سودای تسلط مجدد بر این منطقه، هیچ‏گاه از حیطة طرح و برنامه‏های آنان برای " تسلط بر گلوگاه‌های قدرت و ثروت جهان " خارج نشد.

*و اینک " قسطنطنیه "

برخی مورخان معتقدند، قوای جهان اسلام بر اثر جنگ‏های صلیبی تحلیل رفته و در برابر سیل هجوم " مغول "، به مراتب آسان‏تر از آن چه ممکن بود، از پای درآمد؛ اما به سختی می‏توان این فرضیه را پذیرفت، چرا که کمتر از دو قرن پس از پایان آخرین جنگ صلیبی، پایتخت افسانه‏ای امپراتوری بیزانس(روم شرقی) به تصرف جنگجویان مسلمان درآمد و اسلامبول نام گرفت. اگر کمی منصفانه غائلة حمله مغول به سرزمین‏های اسلامی را بررسی کنیم، به این نتیجه خواهیم رسید که تنها کشورهایی که در جنگ‏های صلیبی کم‌ترین نقش را داشتند و در برابر لشکریان درندة پاپ واکنشی نشان ندادند، در هجوم تمدن‌سوز مغول، همة هستی خود را باختند و حکومت‏های مسلمانی که دو قرن در خطوط مقدم نبرد با صلیبیّون ایستادگی کردند، آن‏قدر توانمند باقی ماندند که با فتح " قسطنطنیه " در سال ۱۴۵۲ میلادی(و تمامی اراضی امپراتوری " بیزانس " طی چند سال بعد)، تاریخ جهان را به دو قسمت قبل و بعد از این فتح تاریخی تقسیم کرده و تمام موجودیت حریف تاریخی خود را تهدید نمودند.
با " فتح قسطنطنیه " توسط " سلطان محمد دوم عثمانی " و اضافه شدن قلمروی ثروتمند " روم شرقی " به سرزمین های اسلامی، مسلمانان که بر اثر منازعات داخلی و هجوم مغولان تا حد زیادی فرسوده شده بودند بازسازی تمدنی خود را آغاز کردند.
ورود سپاه اسلام به " قسطنطنیه " - که ستارة درخشان فرهنگ و تمدن غرب محسوب می‏شد - پشت تمامی شاهان اروپایی را به لرزه درآورد، چرا که امپراتوری بیزانس و شهر استراتژیک " قسطنطنیه "، علاوه بر اهمیت فرهنگی و معنوی خود، سدی بود که بیش از هزار سال اروپا را از سیلاب مهاجمان آسیایی حفظ کرد و اینک این سد در هم شکسته بود و مدت زمان زیادی نگذشت که پرچم‏های سپاهیان عثمانی از حوالی شهر " وین " قابل رؤیت شد.
به این ترتیب بار دیگر راه تجارت اروپا با شرق، صعب‏العبور و پر هزینه شد و تمامی بنادر استراتژیک دریای مدیترانه - جز مواردی معدود - در سیطرة مسلمانان قرار گرفت و این بار نه تنها از " مسیر خشکی امپراتوری بیزانس " خبری نبود؛ بلکه بخش بزرگی از " راه‏های تجاری دریای سیاه " هم تحت کنترل مسلمانان قرار داشت!
این وضعیت برای اروپای فقیر و در هم شکسته از " جنگ‏های داخلی " و " جنگ با مسلمانان "، حکم یک فاجعه را داشت.

*در جستجوی شاهراه

با سقوط بیزانس و پیشروی برق‏آسای مسلمانان در قلب اروپا، سرزمین‏های مسیحی به دو قسمت تقسیم شدند؛ کشورهای اروپای شرقی، که خط مقدم مواجهه با مسلمانان را تشکیل می‏دادند و تمامی چند قرن آینده را به دست و پنجه نرم کردن با آنان گذراندند و کشورهای اروپای غربی، که در پی راهی برای خروج از انحطاط و ورشکستگی خود بودند.
به صورت سنتی برای اقتصاد اروپا، راهی جز تکیه بر بازرگانی و تجارت و تا حدودی کشاورزی متصور نبود. در آن روزگار، " شرق " تنها طرف تجاری اروپا، محسوب می شد؛ اما همان‏گونه که ذکر گردید، مسیر قدیمی تجاری به دلیل تسلط مسلمانان، پرهزینه و مخاطره‏آمیز بود، البته " ایتالیا " و " فرانسه " با وجود مشکلات جنگ و راه زنی، همچنان به ته مانده این تجارت دسترسی داشتند، اما تجارت در این مسیر برای " پرتغال " و " اسپانیای مسیحی " که در دورترین نقطة جنوب غربی اروپا قرار داشتند، عملاً سودی نداشت. پس باید مسیری جدید پیدا می‏شد. البته " پرتغال " سرانجام توانست از طریق آفریقا معبری نه چندان پر صرفه برای خود به سوی شرق بگشاید؛ اما حکام " اسپانیا " چاره‏ای نداشتند جز این که راهی از غرب سرزمین خود به سوی شرق پیدا کند.
تنها ۴۰ سال پس از " فتح قسطنطنیه " به دست مسلمانان، حکومت " اسپانیای مسیحی " با تمام قوا بر آخرین بقایای " حکومت اسلامی آندُلُس "(در " شبهه جزیره ی ایبری ") حمله برد و در سال ۱۴۹۲ موفق شد شهر " غرناطه " را تصرف کرده و پس از ۷۸۱ سال، اسلام را به طور کامل از این شبهة جزیره براندازد و در همین سال ناوگانی را به فرماندهی دریانوردی به نام " کریستف کلمب " پس از تبرک شدن به وسیله ی پاپ، به افق‏های دریای غربی خود راهی کرد تا شاید با دور زدن مسلمانان، راهی به " هند " یا " ختا "(چین) در شرق بگشاید و رونقی به بازرگانی ورشکستة خود ببخشد. چند ماه بعد، " کلمب " پای بر قاره‏ای گذاشت که گنجینه‏های بی‏پایان آن توسط صدها هزار یا شاید میلیون‏ها بومی ساده‏دل محافظت می‏شد. چیزی کمتر از یک قرن زمان لازم بود تا ناوگان متبرّک شده توسط پاپ، از این مردمان، چیزی جز قبایلی کوچک، سرخورده و مفلوک با جمعیتی چند هزار نفری باقی نگذارد.
اینک غرب مسیحی، با پشتوانة سلطه خویش بر قارة آمریکا و در سایة ثروت عظیمی که از " معادن طلا و نقره این قاره " و از " اقتصاد کشاورزی مبتنی بر کشت‏زارهای وسیع خالی شده از بومیان " به دست می‏آورد، عصر جدیدی را آغاز می‌کرد.

*حریف در پشت سر

چند سال پس از " کریستف کلمب "، حکام " پرتغال " نیز با مشاهدة برق طلای کشتی های بازگشته از آمریکا، دریانوردان خود را به فرماندهی " واسکودوگاما " عازم پیدا کردن راهی به سوی " شرق " کرد. " ناوگان پرتغال " در سال ۱۴۹۷ به راه افتاد و پس از ماه‏ها، با دور زدن قارة آفریقا، وارد " اقیانوس هند " شد. به این ترتیب عاقبت، " رؤیای غرب " توسط پرتغالی‏ها به حقیقت پیوست و راهی به هندوستان و درست پشت سر جهان اسلام باز شد که بازرگانان مسیحی را از هزینة سنگین انتقال کالا از یک کشتی به کشتی دیگر و دادن عوارض مسیرها و صدمات راه خشکی و آبی قدیم، که از ایتالیا تا مصر] یا عربستان یا سوریه و یا ایران[می‏گذشت، رها می‏کرد. نتایج اقتصادی کشف این راه، طی یک قرن آینده برای اروپای غربی، بسیار مفیدتر از نتایجی بود که از کشف آمریکا عاید شد.

*نقطه ی طلایی درآرایش جدید

با آغاز سدة شانزدهم میلادی دو کانون " شرق اسلامی " و " غرب مسیحی " شاهد یک تکانه ی عظیم تمدنی بودند. این تکانه در کانون " شرق اسلامی "، سه دولت مقتدر " هند "، " ایران " و " عثمانی " را پدید آورد و در کانون " غرب مسیحی "، امپراتوری‏های " اسپانیا "، " پرتغال "، " انگلستان "، " هلند " و " فرانسه " را.
" کانون اسلامی " با تکیه بر منابع داخلی خود و ثبات و آرامش نسبی به واسطة دولت‏های مقتدر خویش، تا دو قرن بعد، خود را در اوج نگاه داشت و " کانون غرب مسیحی " با تکیة بر ثروت‏های دست ‏نخورده و بی‏پایان " قارة آمریکا "، " آفریقای مرکزی و جنوبی " و " شبة قاره هند " خود را از فقر و فلاکت اقتصادی نجات داده و ‏توانست تهاجمی جدی را برای سلطه بر شرق و غارت ثروت‏های آن آغاز کند، خصوصاً این که این بار مانند " سال های جنگ‏های صلیبی "، تمدن اسلامی و تمدن مسیحی تنها در یک جبهه، رویاروی هم قرار نمی‏گرفتند، بلکه این بار مسلمانان، هم از شرق و هم از غرب، تحت محاصرة سپاه صلیبی قرار داشتند. " فلسطین " طی این قرون‏ تحت حاکمیت " امپراتوری اسلامی عثمانی " قرار داشت و بخشی از " استان سوریه " محسوب می‏شد. گر چه " انقلاب بازرگانی اروپای غربی "، رونق افسانه‏ای بازارها و مسیرهای تجاری مدیترانه را برای مدت‏های مدید از میان برد؛ اما سیر حوادثتاریخی یک بار دیگر به همة سرمایه‏سالاران و کانون‏های قدرت جهانی ثابت کرد که این منطقة کوچک هیچ‏گاه نباید مورد غفلت واقع شود. " مهاجمان صلیبی " که این بار توأمان از شرق و غرب، نفوذ خود را آغاز کرده بودند، باید در " نقطه‏ای طلایی " به هم دست می‏دادند و حلقة محاصره حریف را کامل می‌کردند. این " نقطة طلایی "، با توجه به شرایط اقلیمی و حوادثتاریخی آینده، جایی جز " فلسطین " نمی‏توانست باشد.

*برای دولت نه برای سرزمین

قرن هجدهم میلادی را باید آغاز تهاجم جدی غرب تحت عنوان " استعمار " به مشرق‌زمین دانست. برای درک هر چه بهتر " بحران فلسطین "، بررسی اجمالی تکاپوی جهانی " استعمار " و " استعمارگران " ضروری است.
پیش از قرن هیجدهم، در قرون ۱۶ و ۱۷ میلادی نیز ناوگان بازرگانان اروپای غربی، با توسل به حربة نظامی، موفق شده بودند مناطق و جزایر کوچکی را در " اقیانوس هند " و " خلیج فارس "، به عنوان پایگاه‏های کنترل راه‏های تجارتی به اشغال در آورند، اما جز چند مورد انگشت‏شمار، تلاشی در جهت تصرف و اشغال کامل یک سرزمین و سرنگونی دولت آن به انجام نرساندند. جنگ‏های میان ناوگان اروپایی و دولت‏های هند و ایران، در حد تلاش برای حفظ جزایر و بنادر تحت تصرف اروپاییان بود. به عنوان نمونه، در یکی از این جنگ‏ها، به سال ۱۶۸۹، انگلستان با پادشاه مقتدر " دولت اسلامی هند " بر سر تصرف یک بندر کوچک درگیر شد و شکستی مُدهِش و تحقیرآمیز را متحمل شد.
این شکست درس بزرگی به انگلستان داد و به آنان آموخت که با حضور دولت‏های مقتدر اسلامی هند و ایران در قارة آسیا، نمی‏توان به تسخیر سرزمین‏های شرق دست زد.(همچون قارة آمریکا و جنوب آفریقا و جزایر آسیای جنوب‏شرقی و مانند دوران یکه‏تازی پرتغالی‏ها در قرن گذشته).
تمامیت " استعمار غرب " با شکست هایی از این قبیل فهمید که بدون متلاشی کردن دولت‏های مقتدر مشرق زمین، ایجاد یک امپراتوری جهانی غارتگرانه غیرممکن است.

*سقوط خاکریز هند

دو سال پیش از شکست تاریخی انگلستان در هند، هیأت مدیرة " کمپانی هند شرقی " در لندن، به رییس نمایندگی این کمپانی در شهر " مَدْرَس " هندوستان نوشته بود:
" برای ایجاد چنان سیاست داخلی و قدرت نظامی و ایجاد و حفظ منبع درآمد بزرگی که بتواند تأمین کنندة آن باشد، به یک مستعمرة بزرگ، خوش قوام و با ثبات انگلیسی در هند نیاز است. "
طی سال‏های آینده، انگلستان سیاست از هم پاشاندن دولت مقتدر هند را در پیش گرفت و موج جدید تهاجم خود به ساختار سیاسی شبه قارة هند را آغاز کرد. از این زمان، " کمپانی هند شرقی "(بازوی اجرایی انگلستان در هند) با حربه‏های گوناگون، از طراحی و ساماندهی فرآیندهای پیچیده و پنهان سیاسی تا تهدید مسلحانه و تهاجم نظامی، به تدریج در شؤون سیاسی و اقتصادی هند نفوذ کرد. این مرحله یک قرن به درازا کشید و سرانجام در اوایل قرن نوزدهم میلادی، سلطة استعمار بریتانیا بر شبه قارة هند کامل شد و در اول نوامبر سال۱۸۵۸ دولت بریتانیا، طی اعلامیه‌ای انحلال " کمپانی هند شرقی " را اعلام کرد و ادارة امور هند را مستقیماً به دست گرفت.(البته مورخان انگلیسی، سرآغاز حکومت رسمی بریتانیا در هند را سال ۱۷۵۷ می‏دانند که طی آن " لرد کلایو " طی جنگی، شکست سال ۱۶۸۹ را جبران کرد و ایالات " بنگال " را به طور کامل متصرف شد و " امپراتوری مستعمراتی بریتانیا در شرق " بنیان گذاشته شد).

*رسیدن به ایران

با اشغال کامل هند، استعمار انگلیس به یک قدرت شرقی مقتدر و متنفذ تبدیل شد که طی صد سال دست و پنجه نرم کردن با قدرت‏های اسلامی هند، انبوهی " تجربة شرقی - اسلامی " کسب کرده بود و به دلیل روابط فرهنگی و تاریخی عمیق میان ایران و هند، شبکة گسترده‏ای از کارگزاران ایرانی تبار و حتی فارسی‏دان را نیز در اختیار داشت. تهاجم جدی استعمار انگلیس به ایران از این زمان آغاز می‏شود. پیش از این تاریخ، در قرن ۱۸ نیز استعمار انگلیس و سایر دولت‏های اروپای غربی، به ایران توجه بسیاری داشتند و آن را عامل مهمی برای مشغول‏سازی و فرسایش امپراتوری عثمانی و کم کردن فشار این قدرت اسلامی بر اروپا می‏دانستند. اسناد بسیاری برای تأیید این نظریه وجود دارد که تحریک و مداخله دُوَل اروپایی، مهم‏ترین عامل، جنگ‏های متعدد دولت های " صفویه " و " عثمانی " بوده است.
با سقوط دولت صفویه در سال ۱۷۲۲ میلادی، همین سیاست از طریق دولت‏های افشاریه و زندیه پی‏گرفته شد، با این تفاوت که حملة سنگین نادر شاه به هندوستان و فتح " دهلی " توسط او در سال۱۷۳۹ میلادی، انگلیس را هوشیار کرد که ایران در " تأمین امنیت هند "، نقش اساسی دارد و فروپاشی یا مهار نظام حاکم بر ایران، تنها راه تسلط بی‌قید و شرط بر هندوستان است. شاید به همین دلیل بود که تنها ده سال پس از " قتل نادرشاه " و " چند پاره شدن طولانی مدت ایران "، انگلستان اولین تهاجم خود را به هندوستان آغاز کرد و با تصرف " بنگال "، استقرار نظامی و سیاسی خود را در مشرق زمین، رسماً آغاز کرد.
سلسله " زندیه " بسیار ناتوان‏تر از آن بود که هم با رقبای داخلی خود و هم با " عثمانی " دست و پنجه نرم کند و همزمان در فکر حفظ یا حمایت هندوستان باشد.

*گذر از ایران

سقوط " زندیه " و روی کار آمدن حکومت " قاجار "، مصادف بود با اوایل قرن نوزدهم که سلطة بریتانیای کبیر بر هندوستان کامل شد و تمامی شبه قاره هند، به صورت بخشی از مستعمرات انگلستان درآمد. از قضای روزگار، روابط رجال سیاسی قاجار با دولت انگلیسی حاکم بر هند بسیار حسنه بود و راه نفوذ فراوانی برای انگلیسی‏ها در ایران گشود.
اما ظهور رقیبی جدید در منطقه، اجازه یکه‏تازی مطلق‌العنان را در سیستم سیاسی ایران از انگلستان گرفت.
روسیه که با امپراتوری " پطر اول " قدرت فراوانی یافته بود، استراتژی راه‏یابی به آب‏های آزاد را دنبال می‏کرد و این مهم برای روسیه، جز از طریق هند و ایران، مقدر نبود. با تسلط کامل انگلیس بر هند، تنها گذرگاه استراتژیک دستیابی امپراتوری تشنه روسیه به آب‏های گرم، ایران بود. به این ترتیب مزاحمت‏های روسیه، دردسرهایی جدی برای انگلستان در جهت تحقق اهداف حیاتی دوگانه‏اش در ایران(فرسایش عثمانی و تأمین عقبه هند) ایجاد کرد؛ اما تدابیر و دسیسه چینی‏های مهره‏های طلایی بریتانیای کبیر طی سالیان بعد، توانست عمده " قدرت متراکم روسیه " را متوجه " عثمانی " کند و دشمن دیرینه خود را بیش از گذشته تحت فشار قرار دهد. با این وصف، در اوایل قرن نوزدهم، عثمانی از شمال زیر فشار سیاسی و نظامی روسیه و از غرب تحت حملات بی‏امان اروپای تازه نفس قرار گرفت و در این میان، " ایران قاجاری " به شکل کشوری کم‏توان اما تحت نفوذ عمیق بریتانیا، به عنوان سدی قطور در برابر دست اندازی های " روسیه " و " عثمانی " به " مستعمرات شرقی انگلیس " در می‏آمد و این در حقیقت معنایی نداشت جز آن که " دستان بلند اروپا "، از شرق هم به زیر " گلوگاه عثمانی " ‏رسیده بود.

*انقلاب صلیببی

با آغاز قرن نوزدهم، اروپای مسیحی، تحت تأثیر سه قرن سرازیر شدن ثروت‏های بی‏حساب از قاره‏های آمریکا، آفریقا و شبه قاره هند و همچنین گسترش مذهب پروتستان(که اولین قدم در راه سکولاریزم مذهبی و رشد و تثبیت سرمایه‏داری به عنوان یک ارزش در تمدن غرب محسوب می‏شود)، به تحولاتی بنیادین و سرنوشت‌ساز دچار شد.
بررسی آن چه از قرن ۱۶ میلادی بر اروپا گذشت - بیش از آنچه که به اجمال آمد - از حوصله و موضوع این کتاب خارج است، اما مخلص کلام آن که: اروپای مسیحی در ۳۰ سال پایانی قرن ۱۸ میلادی، با " استقلال آمریکا " و پس از آن، " انقلاب کبیر فرانسه " به نقطة عطف تحولات خود پس از " رنسانس " رسید، تا جایی که امروز انقلاب کبیر فرانسه در سال ۱۷۸۹ میلادی، به عنوان نقطه جداکنندة دو عصر تاریخی شناخته می‏شود، همان‏گونه که پیش از این، با " فتح قسطنطنیه " چنین شد.
کشور فرانسه از سال ۱۷۹۲ تا ۱۸۱۵ میلادی پیوسته دچار جنگ بود؛ جنگ‏هایی که دامن تمامی اروپا را گرفت و زمینه معماری ساختارهای جدید سیاسی، اجتماعی و فرهنگی اروپا را فراهم کرد و درست از همین مقطع زمانی است که منطقة جغرافیایی خاصی - که این کتاب به آن می‏پردازد(فلسطین) - وارد مصیبت ‏بارترین دورة تاریخی خود شده و علی رغم کوچکی مساحت آن، به عنوان یکی از استراتژیک‏ ترین مناطق جهان، وارد معادلات سیاسی مغرب زمین شد.

ادامه دارد…

*محمدعلي صمدي

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات