گفتوگو با دکتر احمد نقیبزاده
تغییرات استراتژیک در رژیمهای آمریکایی
با اعتراضاتی که در تونس شروع شد و گسترش پیدا کرد، زینالعابدین بن علی، رئیسجمهور آن کشور بعد از چند دهه از قدرت کنارهگیری کرد و به عربستان پناهنده شد. اعتراضات مردمی به تونس محدود نشد و دامن حسنی مبارک، دیکتاتور مصر را گرفت که از سال ۱۹۸۱ رئیسجمهور مصر بود و متحد اسرائیل و امریکا به شمار میرفت. در سومین گام، دیکتاتور لیبی بعد از چهار دهه، از قدرت کنار گذاشته شد. تحولات خاورمیانه از زمان شروع آن در تونس تا حالحاضر در گفتوگو با دکتر احمد نقیبزاده، استاد دانشگاه و صاحبنظر در حوزه علوم سیاسی و روابط بینالملل بررسی شد. این گفتوگو را میخوانید.
تابناک: در سال ۲۰۰۵ میلادی رفیق حریری نخستوزیر پیشین لبنان در بیروت ترور شد. جنگ میان رژیم اسرائیل و حزبالله لبنان هم در ۱۲ ژوئیه ۲۰۰۶(۲۲تیر ۱۳۸۵) شروع شد. در همان زمان خانم کاندولیزا رایس وزیر خارجه امریکا در سفر به منطقه خاورمیانه گفت: «جنگ حزبالله با اسرائیل، درد زایمان خاورمیانه جدید است». چه شد با تحولاتی که در تونس و مصر و بقیه کشورهای منطقه افتاد، امریکا متحدان خود را از دست داد و آیا میشود گفت که امریکا در این موقعیت جدید غافلگیر شده است؟
بهنظر من اصلا و ابدا امریکا از تحولات منطقه خاورمیانه غافلگیر نشده است و آنچه که امریکاییها انتظارش را میکشیدند اتفاق افتاد. صحبت از زایمان شد و بعد صحبت از خاورمیانه بزرگ شد. معلوم بود که امریکا از دیرباز طرحهایی برای خاورمیانه دارد ولی وقتی که حوادثتونس پیش آمد، جرقه خود به خود زده شد و امریکا هم برنامههای خود را اجرا کرد و در حال اجرا کردن و اتمام بخشیدن به آن است. هیچ موردی نیست که امریکا غافلگیر شده باشد. به مجرد آنکه امریکا، متحدی مثل حسنی مبارک را از دست داد برای جلوگیری از قدرت گرفتن لیبی و احتمالا رهبری گروههای تندرو، فورا او را ساقط کردند. مصر همچنان در
دست امریکا است و ارتش مصر تماما در دست امریکا است. اخوان المسلمین که روی کار آمدهاند، متحد ارتش مصر هستند و با ادامه انقلاب مخالفت کردند. بعد هم هیچ دولتی در مصر نمیتواند پاسخ خواستههای ملت مصر را بدهد. بنابراین، هر دولتی که روی کار بیاید در واقع خراب میشود و امریکا ترجیح میدهد که اخوانالمسلمین خراب بشوند و لیبرالها در اپوزیسیون باشند و انتقاد کنند. این خیلی مطلوبتر است.
از سوی دیگر وقتی اخوان المسلمین در حاکمیت باشد، مجبور است بسیاری از قواعد بینالمللی را رعایت کند ولی وقتی در اپوزیسیون باشد و بهصورت گروه انقلابی بخواهد عمل کند، کارهای خطرناکتری هم میتواند انجام دهد. بنابراین، آنچه که تا حالا گذشته، هیچکدام برخلاف میل امریکا نبوده است.
* آن محور اعتدال و سازشکاری که امریکا در منطقه خاورمیانه درست کرده بود و مصر نقش عمدهای را در این محور داشت، چهچیزی جایگزین این محور سازشکاری شده است که منافع امریکا را تامین کند؟
نباید اینطور فکر کنیم. تغییرات ساختاری بهوجود آمده است. قرار نبوده است که یک عنصر عوض بشود و عنصر دیگری بهجای او بیاید. تغییرات ساختاری در کل مجموعه نقشه سیاسی خاورمیانه بهوجود میآید و اسرائیل هم باید در جاهایی کوتاه بیاید و کشور فلسطینی را به رسمیت بشناسد. از نو، چینشی در خاورمیانه شروع شده است و ادامه پیدا خواهد کرد که سلطه امریکا در منطقه را تا ۵۰ سال آینده تضمین کند.
علت اینکه روسیه با حمله به سوریه مخالف است، حمایت از بشار اسد نیست. در واقع روسیه، استراتژی کلی امریکا را میبیند که در آن، امریکا میخواهد بر تمام خاورمیانه سلطه پیدا کند.
* بر چه مبنا اعتقاد دارید که اگر اخوانالمسلمین بر سر کار باشد، مجبور است دیدگاههای خودش را در برابر قدرت امریکا و سایر کشورهای غربی قدرتمند تعدیل کند؟
این یک امر بسیار طبیعی است. وقتی کسی به حاکمیت میرسد، باید قوانین بینالمللی را رعایت کند. نمیتواند مثلا به سازمان ملل بیاعتنا باشد و نمیتواند به قطعنامهها بیاعتنایی کند مثل همه کشورها. آیا دیدهاید کشوری را که بتواند یا قادر باشد در برابر حقوق بینالملل که در واقع دست اغنیا را باز میگذارد، مقاوم باشد یا چیزهایی را نپذیرد.
* در صورتی که گروههایی مثل اخوانالمسلمین قدرت را بهدست بگیرند میتوانند از محور همکاری و اتحاد با غرب یا اسرائیل خارج بشوند؟
اگر ارتش مصر نبود، بله ولی ارتش دست نخورده باقی مانده است و تا بن دندان هم، امریکایی است. اصلا چنین چیزی برای اخوان المسلمین امکانپذیر نیست.
* آن وجهه ملی در ارتش مصر را زیاد قوی و موثر نمیبینید؟
خیر؛ وجهه ملی یک چیز ظاهرسازی است. آنچه که باطن امر است، این است که ارتش مصر یک ارتش امریکایی است و جلوی خیلی کارها را خواهد گرفت و در آینده، مداخلات زیادتری هم خواهد کرد. در واقع حاکم اصلی در مصر، الان نظامیان هستند. همان شورای نظامی که اجراییات مصر را در دست دارد.
* معمولا تجربه نشان داده است که حکومتهایی مثل امریکا وقتی با موج مخالفت در کشورهای متحد خود مواجه میشوند، تا یک مقدار با این حرکتها مخالفت میکنند و بعد که ببینند مخالفت بر ضدمتحدان خودشان جدی است، متحد خود را رها میکنند. این قضیه درباره ایران دوره محمدرضاشاه اتفاق افتاد و در «اجلاس گوادلوپ» که ۱۴ تا ۱۷ دیماه ۱۳۵۷ و با حضور فرانسه، بریتانیا، امریکا و آلمان برگزار شد به این نتیجه رسیدند که ادامه حکومت شاه ممکن نیست و باید با تحولات ایران همراه شوند و انقلاب ایران را بهرسمیت بشناسند. بهنظر شما آیا این همراهی کشورهای غربی با حرکت مردمی وجود دارد؟
نه؛ درباره ایران باید گفت که ایران واقعا استثنا بود. آن استثنا هم امام خمینی بود و بس وگرنه آنچه که آنها در نظر داشتند یک تعدیلهای مختصری بود که با روی کار آمدن جبهه ملی انجام میشد و روابط هم، کما فیالسابق ادامه پیدا میکرد. آنچه این روند را مخدوش کرد سیاست امام خمینی بود. آنها وقتی دیدند که حریف امام خمینی نمیشوند، از راه دیگری وارد شدند و در سیاست خودشان هم موفق بودند. برای اینکه جلوی تمام پروژههای ایران را گرفتند. جلوی صنعتی شدن ایران را گرفتند و با ایجاد ایران هراسی، سلاحهای زیادی را فروختند و چیزی از دست ندادند. در مجموع، قدرتهای بزرگ همیشه قدرت مانور زیادی
هم دارند.
* آن کشورها منافع خودشان را بهچه شکل با وقوع این تحولات میخواهند بهدست بیاورند؟
چه منافعی؟ شما فکر میکنید امریکا چه منفعتی از این کشورها کسب میکند.
* منافع اقتصادی، سیاسی و امنیتی.
این منافع را باید از هم تفکیک کنیم و درباره آنها توضیح دهیم. مصر فقیر چه منافعی برای امریکا دارد و مگر مصر چقدر مصرف دارد. در عین حال باید توجه داشت که این مصرفها ادامه پیدا میکند و باز هم کالاها از امریکا وارد میشود. از نظر نظامی هم که گفتم ارتش مصر همچنان در دست امریکا است و بدون نظریات امریکا، کاری نمیتواند انجام دهد. بنابراین امریکا چه چیزی را در شمال آفریقا از دست داده است.
یک نکته دیگر هم باید در نظر داشته باشید که امریکاییها از مدتها قبل صحبت از دموکراسی میکنند. امریکاییها، برای این منطقه دموکراسی واقعی نمیخواهند. دموکراسیهایی که امریکاییها میخواهند مثل دموکراسی پاکستان است. شما نگاه کنید که در پاکستان، همه به هم فحش میدهند و همه، همدیگر را به زندان میاندازند. یک عده میروند و یک عده دیگر میآیند و هیچکاری انجام نمیشود. ملت هم هیچ نقشی ندارد ولی در آن کشور، یک دیکتاتور هم نیست. امریکا قصد دارد از این طریق، گروههای اسلامگرا را وارد یک بازی ظاهرا دمکراتیک کند برای کسب آرا و مبارزات حزبی تا دست از تروریسم و کارهای رادیکال بردارند.
این سیاست هم پشت آن وجود دارد.
* گروههایی مثل اخوانالمسلمین، جزو گروههای معتدل و میانهرو بودند که در کارهای تروریستی فعال نبودند و عمدتا در بخشهای اجتماعی و خیریه فعالیت میکردند.
ولی بهنظر من، مادر همه گروههای اسلام گرا، اخوانالمسلمین بود. اخوانالمسلمین در سالهای اخیر بسیار تعدیل شده بود. اساسا تحول خاصی در مصر اتفاق نیفتاده است و فعلا اخوانالمسلمین باید جواب مردم را بدهد. اگر اعضای اخوانالمسلمین بتوانند با همان کارهای خیریه پاسخ بدهند، چه بهتر. چرا که جلوی رادیکالیسم را میگیرند و اگر هم نتوانند که سیمای اسلامگرایی آنها مخدوش میشود و چه چیزی بهتر از این برای امریکا.
* درباره اینکه برخی کارشناسان ایرانی میگویند ساختار منطقه تغییرات گسترده نداشته است و معادلات امنیتی پابرجا است، شما با این نوع اظهارنظر موافق هستید یا نه؟
کسانی که این حرفها را میزنند نمیدانند که هنوز در آغاز راه هستیم. یک دهه لازم است تا آن چینشی که امریکا در نظر دارد صورت بگیرد. آن چینش، نهایتا دامن عربستان سعودی را هم میگیرد. تمام این رژیمها تغییر پیدا میکنند. در آن حالت، بازیها بهنوع دیگری در میآیند. وقتی هم که حرکت و جابهجایی باشد، غربیها دست بالا را دارند و مهرههای خود را مثل صحنه شطرنج بالا میبرند و بعد دست به تحرکاتی میزنند. این کار برای آنها مفیدتر و ارزانتر است تا اینکه آدم یکدندهای مثل صدام حسین سالیان دراز بر سر کار باشد و بعضی وقتها هم شاخ و شانه بکشد.
یعنی در مقابل غرب، مقاومت کند تا اینکه چهار سال به چهار سال عوض بشود. در همین مصر، ریاستجمهوری هست ولی ببینید امریکاییها با همین ریاستجمهوری و انتخابات چهکار کردند. در واقع جمال عبدالناصر طرفدار شرق و شوروی را برداشتند و سادات طرفدار امریکا را بهجای او گذاشتند و بعد هم با حسنی مبارک ادامه دادند. این است که کسانی که این نوع اظهارنظر میکنند، تک بعدی نگاه میکنند و از یک زاویه فقط نگاه میکنند. در حالی که آنچه در جریان است، بسیار پیچیدهتر است.
* آیا الان نمیشود پیشبینی کنیم در آینده چه اتفاقاتی در منطقه خاورمیانه رخ خواهد داد؟
چرا تا حدی میشود گفت. تقریبا تمام رژیمهای منطقه عربی عوض میشوند. البته باید یک تقسیمبندی کرد بین کشورهای نفتخیز و کشورهای غیرنفتخیز که بعد استراتژیک دارند. در این کشورها، رژیمهایی سر کار میآیند که انعطافپذیرند و چهار سال، یکبار عوض میشوند و در عین حال، به صادرات نفت بهشدت وابسته میشوند. با کشورهایی مثل مصر هم که جنبه استراتژیک دارند، بهگونه دیگری رفتار میشود. بههر صورت دو هدفی که امریکایی ها در منطقه خاورمیانه داشتند، همچنان پابرجا است. یعنی امنیت اسرائیل و جریان نفت، دو هدف امریکاییها است. تسلط بر چاههای نفت یعنی تسلط بر جهان. یعنی تسویه حساب کردن با کمترین
هزینه با اروپا، ژاپن، روسیه و چین. این یک برنامه دراز مدت است که کاملا پس از فروپاشی شوروی دنبال شد و الان هم بیست سال از فروپاشی شوروی میگذرد. باید ببینید که این پروژه آرام آرام پیش میرود و اینطور نیست که مثلا در عرض دو سال بشود یک منطقه را عوض کرد ولی نهایتا این کار را انجام خواهند داد.