اگرچه امروز سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان گفته حرفی از مهلت 60 روزه در توافق با آمریکایی ها نشده، اما بهرشکل از زمان اجرایی شدن تفاهمنامه اسلام آباد بین تهران و واشنگتن 60 روز گذشته و امروز دوشنبه 26 مردادماه این موعد به پایان می رسد. خیلی ها در جلسات مختلف و حتی در جمع های خانوادگی سئوال می کنند که بالاخره جنگ می شود یا توافق؟!
سئوالی که در این مجال تلاش شده در قالب بررسی سناریوهای مختلف به آن پاسخ داده شود.
اگرچه تحلیل دقیق این موضوع باتوجه به حجم و سرعت تحولات اتفاقات جهانی و منطقه ای سخت به نظر می رسد، اما خواه ناخواه آینده درگیری میان ایران و آمریکا با پایان مهلت 60 روزه بار دیگر در هالهای از ابهام قرار گرفته است. آنچه به طور قطعی می توان گفت این است که در حال حاضر، مذاکرات برای دستیابی به توافقی پایدار درباره برنامه هستهای ایران، تحریمها و وضعیت تنگه هرمز هنوز به نتیجه نهایی نرسیده و همزمان سطح تنش نظامی و اقتصادی بالاست.
همچنین می توان تحلیل کرد که اکنون، مهمترین کانون بحران، تنگه هرمز است. بر اساس گزارشهای منتشرشده، پس از درگیری محدود ایران و آمریکا در تنگه هرمز و نوار ساحلی ایران تا به امروز یعنی 26 مردادماه، عبور کشتیها از این مسیر بهشدت کاهش یافته و همزمان مذاکرات ایران و عمان برای ایجاد سازوکاری به منظور تعیین مسیر عبور امن کشتیها ادامه دارد. وضعیت هرمز که پیشتر اهمیت جهانی داشته و امروز بر آن افزوده شده، با ایجاد اختلال گسترده در این مسیر بازار انرژی و اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار داده است.
«سناریوی اول؛ ادامه جنگ فرسایشی و حملات محدود است» محتملترین سناریو در کوتاهمدت، بازگشت فوری به یک جنگ تمامعیار نیست، بلکه ادامه فشار نظامی، حملات محدود و جنگ غیرمستقیم است.
به نظر می رسد تمایل آمریکایی ها از تهدید به سناریوی جنگ گسترده به اعمال تحریمهای بیشتر، فشار اقتصادی و تهدید به حملات جدید است؛ در مقابل چنین ایده ای، ایران تلاش خواهد کرد هزینههای بیشتری در ارتباط با حضور آمریکا در منطقه ایجاد کند. همچنین به نظر می رسد اختلال در مسیرهای انرژی بعنوان اهرم فشار در دست تهران، همچنان افزایش پیدا کند.
خیلی چشم انداز امیدوار کننده ای حداقل تا به امروز برای اجرایی شدن سناریویی غیر از آنچه گفته شد، وجود ندارد؛ چرا که اختلافات اصلی دو طرف همچنان بر سر کنترل یا بازگشایی تنگه هرمز، برنامه هستهای، تحریمها و آزادسازی پول های بلوکه شده ایران باقی است. پس احتمال ادامه این وضعیت در هفتههای آینده؛ یعنی نه صلح پایدار و نه بازگشت فوری به جنگی با حداکثر شدت بالاست.
«سناریوی دوم؛ توافق موقت جدید است» مذاکرات غیرمستقیم بین ایران و آمریکا، همچنان یکی از مسیرهای اصلی کاهش بحران بوجود آمده در منطقه به حساب می آید و کشورهای منطقه، از جمله عمان، قطر و پاکستان به تلاش های شان برای میانجیگری بین دو کشور ادامه داده اند.
در صورت موفقیت میانجیگران و تمایل دو کشور ممکن است شاهد یک «توافق مرحلهای» باشیم. به این صورت که با کاهش حملات از سوی طرف های درگیر، ایجاد ترتیباتی برای عبور امن کشتیها از تنگه هرمز را شاهد باشیم و در ازای این موضوع و کاهش بخشی از فشارهای اقتصادی آمریکا نظیر تحریم های یک سویه و ظالمانه و آزادسازی بخشی از منابع بلوکه شده ایران، شاهد پذیرش محدودیتها و بازرسیهای بیشتر در برنامه هستهای ایران باشیم. در شرایط فعلی به نظر می رسد دستیابی به یک توافق موقت، از توافق نهایی و جامع واقعبینانهتر باشد؛ چون هنوز اختلافات بنیادین میان دو کشور بسیار عمیق است.
«سناریوی سوم؛ تشدید دوباره جنگ» خطرناکترین سناریو که البته نسبت دو سناریویی که پیشتر شرح آن رفت، احتمالش کمتر به نظر می آید، «شکست کامل دیپلماسی و آغاز موج تازهای از حملات گسترده» است. این سناریو در صورتی محقق می شود که حملهای بزرگ علیه نیروهای آمریکایی یا زیرساختهای حیاتی منطقه رخ دهد که اغازگر آن ایران باشد. یا اینکه آمریکا و اسرائیل به این نتیجه برسند که برنامه هستهای ایران در حال پیشرفت سریع است. این را باید در نظر داشته باشید که هرگونه حمله گسترده میتواند تهران را به واکنش شدیدتر علیه پایگاهها، منافع واشنگتن و زیرساختهای انرژی در منطقه سوق دهد.
اگر چنین سناریویی به منصه ظهور برسد، بحران میتواند از یک جنگ دوجانبه فراتر رفته و به درگیری منطقهای گستردهتر تبدیل شود. افزایش اخیر نگرانیها درباره امنیت تردد در هرمز و نوسان قیمت نفت نشان میدهد که چنین سناریویی پیامدهای اقتصادی قابلتوجهی نیز خواهد داشت و حداقل در شرایط فعلی به دلیل تاب آوری اقتصادی طرفین، امکان آن اندک به نظر می رسد. از سویی هزینههای سنگین چنین جنگی برای هر دو طرف و برای کشورهای منطقه، محقق شدن این موضوع را اندک می نماید.
محتملترین اتفاق بین ایران و آمریکا
با بررسی 3 سناریویی که گفته شد، به نظر می رسد، محتملترین مسیر در ماههای آتی درباره سرنوشت جنگ ایران آمریکا میتواند ترکیبی از «مذاکره همراه با فشار» باشد؛ یعنی ایران ضمن کنترل ترددها در تنگه هرمز و حفظ توان بازدارندگی، برای کاهش فشارهای اقتصادی و پایان درگیری به مذاکره ادامه دهد و در سوی دیگر آمریکایی ها نیز ضمن ادامه مسیر دیپلماسب، همچنان فشار اقتصادی و تهدید نظامی را حفظ کنند.
وضعیت کنونی بین ایران و آمریکا بسیار شکننده است. پایان مهلت توافق 60 روزه بدون دستیابی به توافق نهایی، خطر محاسبه اشتباه و بازگشت به درگیری را افزایش می دهد؛ مگر یکی از سناریوهایی که پیشتر در این یادداشت شرح آن رفت، بین طرفین به نتیجه برسد. همانطور که در ابتدای مطلب هم گفته شد، با تغییر و تحولات لحظه ای منطقه، پیش بینی قطعی آینده جنگ بسیار سخت است و جرقه هرنوع درگیری بر اثر محاسبات اشتباه یا تحول ناگهانی در مذاکرات میتواند مسیر بحران را طی چند روز تغییر دهد.
