اشنگتن این بار سراغ آسمان رفته است؛ با تحریم شرکتهای هواپیمایی ایرانی و تهدید کشورها و شرکتهایی که به این پروازها خدمات ارائه میکنند. هدف روشن است؛ افزایش فشار بر ایران و تبدیل قدرت تحریمی آمریکا به ابزاری برای بستن مسیرهای ارتباطی کشور. در این مرحله، هدف دیگر صرفاً قرار دادن نام شرکتهای ایرانی در فهرست تحریمها نیست بلکه فشار بر کشورهای ثالث برای قطع خدمات فرودگاهی و هوایی به ایران است.
اما آنسوی این فشار، واقعیت میدانی چیز دیگری میگوید. بخشی از کشورهای منطقه با فشار آمریکا همراه شدهاند و مسیرهایی به مقصد ایران را متوقف کردهاند؛ اما همه کشورها حاضر به اجرای فرمان واشنگتن نشدهاند.
آمریکا تلاش میکند تحریمهای خود را مرزناشناس کند؛ اما آسمان جهان هنوز یکدست نیست. پروژه محاصره هوایی ایران، پیش از آنکه به محاصرهای کامل تبدیل شود، با یک واقعیت روبهرو شده است: همه کشورها حاضر نیستند قواعد تحریمی واشنگتن را بپذیرند.
- محاصره هوایی ایران؛ فشار واشنگتن، همراهی همسایگان و شکاف در حلقه تحریم
وزارت خزانهداری آمریکا در روز ۸ سپتامبر(۱۷ شهریور)، ۳۶ هدف مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم کرد.
اقدامی که ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را نیز دربر گرفت. واشنگتن همزمان هشدار داد شرکتهایی که به ایرلاینهای ایرانی خدمات ارائه کنند، ممکن است با تحریمهای ثانویه مواجه شوند.
به این ترتیب، ابزار تحریم از مرزهای آمریکا عبور کرده و تلاش میکند تصمیم فرودگاهها، شرکتهای خدمات زمینی و شبکههای هوانوردی سایر کشورها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
- فرودگاههایی که عقب نشستند
نتیجه این فشارها در چند کشور منطقه نمایان شده است. پرواز شرکتهای ایرانی به جمهوری آذربایجان از ۲۲ سپتامبر متوقف شد و مقامهای هوانوردی این کشور صراحتاً تحریمهای جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران را دلیل این تصمیم اعلام کردند.
امارات نیز تعلیق پروازهای شرکتهای ایرانی را اعلام کرد و گزارشهای منتشرشده از توقف یا محدودیت پروازهای ایران به عمان، گرجستان و برخی فرودگاههای عراق حکایت دارد.
در عراق نیز پروازهای ایرانی به بغداد متوقف شد؛ هرچند در مقطعی تلاش شد بخشی از پروازهای بغداد به نجف منتقل شود.
این وضعیت یک واقعیت مهم را آشکار میکند: فشار آمریکا تنها متوجه ایران نیست؛ بلکه کشورهایی را نیز که با شبکه حملونقل ایران ارتباط دارند، در معرض انتخاب میان ادامه همکاری با تهران یا مواجهه با فشارهای واشنگتن قرار میدهد.
- عراق؛ در دو راهی تسلیم یا مقاومت
تصمیمهای عملی فرودگاهها نشان میدهد که دولت عراق در مواجهه با تحریمهای آمریکا، ملاحظات مربوط به روابط خود با واشنگتن را جدی میگیرد.
با این حال، بخشهایی از جریانهای سیاسی عراق نسبت به مشارکت بغداد در محدودیتهای اعمالشده علیه ایران اعتراض کردهاند.
مثلاً مجلس اعلای اسلامی عراق ضمن محکوم کردن «محاصره ظالمانه و غیرانسانی» پروازهای ایران تأکید کرد که بغداد نباید در محاصره اقتصادی علیه ایران مشارکت کند.
- همه آسمان بسته نشده است
اما تصویر محاصره هوایی، دستکم در وضعیت فعلی، کامل نیست.
همزمان با توقف برخی مسیرهای منطقهای، پروازهای ایران به مقاصدی در چین، روسیه، ترکیه، پاکستان، تایلند و ارمنستان ادامه داشته است.
گزارشهای منتشرشده از استمرار برخی مسیرهای ایران به چین و ترکیه و همچنین پروازهایی به مقاصد جنوب و شرق آسیا حکایت دارند.
- ایستادگی قاطع چین در برابر آمریکا
چین نیز در برابر تحریمهای یکجانبه آمریکا موضعی متفاوت اتخاذ کرده و سخنگوی وزارت خارجه این کشور در واکنش به تحریم اعلامی آمریکا علیه شرکتهای هواپیمایی ایران گفته پکن با تحریمهای یکجانبه و غیرقانونی علیه تهران مخالف است.
بنابراین، فشار واشنگتن تاکنون نتوانسته ایران را از شبکه پروازی بینالمللی بهطور کامل جدا کند.
- شکاف در حلقه فشار
آنچه در آسمان ایران رخ میدهد، تصویری از یک جنگ اقتصادی فرامرزی است؛ آمریکا با استفاده از قدرت مالی و نظام تحریمهای ثانویه میکوشد تصمیم دولتها و شرکتهای خارجی را نیز تغییر دهد. اما واکنش کشورها یکسان نیست.
برخی همسایگان، برای جلوگیری از مواجهه با تحریمهای آمریکا، خدمات خود به ایرلاینهای ایرانی را محدود کردهاند؛ در مقابل، چین و شماری دیگر از کشورها همچنان مسیرهای هوایی خود با ایران را حفظ کردهاند.
در نتیجه، پروژه فشار هوایی واشنگتن با یک تناقض اساسی مواجه است: هرچه تحریمها فرامرزیتر میشوند، اختلاف میان کشورها بر سر پذیرش قواعد تحریمی آمریکا نیز آشکارتر میشود.
- آسمان؛ میدان جدید تقابل
تحریم صنعت هوانوردی تنها مسئله پرواز و مسافر نیست. هوانوردی با تجارت، گردشگری، جابهجایی نیروی انسانی و ارتباطات اقتصادی ایران با جهان گره خورده است.
واشنگتن با هدف قرار دادن این شبکه میکوشد هزینه ارتباط ایران با جهان را افزایش دهد اما ادامه پروازهای ایران به شرق و شمال، نشان میدهد که محاصره هوایی هنوز به یک محاصره کامل تبدیل نشده است.
اکنون سؤال اصلی این است: آیا فشار آمریکا میتواند همه مسیرهای هوایی ایران را مسدود کند، یا همانگونه که در تجربه تحریمهای گذشته دیده شده، شبکههای جدیدی از ارتباط میان ایران و شرکای غیرغربی شکل خواهد گرفت؟
فعلاً پاسخ آسمان روشن است: بخشی از مسیرها بسته شده، اما همه راهها بسته نشدهاند.
