چگونه " میزبانی اجلاس " را از قطر گرفتیم
وزیر امور خارجه پیشین ایران در سایت شخصی خود، برای نخستین بار، ناگفته هایی از اجلاس پانزدهم سران عدم تعهد در شرم الشیخ و ماجرای جالب، طولانی و پر فراز و نشیب " چگونگی کسب امتیاز ریاست سه ساله ایران بر این جنبش و میزبانی تهران برای اجلاس شانزدهم سران عدم تعهد " را بازگو کرد.
به گزارش افکارنیوز، منوچهر متکی در بازخوانی خاطراتش در این باره نوشت:
عصر روز یکشنبه ۲۱/۴ / ۱۳۸۸ برای شرکت در اجلاس مقدماتی وزرای امور خارجه و سپس سران جنبش عدم تعهد راهی شهر ساحلی شرمالشیخ مصر شدم. از دو روز قبل تیم کارشناسی وزارت امور خارجه به ریاست آقای سید محمدعلی حسینی، معاون امور حقوقی و بینالمللی در نشست کارشناسان ارشد در آنجا حضور داشتند.
شرمالشیخ محل برگزاری این اجلاس از سالها قبل با سرمایهگذاری قابلتوجه و ایجاد ساختارهای لازم به مرکزیتی برای اجلاسهای بینالمللی و نیز منطقهای توریستی در ساحل دریای سرخ برای گردشگران خارجی تبدیل شده بود. مصر به عنوان یکی از بنیانگذاران جنبش عدم تعهد همواره حضور فعال و نقشآفرینی در آن داشت.
متکی می افزاید: کشورمان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و خروج از پیمان نظامی سنتو به عضویت جنبش عدم تعهد درآمد و طی سه دهه گذشته در تمامی اجلاسهای این جنبش مشارکت فعال و سازنده داشته است.
نگارنده این سطور چه در دوران نمایندگی مجلس اول ۱۳۶۳-۱۳۵۹ و چه در دوره مسؤولیت معاونت امور بینالمللی وزارت امور خارجه ۱۳۷۱-۱۳۶۹ و نیز در چهار سال اخیر مسؤولیت دستگاه دیپلماسی کشور در بسیاری از اجلاسهای وزرای امور خارجه و سران این جنبش ازجمله اجلاس سران در دهلی نو(۱۹۸۳)، اجلاس سران در یوگسلاوی(۱۹۸۹)، اجلاس سران در اندونزی(۱۹۹۲)، اجلاس سران در کوبا(۲۰۰۶) و اینک اجلاس سران در مصر(۲۰۰۹) بهعنوان معاون وزیر یا وزیر امور خارجه شرکت داشتهام.
حضور در اجلاس شرمالشیخ
در کنار هتل محل اقامت هیأت کشورها ویلاهایی را برای استقرار وزرا و سران در نظر گرفته بودند. بلافاصله بعد از استقرار جلسه کاری با همکاران برگزار شد. معاون امور بینالملل، مدیران کل سیاسی بینالمللی و تخصصی و اقتصادی بینالمللی و نیز رؤسای ادارات و کارشناسان گزارش حوزههای کاری خود در دو روز نشست کارشناسان ارشد را ارائه دادند. همکاران مسلط و ورزیدهای داریم. وزارت امور خارجه به خصوص طی یک دهه گذشته در دو حوزه سازمان کنفرانس اسلامی و جنبش عدم تعهد سرمایهگذاری خوبی کرده است.
… با توجه به تجربه شخصی قبلی در حدود ۲۰ سال پیش و گرفتن ریاست سازمان کنفرانس اسلامی علیرغم مخالفت ها و فراز و نشیب ها، میزبانی و ریاست جنبش عدم تعهد توسط جمهوری اسلامی ایران را به عنوان هدفی دست یافتنی اما دشوار در برنامه دوره مسئولیت خویش تعریف نموده و منتظر فرصت مناسبی بودم. این فرصت در اجلاس وزرای امور خارجه و سران هاوانا در کوبا و در سال ۱۳۸۵ فراهم شد.
ماجرا از هاوانا شروع شد
در جریان برگزاری اجلاس سران عدم تعهد در کوبا در سال ۱۳۸۵، پیشنهاد خود را برای میزبانی اجلاس شانزدهم اعلام کردیم. بعد از کوبا کشور مصر میزبان پانزدهمین نشست سران بود که در تیرماه ۱۳۸۸ اتفاق افتاد و باید در آنجا میزبان بعد از مصر برای سال ۱۳۹۱ نهایی میشد.
پیشنهاد ما برای میزبانی در حالی بود که قبل از ما کشور قطر همین پیشنهاد را ارائه کرده بود. به نظر میرسید قطریها با کوباییها هم در تعیین میزبان بعدی به تفاهم رسیده بودند. به گونهای که معاون وزیر خارجه کوبا به من گفت میزبانی شما را بعد از قطر بگذاریم که ما ضمن مخالفت با این پیشنهاد تأکید کردیم که نام هر دو کشور را به عنوان کاندیدای میزبان بعدی ثبت نمایند.
در واقع، اگر پیشنهاد آنان را می پذیرفتیم می بایست حداقل ۹ سال دیگر برای میزبانی اجلاس سران در ایران صبر می کردیم چرا که بعد از قطر که عضو آسیایی است نوبت میزبانی و ریاست جنبش به آمریکای لاتین و آفریقا می رسید و سپس کشوری از قاره آسیا می توانست متقاضی باشد.
از سال ۱۳۸۵ در هاوانا تا سال ۱۳۸۸ یعنی زمان برگزاری سران در مصر راهی طولانی را پیمودیم. قطر اصرار داشت که میزبان بعدی باشد. رقابت ما و قطریها در اجلاس وزرای خارجه بعد در هاوانا برای میزبانی میتوانست جنجالآفرین باشد. قطر حمایت کشورهای عربی را داشت و ما خواستار چنین شرایطی نبودیم.
بحران لبنان؛ همکاری ایران و قطر
قبل از برگزاری اجلاس وزرای خارجه امور جنبش عدم تعهد در هاوانا برای تصمیمگیری در مورد میزبانی سران بعدی اتفاقی رخ داد که برای ما یک فرصت جدید در این زمینه به وجود آورد و آن ماجرای لبنان بود که اجلاس دوحه برای حل مسائل لبنان برگزار شد و دوحه خیلی علاقهمند بود که بهعنوان کمککننده به حل این بحران مهم نقشآفرینی کند.
واقعیت این است که روابط شخصی وزرای خارجه و وقوع برخی حوادثیا بحرانهای سیاسی به مثابه یک فرصت میتوانند در دیپلماسی و سیاست خارجی یک کشور به کار گرفته شوند.
پس از پیروزی مقاومت اسلامی بر رژیم صهیونیستی در جنگ ۳۳ روزه برخی از طرفهای عربی که از قبل در جریان حمله اسرائیل به لبنان با هدف حذف حزبالله و مقاومت بودند، مدتی بعد از طریق بعضی جریانهای سیاسی در لبنان این کشور را با بحران جدیدی پیرامون انتخاب رئیسجمهور جدید مواجه کردند.
آمریکا و غرب و برخی همپیمانان منطقهایشان به دنبال رئیسجمهوری با مشی مخالفت با جریان مقاومت در لبنان و منطقه بودند. موضعی که حزبالله و جریان مقاومت در لبنان پذیرای آن نبودند. تاکید ما در منطقه بر راهحل لبنانی(اجماع گروههای لبنانی) و حمایت منطقهای از این راهحل بود.
چند ماه پس از تداوم بحران داخلی لبنان و بینتیجه بودن راهکارهای آمریکایی، فرانسوی و عربستان، نشست مهمی با حضور وزرای امور خارجه قطر، عمان، سوریه و ایران در تاریخ ۱۸ اسفند ۱۳۸۶ در دمشق برگزار شد.
در این جلسه با مرور قانون اساسی لبنان و رویه عرفی جاری چارچوبی پیشنهادی به طرفهای لبنانی مورد گفتوگو و توافق قرار گرفت. وزیر خارجه قطر پیگری موضوع در لبنان را با ورود امیر قطر به صحنه برعهده گرفت. دو ماه و اندی بعد یعنی در روزهای پایانی اردیبهشت تا اول خرداد ۱۳۸۷ رهبران و نمایندگان جریانهای مختلف سیاسی لبنان در دوحه پایتخت قطر گردهم آمدند تا در مورد انتخاب رئیسجمهور آتی و نحوه انتخابات مجلس و دیگر ترتیبات سیاسی لبنان توافق کنند.
ساعت ۲:۳۰ صبح اول خرداد، آقای محمدرضا رئوف شیبانی، سفیر ما در لبنان که از سفرای موفق جمهوری اسلامی بود و علاوه بر سوابق او در دمشق(بهعنوان نفر دوم) و رئیس دفتر حفاظت منافع ایران در قاهره، کارنامه کمنظیری در مدیریت شرایط در جنگ ۳۳ روزه داشت، در تماس تلفنی با اینجانب اظهار داشت که مذاکرات دوحه با بنبست مواجه شده و کاری باید کرد.
او اضافه کرد که لحظاتی پیش امیر قطر به میان هیأتهای لبنانی رفت و اظهار داشت با توجه به اینکه موفق به توافق نشدید، بنا دارم طی مصاحبهای شکست گفتوگوی دوحه را اعلام نمایم.
ارزیابی او این بود که زمینه تفاهم وجود دارد. از طریق سفارتمان در دوحه ارتباط تلفنی اینجانب با آقای شیخ حمد، وزیر خارجه قطر فراهم شد. او ضمن تشکر از تماس و ارائه گزارشی از مذاکرات انجام شده به مشکل برخی سهمیهها در حوزههای انتخابیه مجلس اشاره و خواستار کمک ایران برای حل موضوع شد. به او اطمینان دادم که با اتفاق موضوع را تا نتیجه نهایی نزد طرفهای لبنانی پیگیری میکنیم. حوالی ساعت ۳ صبح پیگیر گفتوگوی تلفنی با آقای ولید معلم، وزیر امور خارجه سوریه شدم. گفتند در آفریقای جنوبی است، تلاش برای ارتباط با او ثمربخش نبود. بنابراین با آقای فاروق الشرع، معاون
رئیسجمهور سوریه تلفنی مذاکره کردم و تأکید کردم چراغ این ابتکار که در دمشق و با حضور چهار وزیر خارجه روشن شده است، ضروری است که به نتیجه مثبتی برسد. در تماس دیگر مجددا با وزیر خارجه قطر صحبت کردم و چگونگی را با آقای شیبانی در بیروت مرور نمودم. او رابط گفتوگو و هماهنگی با رهبران حزبالله و دیگر گروههای عضو مقاومت بود. این رفت و برگشت تماسها تا حدود ساعت هشت بامداد ادامه داشت و آقای شیخ حمد در ساعت نه صبح در تماس تلفنی به اینجانب اظهار داشت که موفق شدیم مجددا زمینه گفتوگوها را فراهم کنیم و پس از آن به فاصله دو ساعت توافق جامع جریانهای سیاسی لبنان به امضا
رسید.
این نمونه یک دیپلماسی موفق براساس منطقهگرایی و یافتن راهحل مشکلات هر منطقه توسط کشورهای همان منطقه و البته در چارچوبی عادلانه بود.
پنج روز بعد لبنان میزبان مهمانان مختلفی ازجمله کشورهای مؤثر در حل این بحران بود تا در نشست مجلس لبنان انتخاب آقای میشل سلیمان بهعنوان رئیسجمهور و دیگر ساز و کارهای توافق شده را به تصویب برساند. از طرف جمهوری اسلامی ایران، بنده در این نشست حضور داشتم.
در حاشیه این نشست تاریخی و در هتل محل اقامت امیر قطر با وی دیدار کردم. اولین دیدار من با او در دوحه و در کاخ او، در اواخر پاییز سال ۱۳۸۴ تنها چند ماه بعد از تشکیل دولت نهم بود که گفتنیهای زیادی از آن دیدار دارم. امیر قطر از خوشحالی اجرای این میانجیگری موفق در پوست خود نمیگنجید. مرا در آغوش گرفت و اظهار داشت بدون ایران موفق نمیشدیم و من صمیمانه از شما سپاسگزارم. گفت که در جریان مکالمات ارتباطات مستمر بین وزیر خارجهاش و اینجانب بوده و اضافه کرد که همین فردا شیخ حمد، نخستوزیر و وزیر خارجه خود را برای تشکر از مسؤولان جمهوری اسلامی به تهران میفرستد.
قبل از ظهر فردای آن روز یعنی ۷ خرداد ۱۳۸۷ وزیر خارجه قطر در سفر به تهران و در ملاقات با رئیسجمهور سلامهای امیر قطر و تشکر و قدردانی او را در کمک به کشورش برای حل بحران لبنان ابلاغ کرد.
پس از پایان گفتوگوهای رسمی، به او گفتم نیازی به تشکر نیست! ما وظیفهمان را در کمک به شما انجام دادیم و اینک نوبت شماست که برای ما گامی بردارید.
شیخ حمد پرسید چه کاری باید بکنیم؟ گفتم: «قطر با حمایت از میزبانی ایران برای اجلاس سران جنبش عدم تعهد در واقع به نفع ما از نامزدی خود برای این اجلاس عقبنشینی کند».
وزیر خارجه قطر در حضور رئیس جمهور شرایط را به گونهای دید که چارهای جز پذیرش نداشت و اظهار داشت: قبول است.
در مسیر فرودگاه و در اتومبیل ضمن تشکر به او گفتم که موضوع را در جایی بازگو نکند تا در اجلاس وزرای خارجه در هاوانا که قبل از نشست سران در شرمالشیخ خواهد بود، مصوبه وزرا برای میزبانی ایران چکش بخورد. نگرانی من آن بود که برخی کشورهای دیگر در صورت آگاهی از این توافق، با توجه به اینکه بیش از یک سال تا نشست مصر فرصت بود، شیطنتهایی برای جلوگیری از برگزاری نشست سران در تهران را موجب شوند.
در وزارت خارجه ضربالمثلی بود که امور سیاست خارجی مانند سیبی است که به هوا پرتاب میشود و کسی نمیداند تا رسیدن به زمین چند دور میزند. اشاره به این نکته است که در هر مرحلهای از یک اقدام دیپلماتیک ممکن است فاکتور جدیدی قواعد را برهم زند.
توافق تهران با قطر را مکتوم نگه داشتیم تا اینکه ۱۱ ماه بعد یعنی نهم اردیبهشت ۱۳۸۸ اجلاس وزرای امور خارجه جنبش عدم تعهد در هاوانا تشکیل شد. این اجلاس باید تمامی اسناد آماده شده در دفتر هماهنگی نیویورک و تصمیمات مهم اجلاس سران ازجمله میزبان آتی را نهایی و برای دو ماه بعد یعنی تیرماه ۱۳۸۸ به اجلاس شرمالشیخ پیشنهاد نماید.
پیشنهاد عجیب قطر در هاوانا
وزیر مشاور قطر که ریاست هیأت کشورش در اجلاس هاوانا را برعهده داشت، تقاضای ملاقات فوری با اینجانب کرد. وی در این ملاقات ضمن ابلاغ سلام آقای شیخ حمد، نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر پیام او را به شرح ذیل منتقل کرد:
«قطر نگران است چنانچه از نامزدی خود برای میزبانی سران جنبش عدم تعهد انصراف دهد یک یا دو کشور دیگر عربی و حتی غیرعربی در همین اجلاس اعلام نامزدی نمایند و آن وقت نه قطر بلکه ایران نیز موفق به گرفتن میزبانی اجلاس سران نشود. بنابراین پیشنهاد میکنم اجازه دهید این دوره قطر و برای دور بعدی جمهوری اسلامی ایران میزبانی را داشته باشند.» در پاسخ به او گفتم: «به شیخ حمد سلام برسانید و بگویید هذا فراق بینی و بینک(این فصل جدایی ما از یکدیگر است). الکریم اذا وعد وفا. ایشان در برابر رئیسجمهور ما حرف زد و قول داد. ما در چند سال اخیر بنیان جدیدی را در روابط دو کشور براساس صداقت و
همکاری ایجاد کردیم. من معتقدم قطر توانسته است با تکیه بر ظرفیتهای منطقه تا حدودی جدا از سیاستهای غلط آمریکا ایفای نقش کند. قطر نباید در این موضوع نگران هیچ چیزی جز نگه داشتن حرف خودش باشد. به ایشان بگویید چنانچه غیر از این عمل نماید، دیگر رفافقتمان ادامه پیدا نخواهد کرد. والسلام.»
وزیر مشاور را در سفرهای مختلف و نیز اجلاسهای زیادی دیده بودم و با هم گفتوگو داشتیم. فرد مثبتی بود. وی که انتظار شنیدن چنین پاسخی را نداشت، گفت: جناب آقای متکی، در طول این سالها هیچوقت شما را اینقدر عصبانی ندیده بودم. عین مطالب شما را به آقای شیخ حمد منتقل میکنم. همکاران حاضر در ملاقات نیز از نحوه برخورد من تعجب کردند. این ملاقات حوالی ظهر بود.
وزیر مشاور ساعت پنج بعدازظهر مجددا درخواست ملاقات کرد. چهرهاش در ملاقات برخلاف صبح که بادغدغه سخن میگفت، شاداب و متبسم بود.
او گفت فکر میکنم شیخ حمد دقیقا پیام شما را دریافت کرد و پاسخ داد: ما دوست و برادریم و هیأت قطری طبق نظر آقای متکی عمل نماید. او اصطلاحا ریش و قیچی کار در مورد نحوه کنار رفتن قطر را هم به ما سپرد. از او و آقای شیخ حمد تشکر کردم و گفتم برخورد قطر در حد انتظار ما بود. بعد از آن، وزیر امور خارجه کوبا را طی ملاقات کوتاهی مطلع و توجیه کردم. او مردد و نگران بود زیرا به قطریها قول داده بود. بنا شد مشترکا جلسه وزرا را در زمان طرح موضوع میزبانی مدیریت کنیم.
آقای معیری، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی در ژنو نیز در اجلاس هاوانا با ما بود. ایشان با توجه به شناخت مقامات هیأتهای یکی دو کشور عربی که احتمال میدادیم پس از اطلاع از انصراف قطر سنگاندازی کنند، گفتوگو با آنان را برعهده گرفت و پس از پیگیری موضوع اظهار داشت که اینها برنامه نامزدی ندارند. شخصیت تأثیرگذار آقای معیری که اینجانب از دوران سفارت در ترکیه با ایشان آشنایی کاری دارم، در پیگیری موضوع عامل مهمی بود. اندونزی کشور دیگری بود که احتمال اعلام نامزدیاش میرفت گفتوگو شد و اطمینان حاصل کردیم. سرانجام در جلسه پایانی وزرا در تاریخ دهم اردیبهشت ۱۳۸۸
میزبانی جمهوری اسلامی به تصویب نهایی وزرای امور خارجه رسید.
اعضای هیأت همراه و همکاران وزارت خارجه عمیقا خوشحال بودند و به یکدیگر و اینجانب تبریک میگفتند.
تماس دفتر رئیس جمهور و سفر پیش بینی نشده به تهران
در حال خروج از سالن بودیم که آقای جعفری سرتیم حفاظت تلفن همراه را به اینجانب داد و اظهار داشت که آقای شیخالاسلامی، رئیس دفتر آقای رئیسجمهور پشت خط هستند. حال و احوالی کردیم و گزارش کوتاهی از نشست چند روزه گذشته را به ایشان دادم. آقای شیخالاسلامی ضمن تشکر اعلام کرد که آقای رئیسجمهور میخواهند امروز شما را ببینند. گفتم فردا صبح افتتاح اجلاس سران عدم تعهد است. آقای احمدینژاد هم که شرکت نمیکنند و از طرفی موضوع میزبانی اجلاس بعدی سران در تهران باید در نشست فردا نهایی شود. قرار شد این نکات را به اطلاع رئیسجمهور رسانده و اینجانب را از نتیجه مطلع نماید.
آقای شیخالاسلامی نیم ساعت بعد در تماس تلفنی مجدد خواستند که به تهران آمده و سپس برای نشست سران بازگردم. در تجربه چهار ساله کار با آقای احمدینژاد هیچ اقدامی از ایندست از سوی ایشان برای من تعجبآور نبود. با انجام هماهنگیها و تمهیدات لازم برای بازگشت با هواپیمای فالکون، راهی تهران شده و ساعت ۷ بعدازظهر پس از ورود به فرودگاه مهرآباد، مستقیم عازم دفتر رئیسجمهور شدم.
ملاقات با آقای احمدینژاد یک ساعت و اندی به درازا کشید. مطالب مطروحه در این ملاقات که البته در ارتباط با اجلاس نبود، زمانی در آینده که اقتضا نماید، بیان خواهد شد. پس از خداحافظی سری به دفتر کار و منزل زدم و ساعت ۴ صبح مجددا روانه شرمالشیخ شدم.
اجلاس پانزدهم سران
پانزدهمین اجلاس سران کشورهای عضو جنبش عدم تعهد در تاریخ ۲۴ و ۲۵ تیرماه ۱۳۸۸ در شرمالشیخ برگزار گردید. جلسه به ریاست رائول کاسترو، رئیسجمهور کوبا و رئیس چهاردهمین اجلاس سران آغاز و پس از ارائه گزارشی از عملکرد دوره سه ساله ریاست کوبا بر جنبش عدم تعهد ریاست پانزدهمین اجلاس سران را به حسنی مبارک، رئیسجمهور مصر سپرد و اجلاس رسماً شکل گرفت.
…لازم میدانم از یکایک این عزیزان صمیمانه و متواضعانه تقدیر و تشکر نمایم که در یک کار موفق جمعی و با لطف خداوند چنین موفقیتی را رقم زدند.
متن کامل نوشته متکی را اینجا بخوانید.