جریان شناسی سیاسی در ایران
جامعه شناسان سیاسی چون استین روکان نروژی و حسین بشیریه در ایران تلاش کرده اند با استفاده از این معیار، به تبیین جریان های سیاسی در دوره های مختلف زمانی اهتمام ورزند.
افکار نیوز - فرضيه اصلي آنها اين است كه شكاف هاي اجتماعي تعيين كننده نوع خواسته هاي نيروها و گروه هاي مختلف و جريان هاي سياسي است.
به بیان دقیق تر، احزاب و نیز جریان های سیاسی ترجمان شکاف های اساسی موجود در هر جامعه ای به شمار می روند، شکاف هایی که خود ناشی از رویدادهای مهم تاریخی آن جامعه اند. از نظر محقق نروژی، استین روکان، شکاف های اجتماعی پس از ایجاد هرگز از بین نمی رود بلکه تنها ممکن است در مقاطع یا دوران هایی غیر فعال گردیده و با مهیا شدن شرایط، این شکاف ها سر باز نمایند. از نظر روکان، شکاف عبارت است از تقابلی که گذرا نیست و برخاسته از متن جامعه می باشد.
چنین شکاف هایی به انجماد تمایل دارند و برای سالیان متمادی در یک جامعه، رحل اقامت خواهند افکند. منشأ اصلی شکاف ها غالباً حوادثمهم و تاریخی یک جامعه هستند. در اثر حوادثبزرگی چون انقلاب یا نو سازی و امثال آن است که تضادهای عمیقی در یک جامعه ایجاد شود و به صورت شکاف به معنایی که بیان شد، ظاهر می گردند. روکان ریشه شکاف های موجود در اروپای غربی را در حوادثتاریخی و مهمی می داند که اروپای غربی در پنج قرن اخیر به خود دیده است. از دیدگاه وی، دو حادثه تاریخی و مهم در غرب را باید خاستگاه شکاف های این جامعه دانست؛ نخستین حادثه عبارت است از انقلاب ملی در دوران رفرم در قرون هجدهم
از انگلستان آغاز شده است. این دو واقعه هر یک دو شکاف اساسی در غرب ایجاد کردند.
دو شکاف حاصل از انقلاب ملی یعنی شکاف بین مرکز و حاشیه(شکاف های قومی و نژادی) و شکاف بین دولت و کلیسا، شکاف های فرهنگی و به تعبیر بهتر، هویتی محسوب می شوند در صورتی که دو شکاف حاصل از انقلاب صنعتی، یعنی شکاف دارندگان و کارگران و شکاف میان شهر و روستا، شکاف هایی اساساً دارای ماهیت اقتصادی و اجتماعی هستند. با انقلاب صنعتی، دو شکاف پیشین در این جوامع کم رنگ تر شده اند و جای خود را به شکاف هایی داده اند که بیشتر جنبه اقتصادی دارند. دقیقاً در گیرودار این گذر است که نوع خواسته ها و جریان های سیاسی و اجتماعی نیز دگرگون می شوند و آنها را به تقابل و یا تعامل سیاسی و اجتماعی وا
می دارد.
به مانند استین روکان نروژی، از نظر حسین بشریه در ایران نیز شکاف های اجتماعی، تعیین کننده نوع خواسته های نیروها، گروه ها و جریان های سیاسی مختلف و موجود، اعم از حاکم و غیر حاکم است.
بشیریه معتقد است در تکوین جریان های سیاسی اجتماعی، عوامل مختلفی مانند میزان گذار از جامعه سنتی به جامعه مدرن، میزان نوسازی و توسعه اقتصادی و میزان دموکراتیزه شدن جامعه یعنی پیدایش سازمان ها و تشکل های طبقات پایین موثر هستند. از نظر او در مورد جامعه ایران باید گفت که مجموعه ای از شکاف های تاریخی و ساختاری، موجب شکل گیری ساختار نسبتاً پیچیده ای از نیروها و جریان های اجتماعی سیاسی شده است.
به اعتقاد بشیریه برخی از این شکاف ها در هر دوره ای بر حسب صورت بندی زندگی سیاسی فعال تر می شوند و برخی دیگر، فعالیت خود را کم و بیش از دست می دهند. با ورود ایران به صورتبندی سرمایه داری به واسطه نوسازی در عصر دولت مطلقه پهلوی، شکاف های اجتماعی و طبقاتی تازه ای شکل گرفت. تشویق سرمایه داری و تجارت و صنعت، تمایزاتی در درون ساختار سرمایه به طور کلی ایجاد کرد و به تدریج سرمایه صنعتی، مالی، تجاری و ارضی از هم متمایز شد.
مقابله دولت پهلوی با نیروهای اجتماعی سنتی از جمله بازار سنتی، روحانیت و عشایر از یک سو و از سوی دیگر حمایت از فرآیندهایی که به پیدایش نیروهای اجتماعی مدرن انجامید، جامعه ایران را دو پاره کرد و طبقات و نیروهای سنتی و مدرن را در مقابل هم قرار داد، سرعت نوسازی و تحولات سیاسی اجتماعی همچنین در هر دوران خاصی شکافی میان نسل های جوان تر و پیرتر از حیثمحافظه کاری یا هواداری از تغییرات ایجاد کرده است.
به علاوه جامعه ایران، دستخوش شکاف های تاریخی مختلفی نیز بوده است. شکاف میان دین و دولت، شکاف های مذهبی و فرقه ای و شکاف های قومی و نژادی و زبانی، سرنوشت تاریخی ایران را در طی قرون و اعصار رقم زده اند. نفس گسترش اسلام در ایران، شکاف تاریخی پایداری میان فرهنگ و تمدن ایرانی و عربی(یا اسلامی) به وجود آورد. همچنین گسترش تشیع در ایران آن شکاف را از هر حیثتشدید کرد. مذهب تشیع زمینه های فرهنگی مساعدی در ایران پیدا کرد و آمیزه پیچیده ای از برخی عناصر فرهنگ ایران و اسلام صورت پذیرفت. لذا از همان آغاز گسترش اسلام به ایران شکاف دین و دولت نیز تکوین یافت.
با توجه به داعیه سیاسی اسلام و به ویژه نظریه سیاسی تشیع، نظریه شاهی فرهی در ایران دچار بحران شد و همواره شکاف میان سنت شاهنشاهی ایران و امارات و خلافت به سبک اسلامی در سراسر تاریخ ایران به صورت های آشکار و پنهان ادامه یافت. نزاع میان امرا و خلفا، میان خلفا و علما و میان فقها و سلاطین، شکاف های سیاسی فکری مستمری در تاریخ ایران و اسلام به وجود آورد. با نوسازی ایران در عصر پهلوی، شکاف میان روحانیت به عنوان پاسداران سنت اسلامی و پادشاهان به عنوان عوامل نوسازی اجتماعی و سیاسی شدت بی سابقه ای یافت. از سوی دیگر نوسازی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در سطح جامعه موجب پیدایش
شکاف عمیق تر میان دین گرایی و دنیا گرایی شده است. همچنین تنوع های قومی در ایران ساختاری از شکاف های اجتماعی ایجاد کرده است که به ویژه در دوره های ضعف دولت مرکزی فعال تر شده اند. ایران همواره در طی تاریخ طولانی، خود ترکیب پیچیده ای از اقوام و مذاهب و گروه های زبانی و فرهنگی را در بر داشته است.
برحسب برخی آمار، جمعیت ایران از حیثقومی به ۶ بخش تقسیم می شود که به ترتیب عبارتند از: فارسی زبانان(۵۰%)، آذری ها(۲۳%)، کردها(۱۱%)، اعراب(۵%)، ترکمن ها(۳%)، و بلوچ ها(۳%).
در مجموع جامعه ایران به عنوان جامعه ای نیمه سنتی نیمه مدرن و یا در حال گذار، دارای صورتبندی و شمار پیچیده ای از شکاف های اجتماعی بوده است. از یک سو شکاف های قومی، فرهنگی و منطقه ای مربوط به جامعه سنتی، کم و بیش فعالند و از سوی دیگر شکاف های جامعه مدرن نمودار شده اند. در واقع جامعه ایران غیر از این دو دسته شکاف، چنانچه اشاره شد، دارای شکاف عمیق تر و اساسی تر است که ناشی از همان دو پارگی سراسری آن است که تحت عنوان شکاف تجدد و سنت گرایی مطالعه می شود. این شکاف در تاریخ اخیر ایران، جلوه های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی گوناگونی پیدا کرده است. از لحاظ اقتصادی،
معمولاً از آن به عنوان «اقتصاد دوگانه» یا اقتصاد معیشتی(تولید برای مصرف) در مقابل اقتصادی کالایی(تولید برای فروش) یاد می شود.
از لحاظ اجتماعی، در تاریخ سیاسی ایران معاصر تقابل طبقات ماقبل سرمایه داری در مقابل طبقات مربوط به صورتبندی سرمایه داری جلوه ای از آن شکاف است. از این دیدگاه، اشرافیت، روحانیت، بازار سنتی و خرده بورژوازی در مقابل بورژوازی و سرمایه داران جدید، روشنفکران و طبقات کارگری قرار می گیرند. از لحاظ فرهنگی و سیاسی، تقابل میان اصول گرایی و سنت گرایی با اصلاح طلبی نیز تجلی همان شکاف اصلی است. به طور خلاصه از نظر بشیریه زندگی سیاسی در ایران در طی قرن بیستم، سخت تحت تاثیر منازع های ناشی از شکاف سنتی و تجدد قرار داشته است.
استقلال یا وابستگی
قدرت های خارجی در هر جامعه ای و به خصوص جوامع در حال توسعه، سعی دارند علاوه بر اعمال نفوذ بر قدرت مرکزی، جناح ها و جریان های مختلف سیاسی را نیز به خود وابسته سازند. به عنوان مثال دخالت های بی حد کشورهای خارجی در امور داخلی ایران، منشأ رویارویی قشرهای مختلف جامعه ایرانی شد و این رویارویی به شکاف مهمی مبدل گشت. در یک سوی این شکاف، می توان همه آنانی را قرار داد که با وابستگی به بیگانگان در هر نوع آن اعم از اقتصادی و فرهنگی در ستیزند و در سوی دیگر، می توان همه آنانی را قرار داد که به این وابستگی اعتقاد دارند. در تاریخ معاصر ایران، جریان های ملی گرا و اسلام گرا(مذهبی) را
می توان به اعتباری در یک سوی شکاف، و برخی دولت ها(قاجاریه و پهلوی) و حامیان بیگانگان چون جناح های چپ طرفدار شوروی و یا غرب زدگان وابسته در عصر پهلوی و لایه های رادیکال از گروه های دوم خرداد در جمهوری اسلامی را در سوی دیگر شکاف قرار داد.
ایمان یا بی ایمانی و خلوص اعتقادی یا ناخالصی آن
به عنوان مثال، قرآن کریم بر اساس معیار ایمان یا عدم آن و خلوص اعتقادی یا آلودگی فکری، جریان های پنج گانه مومنان، مشرکان، منافقان، کافران و مرتدان را مطرح می کند.
انواع دیگری از جریان ها را قرآن کریم در سوره واقعه معرفی می کند. معیار این تقسیم بندی خیر و برکت یا شومی و بدبختی آنان در دنیا و جایگاهشان در آخرت است که در سه دسته(اصحاب المیمنه یا اصحاب الیمین، اصحاب المشئمه یا اصحاب الشمال و السابقون) جای می گیرند.
منبع : جريان شناسي سياسي در ايران دكتر علي دارابي چاپ هشتم ۱۳۹۰