جریان سیاسی اسلام گرا در ایران
چگونگی رابطه بین تحولات نظام جمهوری اسلامی ایران و جریان سیاسی اسلام گرا، اصلی ترین پرسشی است که درصدد پاسخ به آن است.
افکار نیوز - طبق رهنمودهاي قرآني، حق طلبان، حزب خدا (حزب الله) را تشكيل مي دهند كه حتماً غالب و پيروز خواهند شد. قدرتمندي، دينمداري، دشمن ستيزي، رضايت مندي، پيروزمندي و رستگاري برخي از ويژگي هاي اين جريان بر اساس معرفي سوره مجادله مي باشند.
اما باطل گرایان در حزب شیطان گرد آمده، شیطان، فرمانده و حاکم بر آنها است. دین ستیزی، دشمن دوستی، شیطان پرستی، بدکرداری، ذلت پذیری، زیان کاری و بد فرجامی، ویژگی های عمده این جریان است.
با توجه به تقسیم بندی های ارجمند و معیارهای صحیح از سوی قرآن، متاسفانه به دلیل هژمونی فرهنگ سکولار غربی و نفوذ آن در ادبیات علوم سیاسی کشور از گذشته، کمتر این گونه شناسی ها مورد توجه قرار گرفته است.
در تاریخ سیاسی معاصر ایران و در مقایسه با سایر جریان های سیاسی،(جریان اسلام گرا) بزرگترین و اصیل ترین جریان سیاسی کشور به شمار می آید. اسلام به منزله روح ایران، عمیق ترین تاثیر را در گسترده ترین قلمرو، بر وجود آحاد ملت ایران داشته است. از این لحاظ هیچ یک از جریان های فکری سیاسی دیگر در حد و اندازه این جریان نبوده، در مقام مقایسه بسیار کوچک و مقطعی به شمار می آیند.
جریان اسلامی یا اسلام گرا جریانی است که از نظر ایدئولوژیک ریشه در اسلام ناب محمدی(ص)، یعنی تشیع دارد که پس از ورود به ایران، روح تشنه اقشار مختلف جامعه را سیراب کرده است. این جریان، که جریان همیشگی تفکر سیاسی در ایران بوده است، در شرایط مختلف تجلیات گوناگونی داشته است و جنبش های عظیم ضد استبدادی و ضد استعماری نظیر تنباکو، رویتر، مشروطیت و … انقلاب اسلامی را سامان داده است. به لحاظ تاریخی، رهبری جریان اسلامی نخست بر عهده ائمه اطهار(ع) و سپس، یعنی در عصر غیبت، برعهده فقهای عادل است. هدف این جریان، حفظ، ترویج و حاکمیت اسلام در ایران است.
اعتقاد عمیق به اصول اساسی و بنیادی دین(توحید یا خدامحوری، نبوت، معاد، امامت و عدالت)، مهدویت، پیوند و وحدت دین و سیاست، اسلام فقاهتی، پیوند اسلام با روحانیت، مرجعیت و ولایت فقیه، مردم سالاری دینی، استبداد ستیزی، استعمار ستیزی و دفاع از هویت و تمامیت ارضی مهمترین مبانی و شاخصه های تشکیل دهنده جریان اسلام گرا به شمار می آیند.
با پیروزی انقلاب اسلامی و تحقق استقلال و مشارکت حقیقی مردم، مقولاتی چون مشارکت سیاسی، آزادی بیان، تکثر احزاب، توسعه مطبوعات و حق رای از طریق انتخابات در زمره مطالبات اصلی مردم قرار گرفت. در دهه اول انقلاب(۶۷ ۱۳۵۷) و به دلیل جنگ تحمیلی که از سوی استکبار بر علیه ایران اسلامی صورت گرفت، جز دو سال اول(سال های ۵۸ و ۵۹) شاهد رشد و گسترش احزاب سیاسی نبودیم و عرصه سیاست کشور عمدتاً به چند حزب خاص که مهمترین آن حزب جمهوری اسلامی بود تعلق داشت.
اما دهه دوم از ۱۳۶۷ با «بازسازی اقتصادی» ایران پس از جنگ و دولت موسوم به سازندگی آغاز می گردد که مستلزم انفتاح فضای سیاسی، ظهور جریان های سیاسی جدید و گرایش های مختلف هستیم. اما اوج گیری و تکثر این جریان ها به ویژه آنچه که مربوط به جریان سیاسی اسلام گرا است به پس از خرداد ۱۳۷۶ باز می گردد. این شرایط از دهه سوم انقلاب سخن می گوید که به «توسعه سیاسی» و دولتی که گفتمان خود را بر پایه اصلاحات قرار داده بود باز می گردد.
در این فضای جدید که مشارکت سیاسی، تکثر احزاب و نیروهای سیاسی، گسترش مطبوعات و نشریات، قرائت های متکثر از دین و مفاهیم عقیدتی گسترش می یابد، شاهد ظهور و بروز نحله جدید فکری، سیاسی و احزاب و تشکل های سیاسی نوینی بوده و هستیم که تفکرات متنوع، متعدد و متضادی را در خود جای می دهد: سکولاریسم، التقاطی گری، اصول گرایی، تقابل سنت و مدرنیسم، مصاف محافظه کاری و اصلاح طلبی، به چالش کشیدن روحیه انقلابی گری در برابر رفرم را باید از مختصات این دوره برشمرد.
از آنجا که نسبت مستقیمی میان شکل گیری و حاکمیت این جریان ها با تحولات نظام جمهوری اسلامی وجود دارد و نیز تعلق همه این نحله های فکری در حوزه جریان سیاسی اسلام گرا را شامل می شود بازکاوی، شناخت و تبیین مواضع و نقد عملکرد آنها یک ضرورت مبرم است. به علاوه جامعه جوان و مشتاق یادگیری که امروزه از آنها به عنوان نسل های سوم و چهارم انقلاب یاد می کنیم، ۶۰% آمار جمعیتی کشور که زیر ۳۵ سال است را در بر می گیرد و آگاهی آنان از تحولات جریان های سیاسی یک نیاز ملی است و بالاخره باید ارائه اثری که بتواند نقص آثار منتشره در این حوزه را جبران نماید را از جمله اهداف و ضرورت های انتشار
این کتاب برشمرد.
چگونگی رابطه بین تحولات نظام جمهوری اسلامی ایران و جریان سیاسی اسلام گرا، اصلی ترین پرسشی است که کتاب حاضر درصدد پاسخ به آن است. همچنین بررسی سهم و وزن هر یک از جریان ها و قلمرو تاثیرگذاری که بر روند اداره نظام داشته اند و نیز اینکه آیا احزاب و جریان های سیاسی متاثر از راهبرد و سیاست های اداره کشور بوده اند یا اینکه این جریان های سیاسی بوده اند که راهبرد نظام را تحت تاثیر خود قرار داده اند؟ دیگر پرسش های بنیادی این اثر علمی پژوهشی را تشکیل می دهند.
در کنار این سوالات اصلی، پرسش های فرعی نیز در فصل های مختلف کتاب مطرح می شوند که برخی از آنها عبارتند از:
۱. مراد از جریان سیاسی اسلام گرا چیست؟ مصادیق و ویژگی های آنها کدام است؟
۲. نقاط اشتراک و افتراق آنها(جریان سیاسی اسلام گرا) چیست؟
۳. چه رابطه معناداری میان راهبرد اداره کشور با راهبرد جریان های سیاسی وجود دارد؟
۴. آیا احزاب بر سیاست ها و روند اداره جامعه تاثیر داشته اند یا متاثر از سیاست های و روند حاکم بر جامعه بوده اند؟
۵. جایگاه «روحانیت» به عنوان رهبران فکری و اداره نظام با جریان های سیاسی چه بوده است؟
۶. در نظام ولایت فقیه، جریان های سیاسی از چه جایگاهی برخوردارند؟
۷. آرایش نیروهای سیاسی در ایران پس از انقلاب و تحولات آن، با تکیه بر دو جناح عمده سیاسی و نقش آنها در تحولات کشور چگونه بوده است؟
۸. علل کامیابی یا ناکامی و نیز ناپایداری احزاب و نیروهای سیاسی در ایران چه بوده است؟
۹. آیا احزاب مانع توفیق و عاملی برای عقب ماندگی نظام بوده اند یا اینکه به مثابه موتور محرکه پیشرفت کشور محسوب می شوند؟
۱۰. چالش های فرا روی جریان های سیاسی در ایران کدام است؟
اما درباره فرضیه پژوهش باید گفت: ما در این نوشتار بر آنیم که نشان دهیم بین نظام جمهوری اسلامی و تحولات آن با جریان سیاسی اسلام گرا ارتباط مستقیم وجود دارد. مسئولیت های کلیدی بعد از انقلاب جز در مقاطع زمانی کوتاه مدت دولت موقت و نیز ریاست جمهوری ابوالحسن بنی صدر از سال ۱۳۶۰ به بعد به طور مطلق و کامل در اختیار جریان اسلام گرا بوده است. حاکمیت این جریان در مقاطعی در اختیار جناح موسوم به چپ یا اصلاح طلبان و مقاطعی در اختیار جناح موسوم به راست یا اصول گرایان بوده است.
با توجه به رخدادها، تحولات و فراز و فرودهای سال های پس از انقلاب اسلامی باید گفت احزاب و جریان های سیاسی در بسیاری از عرصه ها و مقاطع به جای آنکه متاثر از سیاست ها و روندهای نظام باشند، به دلیل «فقدان دکترین اداره کشور» توانسته اند بر سیاست ها و روندهای نظام اثر بگذارند و نوعی نقش آفرینی و تاثیرگذاری پارادوکسیکال مشاهده می شود به گونه ای که در برخی ادوار، موجبات روزمرگی و انفعال و در برخی مقاطع موجبات انسجام و وحدت ملی را فراهم ساخته اند. نقش حزب جمهوری اسلامی در سال های آغازین انقلاب در انسجام بخشی افزایش وحدت ملی و نقش حزب مشارکت در سال های پس از دوم خرداد و
گسترش افکار و عقاید مختلف از جمله اندیشه های سکولاریستی دو نمونه از این تاثیرگذاری است.
همچنین چون رهبران غالب این جریان ها بعضاً خود از سران نظام جمهوری اسلامی بوده و هستند، در برخی از عرصه ها این همپوشانی را می توان به نوعی تحلیل و تفسیر کرد. فرضیه های جانبی پژوهش نیز بر این امر تاکید دارند که عوامل محیطی(داخلی و خارجی) و تعلق رهبران حزبی به نظام موجب آن شده است که جریان های سیاسی خود را معادل نظام تعریف نمایند. لذا توفیق یا عدم توفیق آن ها نیز از این نگاه قابل بررسی است.
در اینجا و قبل از آنکه در فصل های دیگر به آزمون فرضیه ها و متغیرهای پژوهش پرداخته شود، تلاش شده مهم ترین اصطلاح ها، عبارات و مفاهیم اصلی پژوهش تعریف، تبیین و عملیاتی شوند. این دسته از اصطلاحات، عبارات و مفاهیم عبارتند از:
۱.جریان شناسی سیاسی: در ساده ترین تعریف، جریان شناسی سیاسی عبارت است از شناخت بسترها و چگونگی شکل گیری جناح ها، گروه ها و احزاب سیاسی همراه با تعامل و نزاع میان آن ها که پیش از آن نیز آشنایی با مبانی فکری هر یک از آنها ضروری است، اما غالباً جریان شناسی سیاسی با شناخت احزاب و گروه های سیاسی مشتبه شده و عده ای تحت همین عنوان صرفاً به معرفی چند یا تعداد زیادی از تشکل های سیاسی پرداخته اند؛ در مقابل عده ای دیگر نیز به دلیل گسترش موضوع، هر گونه پرداختن به این مقوله را تخطئه کرده و آن را ارزیابی می کنند.
اگر چه استدلال گروه دوم تا اندازه ای منطقی به نظر می رسد، اما این امر نباید مانع هر گونه پرداختن به این موضوع باشد. چرا که جریان شناسی سیاسی از مقولات سهل و ممتنع به شمار می رود؛ سهل از آن جهت که پرداختن به هر حزب و گروه تحت عنوان جریان سیاسی، توجیه پذیر می گردد و ممتنع از آن رو که امکان پردازش به همه ابعاد جریان های سیاسی در مجموعه ای محدود میسور نمی گردد. لذا آنچه در این نوشتار می گنجد، جریان شناسی سیاسی به معنای واقعی و نه شناخت احزاب صرف می باشد. چرا که رابطه این دو از نوع «عموم و خصوص مطلق» است، یعنی برای شناخت جریان های سیاسی، آشنایی هر چه بیشتر با احزاب، به
معنای جریان شناسی سیاسی نیست. از همین رو شناسایی بسترها و زمینه های شکل گیری احزاب سیاسی و تعامل مثبت و منفی میان آنها را به عنوان تعریف جریان شناسی سیاسی در این نوشتار آورده ایم.
۲.جریان فکری سیاسی:از نظر لغوی جریان به معنای روان بودن، روان شدن، گردش و جاری گشتن و جریانات به معنای وقایع روزمره است.
از جریان نیز در هیچ یک از فرهنگ های معتبر، تعریفی ارائه نشده است. اما با توجه به اینکه در حال حاضر در جامعه از آن استفاده زیادی می شود، تعریف زیر از سوی نگارنده ارائه می شود و منظور از جریان در این کتاب به همین معنا است.
جریان سیاسی به معنای یک طیف گسترده فکری، اعتقادی، سیاسی و ایدئولوژیک است. به عبارت دیگر، یک جریان سیاسی شامل چندین گروه، حزب، جناح و تشکل است که از نظر اعتقادی، فکری، سیاسی، ایدئولوژی، اهداف و روش های مبارزه سیاسی با هم دارای اشتراکاتی می باشند و در مواقع انتخابات و تحولات سیاسی مهم ممکن است موضع گیری کرده یا نامزد و یا نامزدهایی به مردم معرفی کنند. جریان فکری سیاسی دارای مبدا و منشأ، مسیر یا بستر و مقصد یا هدفی است که در آن روان است. هدف های یک جریان تسلط بر حاکمیت سیاسی در یک جامعه و استقرار ارزش ها و نظام سیاسی مورد نظر خود است.
۳.جریان سوم:جریان سوم در این اثر عنوان اشخاص، احزاب، گروه ها و تشکل هایی است که در این اصل که دوران حاکمیت دو جناح چپ و راست به سر آمده و کشور باید از حاکمیت دو جناح عمده خارج شود، با هم تفاهم دارند. این جریان خود را مدعی گفتمان و روش تازه ای برای اداره جامعه می داند. اما آنچه که در میان حاملان، سخن گویان معروف به جریان سوم تفاوت ماهوی دارد همانا تفکیک آنها به دو گروه موافق و مخالف نظام جمهوری اسلامی است.
۴.جبهه فکری سیاسی:جبهه فکری سیاسی متشکل از چند حزب است که با توجه به شخصیت یا هدف مشترک متحد شده و برای رسیدن به مقصود به مبارزه می پردازند. یک جبهه ممکن است از احزاب با ایدئولوژی مختلف و یا همگن تشکیل شود. مثلاً چند حزب اسلامی با ائتلاف یک جبهه را تشکیل می دهند و یا احزاب ملی گرا، کمونیست و اسلامی با هم یک جبهه را به وجود آورند. جبهه های فکری سیاسی، مادامی که هدف مشترک پا برجا است. معمولاً تداوم می یابند اما با رسیدن به هدف، اختلاف ها آشکارتر شده و به ویژه با مرگ یا کنار رفتن شخصیت محوری، دچار فروپاشی می شوند.
۵.جناح:از نظر اصطلاحی در علوم سیاسی، توافق عمومی و دقیقی در مورد جناح و جناح بندی وجود ندارد. بنابر تحقیقاتی که در این زمینه انجام شده است، این اصطلاح به سه معنا می آید:
الف به مفهوم گروه بندی داخل یک حزب سیاسی؛
ب به معنای گروه بندی در جنگ داخلی؛
ج ـ به معناي رقابت احزاب و گروه ها در داخل يك نظام حكومتي.