زمزمه های شیطانی؛ عرفان ساحری
سحر با هر شکلی که باشد و به هر رنگی که درآید حرام است و به هیچ وجه قابل تایید شریعت اسلام نیست و پیداست که یک امر حرام هرگز نمی تواند اساس عرفان راستین باشد
افکار نیوز - دومين محدوده عرفان، عرفان هاي آمريكايي است. كه به صورت عمده در آمريكاي جنوبي به ويژه مكزيك پديدار شده اند در طول تاريخ در اين مجموعه كشورها عرفان هاي متعدد و متنوعي پديد آمده است كه بعضي از آنها قدمت دارد؛ ولي بيشتر آنها مربوط به دوره هاي اخير است. به طور كلي عرفان هاي آمريكايي در چند صورت مطرح شده و در واقع به چند دسته تقسيم مي شوند كه اختصاراً به شرح و بسط هر يك پرداخته مي شود.
۱. عرفان ساحری
نمایندگان عرفان ساحری کارلوس کاستاندا است که مهمترین نوع عرفان سرخ پوستی است و گاهی آن را به نام «عرفان عقاب» هم می خواندند.
الف زندگینامه
کارلوس کاستاندا به گفته خودش متولد ۲۵ دسامبر ۱۹۳۵ میلادی می باشد. او در روستای جوکری نزدیک سائوپائولو یکی از پرجمعیت ترین شهرهای برزیل دیده به جهان گشود. کاستاندا فرزند سزار آرنابورونگاری و سوزانا کاستاندا می باشد. او در شش سالگی پس از مرگ مادرش زادگاهش را ترک گفت و دیگر به آنجا بازنگشت. وی در مزرعه مرغداری پدرش پرورش یافت و سپس در مدرسه ای در به بوینوس آیرس تحصیل کرد و در ۱۶ سالگی به لوس آنجلس آمریکا سفر کرد. سپس طی سفری به میلان مجسمه سازی را یاد گرفت و پس از پایان دوران دبیرستان در هالیوود در دانشگاه کالیفرنیای لوس آنجلس نام نوشت و بالاخره در ۲۱ ژوئن ۱۹۵۹
شهروند آمریکا شد.
آنچه گذشت براساس اظهارات خود کاستاندا بود. اما اسناد مربوط به مهاجرت وی به ایالات متحده آمریکا حکایت از آن دارد که او متولد ۱۹۲۵ می باشد و زاده برزیل نیست بلکه در کشور پرو متولد شده است. او مدعی بود که پدرش ادیب است اما مجله تایم پدر کاستاندا را طالا ساز معرفی می کند. او خود گفته است که هیچگونه علاقه ای به مکاتب عرفانی و رازآلود ندارد. اما زن سابقش مدعی است که عرفان و مکاتب رازآلود تنها موضوعی است که سالیان دراز در باب آن گفتگو می کرده اند.
کاستاندا در سال ۱۹۷۳ درجه دکترای خود را در رشته مردم شناسی از دانشگاه کالیفرنیا در لوس آنجلس گرفت. کاستاندا در سال ۱۹۸۸ بر اثر سرطان کبد در منزل مسکونی است در منطقه وست وود درگذشت. این خبر در همان روز در روزنامه همشهری منتشر شد و نیز روزنامه جامعه مورخ شنبه ۳۰ خرداد ۱۳۷۷ به عنوان «مرگ مرموز شاگرد دون خوان» به آن پرداخت. همین روزنامه چندی بعد مقاله ای تحت عنوان «کاستاندا، سالک حیران مغربی» به چاپ رساند که البته بعضی از اطلاعات آن نادرست بود.
پیروان او در هنگام مرگش گفتند: «کارلوس کاستاندا این جهان را به شیوه شمن های تبارش با آگاهی کامل ترک کرد». جسد او را سوزاندند و خاکسترش را به مکزیک بردند.
در همان سال مرگِ کاستاندا یعنی ۱۹۸۸ سازمان کاستاندا جهت حمایت از آثار و افکار او تشکیل شد. در همان سال این سازمان دو حلقه فیلم به نام «گذر جادویی کاستاندا» تولید کرد. همچنین فیلمی درباره زندگی کاستاندا به کارگردانی توروجان بر روی پرده سینماهای آمریکا به نمایش در آمد.
ب آثار
میراثمکتوب کاستاندا به طور کلی دوازده کتاب و یک دوره ماهنامه چهار شماره ای است که از سال ۱۹۶۸ تاکنون به چاپ رسیده است. آثار کاستاندا که سراسر ادبیات، زبان، روانشناسی و فلسفه می باشد، شرح و بسط دیدارهای او با جادوگر بزرگ مکزیکی به نام «دون خوان» است. کتاب های کاستاندا بیشتر در جهت پرده برداری از سیمای فرهنگ و عرفان سرخ پوستان مکزیکی است. این کتاب ها در واقع دروازه ای است به سوی بازشناسی و بازخوانی تعالیم جادوگر بزرگ مکزیکی. نویسنده که تخصص او مردم شناسی است، در شروع کار جهت مطالعات مردم شناسانه و تحقیق درباره چند گیاه دارویی توهم زا به میان سرخ پوستان مکزیکی رفت،
اما در نهایت عرفان جادوگری و سرخ پوستی را در آثار خود بازگو کرد.
ج سرآغاز قصه
کاستاندا که به عنوان یک مردم شناس جهت تحقیق و پژوهش به جنوب غرب آمریکا سفر کرده بود، شروع داستان خود را چنین بازگو می کند:
در تابستان ۱۹۶۰ به عنوان دانشجوی مردم شناسی دانشگاه کالیفرنیای لوس آنجلس چندین سفر به جنوب غرب کردم تا اطلاعاتی درباره گیاهان طبی جمع آوری کنم که سرخ پوستان این منطقه استفاده می کردند. رویدادهایی را که در اینجا وصف می کنم در خلال یکی از سفرهایم رخ داد. در شهری مرزی منتظر یک اتوبوس سریع السیر بودم و با دوستی صحبت می کردم که راهنما و دستیار تحقیقاتی من بود. ناگهان دوستم به طرفم خم شد و زمزمه کنان گفت: مرد پیر و سپید موی سرخ پوستی که جلوی پنجره نشسته است اطلاعات زیادی درباره گیاهان و به خصوص درباره پیوته دارد.
از دوستم خواستم تا مرا به این پیرمرد معرفی کند. دوستم او را سلام گفت و سپس به سویش رفت و با او دست داد. پس از آنکه کمی صحبت کردند، دوستم اشاره کرد به آنها ملحق شوم ولی فوراً مرا با پیرمرد تنها گذاشت. حتی آنقدر به خود زحمت نداد تا ما را به یکدیگر معرفی کند. سرخ پوست اصلاً دستپاچه به نظر نمی رسید. من اسم خودم را به او گفتم و او هم گفت که اسمش خوان است و حاضر است به من خدمت کند. او به زبان اسپانیایی حرف می زد و طرز تکلمش رسمی بود. ابتدا من با او دست دادم و بعد مدتی ساکت ماندیم. سکوتی مصنوعی بود؛ بلکه هر دو طرف آرامش طبیعی و راحت داشتیم. گرچه چهره تیره و گردن او پر از چین و چروک
بود و سن زیاد او را نشان می داد ولی بدن چابک و ورزیده ای داشت.
درباره دون خوان چیز زیادی نمی دانیم، فقط کاستاندا در همین حد می گوید که بعد از یک سال آشنایی اعتماد او به من جلب شد. من از او با اصرار می خواستم معلمین خود را معرفی کند تا این که او بالاخره گفت معلمی داشته است به نام «دیابلرو». بعدها کاستاندا دریافته بود که این واژه در زبان سرخ پوستی به معنای شخصی است که جادوی سیاه می داند و قادر است خودش را به شکل هر حیوانی در آورد.
دون خوان با پیروی از مکتب شمنان مکزیکی هم خواص گیاهان دارویی توهم زا را در حد بالا می دانست و آنها را به شاگردانش تعالیم می داد و هم حرکات جسمانی و جادویی فراوانی را به یاد داشت که کاستاندا در کتاب «حرکات جادویی» آن را به تفصیل بیان می کند. دون خوان چهار شاگرد عمده داشت به نام های: تایشا آبلار، فلوریندا دانر گرا، کاول تیکز و کارلوس کاستاندا که در این میان کاستاندا از شهرت فراوانی در جهان برخوردار است.
د تعالیم کاستاندا یا عرفان جادو
کاستاندا بر این باور است که هدف آموزش های دون خوان در مرحله اول این بود که با توقف گفتگوی درونی و با خاموش ساختن ذهن بتوانم «ببینم». آرزوی او گشودن راه گذاری به واقعیت بود که این پس از مبارزه ای طولانی برای سالک مبارز و آگاه حاصل می شود. دون خوان برای تسهیل و تسریع این پدیده یعنی متوقف سازی گفتگوی درونی در مرحله اول آموزش خود و کلاً جهت وصول به طریقت معرفت از داروهای توهم زا استفاده کرده است.
او در شروع فراگیری که از سال ۱۹۶۱ آغاز شد اصول ساحری را با مصرف داروهای گیاهی توهم زا همراه کرد. اما در دومین دوره آن را قطع نمود و دیگر نیازی به آن نبود. زیرا تمام بنیاد شخصیت کاستاندا و ساختار آگاهی او تغییر یافته بود. در واقع داروها برای او نوعی آمادگی شخصی بود. او می گوید اثر داروهای توهم زا بر اعضای ما و آگاهی انسان بسیار پیچیده است. در این حالت غیر عادی تمام روند زیست شیمیایی و عصبی انسان دگرگون شده و انسان را از اسارت خارج می کند. دون خوان به این داروهای توهم زا «گیاهان اقتدار» می گوید.
دون خوان در آموزش هایی که به کاستاندا می دهد به عنوان «راه عملی» مجموعه قوانین رفتار و فنونی راه گشا را توصیه می کند که در اینجا به اهم آنها پرداخته می شود.
تکنیک اول شکار کردن و شکارچی بودن
دون خوان توصیه عملی خود را با روش شکار کردن و شکارچی بودن شروع می کند. یک شکارچی برای شکار براساس نقشه نمی تواند عمل کند چون هر لحظه ممکن است شرایط عوض شود. لذا اقتدار اقتضا می کند که همیشه آماده باشد. برای شکارچی بودن باید سالکی مبارزه و آگاه بود. دون خوان بدین منظور هفت اصل کمین و شکار را به کاستاندا می آموزد.
تکنیک دوم نفی وابستگی ها
تکنیک دیگری که دون خوان آموزش می دهد، نفی وابستگی ها است. بدین منظور دو روش وجود دارد.
روش اول: دست نیافتنی بودن: کاستاندا باید بیاموزد تا خود را دست نیافتنی کند. این روش سه هدف دارد.
هدف اول: انسان را از وابستگی های مادی می رهاند. انسان زمانی از شر تعلقات مادی خلاص می شود که دریابد با وسائل بسیار کم می تواند به زندگی ادامه دهد. این نیازمند اندیشه های نظری نیست بلکه باید عمل کرد. باید تجربه کرد که برای تامین وجود به کمی از چیزهایی که به عنوان نیازهای ضروری در اختیار داریم، نیازمندیم. همچنین باید تجربه کنیم که این کمترین را روزانه می توانیم کسب کنیم و نیازی به نگرانی نیست.
هدف دوم: انسان را از مدح و ذم همنوعانش بی نیاز می کند. هنگامی که از همنوعان، متوقع تعریف و مدح باشیم خود را دست یافتنی کرده ایم. در اینجا پیوستگی های روحی و احساس نقش مهمی دارند، باید از آنها کاست. اگر انسان در احساساتش وابسته به افراد دیگر باشد، خود را دست یافتنی ساخته است. این مسئولیت نیازمند شجاعت بسیار است. دست نیافتنی بودن یعنی با قناعت و شجاعت زندگی کردن.
روش دوم: هر عملی آخرین نبرد روی زمین است. دو خوان توصیه می کند که به هر عملش به عنوان آخرین نبرد بنگرد. در این صورت اعمال انسان قدرت و نیروی بالا می گیرد. بر این اساس باید با مرگ رابطه نزدیک برقرار کرد و با این فکر آشنا شد که امکان دارد لحظه بعد نباشیم. هیچ قدرتی در این دنیا نمی تواند تضمین کند که لحظه بعد زنده خواهیم بود.
تکنیک سوم فنون راهگشا
راه عملی سوم که به عنوان فنون راهگشا توسط دون خوان مطرح می شود، مجموعه مواردی است که به شرح ذیل است:
فن اول: عمل کردن بدون چشم داشت: این روش برای متوقف کردن گفتگوی درونی و خاموش سازی ذهن موثر است. عادت کرده ایم که انتظارات و توقعات معینی را به اعمالمان ربط دهیم. عمل می کنیم تا به هدفی برسیم. لذا اعمال، ما را مشخص می کنند. این فن، به هنگام مشاهده بازی کودکان نمایان است. آنها تحت شرایط عادی و بدون چشم داشت بازی می کنند. آنها که با چشم داشت و توقع عمل می کنند در واقع قماربازند. آنها پای برد و باخت نشسته اند. اما عمل کردن بدون چشم داشت به معنای عمل کردن به منظور نفس عمل کردن است نه برای چشم داشت پاداش.
فن دوم: درست راه رفتن: دومین فن دون خوان برای متوقف کردن گفتگوی درونی درست راه رفتن است. این عمل به معنای ظاهری نیست. کاستاندا می گوید:
در اوائل آشنایی مان دون خوان روش دیگری را برایم شرح داده بود. بدین ترتیب که باید بدون آنکه نگاهم را روی چیز به خصوصی متمرکز کنم، در مسیری طولانی راه بروم و مستقیماً به چیزی نگاه نکنم. چشم ها را کمی چپ کنم تا از آنچه به خودی خود در زاویه دید قرار می گیرد، تصویر وسیع تری داشته باشم. گرچه آن موقع نفهمیدم اما او اصرار داشت اگر بدون تمرکز به نقطه ای در نزدیکی افق نظر بیندازیم، مشاهده تمام چیزهایی که در میدان دید قرار دارد، در یک آن امکان پذیر می گردد.
سالها این عمل را بدون آنکه تغییری در آن ببینیم تمرین کردم. منتظر تغییر و تحولی نیز نبودم، ولی روزی در کمال تعجب دریافتم که حدود ۱۰ دقیقه است راه می روم، بی آنکه کلمه ای به خود گفته باشم. در آن حالت آگاه شدم که متوقف کردن مناظری درونی، مستلزم چیزی بیش از تنها با خود حرف نزدن است. در آن موقعیت افکارم را از دست داده بودم و عملاً حس می کردم که در خلأ غوطه ورم.
فن سوم: خیره شدن: انسان با خیره شدن قدرت ذهن را افزایش می دهد. باید تمام تمرکز خود را به یک شی معطوف سازیم و راه تاثیرات امور دیگر را بر خود ببندیم. کاستاندا گفت:
اولین کار ناوال دون خوان این بود که برگ خشکی را به زمین انداخت و به من می گفت ساعت ها به آن خیره شوم. این کار را هر روز ادامه می داد. اما من فکر می کردم همان برگ است، ولی بعد متوجه شدم برگ ها متفاوتند. ناوال گفت: اگر متوجه تفاوت شدید، نگاه نکرده اید بلکه خیره شده اید.
او توصیه می کرد که به هنگام خیره شدن باید طرز نشستن خاصی داشت تا به شرایط فیزیکی مطلوبی رسید.
فن چهارم: از بین بردن گذشته شخصی: اگر گذشته شخصی را به حساب آوردیم در واقع زندگینامه ما با اصل و نسب نیاکان و والدینمان شروع می شود و این آن چیزی است که دیگران درباره ما می دانند. دون خوان توصیه می کرد که از شر گذشته شخصی خلاص شویم. اگر به کسی نگویید ما چه هستیم و چه می کنیم، در واقع در حالت گمنامی به سر برده ایم و برای دیگران برگی وصف ناپذیر شده ایم. همنوعان با توقعات و عقایدشان بر ما فشار روانی می آورند و با گذشته ما، ما را ارزیابی می کنند. بدین ترتیب ما اسیر گذشته خود هستیم و باید هر لحظه توقعات و انتظارات محیط و دیگران را برآوریم. تنها با محو کردن گذشته شخصی می توان
از تفکرات محدود دیگران رها شد و تنها در این صورت است که می توانیم زندگی جدیدی را آغاز کنیم.
تحلیل و بررسی
یک حرمت سحر
سحر با هر شکلی که باشد و به هر رنگی که درآید حرام است و به هیچ وجه قابل تایید شریعت اسلام نیست و پیداست که یک امر حرام هرگز نمی تواند اساس عرفان راستین باشد؛ زیرا فعل حرام، مخالفت با خداست و عرفان چیزی جز تقرب به ساحت قدس ربوبی نیست.
دو رویا بینی
در رابطه با مسئله «رویا بینی» باید گفت که رویا بینی دو معنا دارد. در عرفان سرخ پوستی رویا بینی به معنای تفسیر و برداشت از دنیاست. اما در اندیشه های پائولو کوئلیو، رویا بینی به معنای آمال و آرزوهای دنیای است. نکته مهم اینکه اگر دنیای هرکس برداشت او از دنیا باشد، این مطلب به زبان فلسفی یعنی تفکیک واقعیت از برداشت از واقعیت و این همان چیزی است که در دستگاه فکری کانت تحت عنوان «نومن و فنومن» یا «بود و نمود» مطرح شده است. این تفکر فلسفی یک نگرش ایده آلیسمی است و از همین روست که کانت را در تاریخ فلسفی تحت عنوان ایده آلیسم آلمان طبقه بندی می کنند.
ایده آلیسم شکلی از شکاکیت است و شکاکیت چندین مرحله و دوره در تاریخ تفکر غربی دارد و ما اکنون در دوره شکاکیت مدرن و نوین قرار داریم. شکاکیت نوین دو شکل دارد؛ شکاکیت فلسفی که از دکارت آغاز می شود و شکاکیت دینی که آغازگر آن هیوم است. از سوی دیگر باید توجه داشت که شکاکیت به طور کلی سه نوع است؛ شکاکیت از راه استدلال، شکاکیت از راه سوال و شکاکیت مزاجی.
اما مهمترین نوع شکاکیت، شکاکیت از طریق استدلال است. یعنی استدلالی ارائه شود که نتیجه آن نفی معرفت و یقین باشد. امروزه شکاکان دلایل متعددی برای مدعای خود بیان کرده اند که در محل خود ارائه و نقد شده است. به طور خلاصه باید گفت از راه علم حضوری معرفت یقینی قابل دستیابی است و نیز از طریق برخی از انواع معرفت حصولی مثل بدیهیات اولیه، معرفت یقینی در دسترس است.
سه استفاده از داروهای توهم زا
استفاده از داروهای توهم زا نه تنها انسان را به واقعیت نزدیک نمی کند، بلکه واقعیت را دور از دسترس قرا می دهد، به همین دلیل بود که کاستاندا در دوره بعد یعنی از کتاب سومش به بعد آن را حیله دانست و ترک نمود. لذا اینگونه گیاهان راهی برای دستیابی به واقعیت نیستند. از سوی دیگر استفاده از اینگونه گیاهان کجا و عرفان و معنویت راستین کجا؟
چهار حماقت ساختگی
مسئله ای که دون خوان به عنوان «حماقت ساختگی» مطرح کرد، چیزی شبیه ایده ملامتیون یا قلندران در تصوف اسلامی است. ملامتیه کسانی بودند که کارهای نیک خود را پنهان می داشتند و قلندران کسانی بودند که به جز آن، تظاهر به کار بد هم داشته اند. اینگونه افکار و اعمال، انحراف از هر گونه شریعت آسمانی است و پذیرفتنی نیست.
پنج نفی هویت
نفی گذشته شخصی، چیزی جز نفی هویت نیست و این پدیده ای است که امروزه به عنوان یک بحران به نام «بحران هویت» مطرح است و متفکران درصدد یافتن راه حل های مناسب برای آن هستند.
شش هدف از یاد مرگ
مطرح کردن مسئله مرگ فی حد نفسه ارزشمند است. اما هدف از یاد مرگ «ذکرالدار» انضباط امور دنیوی نیست. یعنی یاد مرگ برای بهینه سازی دنیا نیست. بلکه هدف آن تحصیل اخلاص، ساختن بهشت و قیامت مطلوب است:
اِنَّا اَخْلَصْناهُم بِخالِصَهٍ ذکرَی الدارِ؛
ما آنان را با موهبت ویژه ای که یادآوری آن سرای بود خالص گردانیدیم.
هفت عدم توجه به مفاهیم بلند دینی
در اندیشه های عرفانی سرخ پوستی، خدا، قیامت، وحی، نبوت و امامت جایگاهی ندارد. زیرا اینگونه مکاتب عمدتاً عرفان های ساخته انسانند و در زمره عرفان های انسان مدار و دنیوی دسته بندی می شود.
هشت گفته های ریچارد میل
محققی به نام ریچارد میل آثار کارلوس کاستاندا را مورد بررسی قرار داده و مصاحبه هایی را با خود او انجام داده است و در نهایت بیش از ۲۰۰ مورد تناقض در کتاب ها و صحبت های کاستاندا استخراج کرده است. او آنها را در کتابی به نام «سفر کاستاندا» به رشته تحریر در آورده است.
چند مورد از نکاتی که میل در مورد آثار کاستاندا به آنها اشاره می کند:
۱. کتاب های اول و سوم کارلو س کاستاندا در مورد یک بازه زمانی به خصوص هستند ولی شخصیت دون خوان در آنها به کلی متفاوت است. در کتاب اول دون خوان انسانی کم حرف و درون گرا و در کتب سوم انسانی سرزنده است که می خندد و شوخی می کند.
۲. کاستاندا در کتاب هایش عنوان کرده بود که دون خوان از قبیله یاکی است. ولی تحقیقات میل نشان داد که قبیله یاکی به هیچ وجه از گیاه روان گردان پیونه در هیچ یک از مراسم خود استفاده نمی کند؛ چیزی که کاستاندا در کتاب هایش بر آن تاکید کرده بود.
۳. کاستاندا می گوید که دون خوان یک شمن است. وظیفه شمن ها انجام مراسم برای نزول باران، شفا دادن مریض ها، شکار حیوانات و محافظت از قبیله بود ولی دون خوان هیچ کدام از این کارها را انجام نمی داد و تنها بر روشن گری درونی و شخصی تاکید می کرد.
۴. کاستاندا هم به جامعه خود و هم به سرخ پوستان ضربه زد؛ چرا که بعد از شناخته شدن گیاهان توهم زا توسط جوانان هیپی، سیل مشتاقان این مواد به بیابان های آمریکا و اماکن سکونت سرخ پوستان سرازیر شد و بعد از مدتی این گیاهان خصوصاً پیوته به عنوان ماده مخدر شناخته شد که حمل آن جرم محسوب می شود.
منبع: جريان شناسي سياسي در ايران - دكتر علي دارابي