یادداشت سردبیر
ایران، ۱ + ۵ و تضاد منافع استراتژیک
«ملت ایران در انتخابات گفت باید بایستیم اما طرحی نو در اندازیم یعنی با نقشه و تدبیری دقیق تر حرکت کنیم.»
به گزارش افکارنیوز،این جمله متعلق به جناب آقای روحانی و مربوط به حدود یک ماه پس از انتخابات است که حاکی از وجود طرحی نو برای ایستادگی در برنامه ایشان است. روشن است برای اینکه بدانیم راهبردهای عملیاتی سیاست خارجی دولت یازدهم چیست باید منتظر بمانیم اما نگاهی اجمالی به سیاست های اعلامی ایشان در ایام انتخابات، نشست مطبوعاتی و چند صحبت ایشان ما را به دو سیاست تنش زدایی و تاکید بربهبود روابط با کشورهای منطقه می رساند در این مجال تلاش میشود تا نشان داده شود " تمرکز کامل " بر مذاکرات با کشورهای ۱ + ۵ یا بهبود روابط با کشورهای منطقه ضمن اینکه لازم
است اما مشکل اصلی را حل نخواهد کرد لذا باید دنبال " راهبردهای تکمیلی " در کنار راهبرد مذاکره با ۱ + ۵ بود.
تضاد منافع استراتژیک
درروزهای آغازین انتخاب آقای روحانی مخصوصا بعد از سخنان توهین آمیز نخست وزیر اسرائیل به منتخب مردم ایران چهره های غیررسمی اروپایی و آمریکایی زیادی از فرصت بهبود روابط با ایران سخن گفته اند و همین مساله نشانه فرصت مهم پیش روی دولت یازدهم است امااگر این فرصت را صرفا در مذاکرات با ۱ + ۵ خلاصه کنیم، اشتباه بزرگی کرده ایم. روشن است که مذاکره با ۱ + ۵ سه کارکرد دارد اول ارائه چهره ای صلح طلب از ایران، دوم جلوگیری از صدور قطعنامه های ذیل شورای امنیت و محدود کردن به تحریم های یک جانبه و سوم امکان بازگشت به مذاکرات در «لحظه تصمیم» و به همین دلیل بی تردید ادامه مذاکرات با ۱ +
۵ ضروری است. اما نکته اینجاست که اگر در تحلیل خود، باور داشته باشیم صرفا از رهگذر مذاکره با ۱ + ۵ می توانیم مشکل را حل کنیم(که گفته های برخی از مسئولان موید این تحلیل نادرست است) و به همین دلیل تیم جدید تمرکز خود را صرفا بر آن قرار دهد، ره به خطا برده است شاید رفتار دولت اوباما در اجرای تحریم های سختگیرانه و تصویب تحریم های جدید درمجلس نمایندگان آمریکا بهترین گواه براین ادعا باشد اما برای اینکه متناسب با یک خبرمثبت یا منفی دچار نظرات وتحلیل های اقتضائی و کاملا متناقض نشویم بهتر است بحثرا از یک نگاه کلان مورد بررسی قرار دهیم.
روشن است که ۱ + ۵ بدون آمریکا تصمیم مهمی نخواهد گرفت و واقعیت این است که بین ایران و آمریکا «تضاد منافع استراتژیک» وجود دارد و مادامی که دو کشور در مساله ای «تضاد منافع استراتژیک» داشته باشند زمینه ای برای هم راستا کردن منافع دو کشور وجود ندارد تا در آن صورت با مذاکره بتوان " بازی حاصل جمع صفر "(یعنی بازی یکی برنده دیگری بازنده) را به " بازی حاصل جمع غیرصفر "(یعنی هردو برنده یا هردو کمی بازنده) تبدیل کرد مگر آنکه شرایط به گونه ای تغییر اساسی پیدا کند که منافع استراتژیک کشوری عوض شود یا به دلیل ترس از باختی بزرگ یک طرف از برخی منافع استراتژیک خود دست بردارد.
سه حوزه تضاد منافع استراتژیک ایران و آمریکا عبارتند از اول موجودیت و امنیت اسرائیل، دوم هنجارهای حاکم بر نظام و روابط بین الملل وسوم آینده انرژی دنیا.
خط قرمزی به نام اسرائیل
تمام روسای جمهور آمریکا پیش و پس از انتخابات به صراحت اعلام می کنند که امنیت و موجودیت اسرائیل خط قرمز آمریکا است و لذا اگر اختلافی بین روسای جمهور آمریکا در این باره وجود دارد فقط در نحوه تامین این موجودیت و امنیت است نه در اصل آن. در مقابل جمهوری اسلامی ایران نیز، هم از ابتدای پیروزی انقلاب تاکنون به عنوان یک مبنای ایدئولوژیک و رسالتی دینی و تاریخی و هم در سال های اخیر به دلیل حفظ امنیت ملی کشور ومطابق با منافع ملی اعلام کرده است آرام گذاشتن و مشروعیت دادن به رژیم زیاده خواه اسرائیل که در صورت قوی شدن جایی برای بقای هیچ کشور اسلامی باقی نخواهد گذاشت، خط قرمز
ایران است به گونه ای که روزگذشته حتی آیت ا… هاشمی رفسنجانی تاکید کردند که نبودن سلاح هسته ای در منطقه جزو اصول سیاست های ما بوده و هست. به نظر می رسد نه در آمریکا افراد مستقل آنقدر قدرت دارند که لابی قدرتمند صهیونیست را به حاشیه ببرند و نه امنیت، موجودیت، استقلال، وظیفه دینی و خلاصه منافع ملی ایران اجازه موافقت با امکان رشد اسرائیل تمامیت خواه و این خطر بالقوه و بالفعل را می دهد لذا نمی توان انتظار داشت تضاد منافع استراتژیک ایران و آمریکا قابل حل باشد.
هنجارشکنی بین المللی مقدمه هنجارهای جدید
در نظریه های روابط بین الملل دونظریه «مکتب انگلیسی» و «سازه انگاری» به خوبی اهمیت قواعد و هنجارهای موجود در شکل دادن روابط بین الملل را توضیح داده اند براین اساس بخش مهمی از دلیل تصمیم کشورها در روابط خارجی خود، مبتنی بر قواعد و هنجارهای حاکم برنظام بین الملل است به عنوان مثال وقتی همه پذیرفته اند که سازمان مللی با حق وتو به پنج کشور وجود داشته باشد، برتری این پنج کشور را بردیگر کشورها پذیرفته اند و درتعاملات خود حتی در مواردی که هیچ الزام حقوقی وجود ندارد این برتری را لحاظ می کنند. یا اگر این قاعده بر نظام بین الملل حاکم باشد که وقتی آمریکا و برخی کشورهای غربی
تصمیمی بگیرند دیگر کشورها حتی اگر تعدادشان بسیار بیشتر باشد باید از آن تمکین کنند چون قدرت و ثروت در اختیار غرب است، کشورهای مختلف دنیا در تنظیم روابط شان براساس این قاعده های نانوشته رفتار می کنند حتی اگر منافع ملی کشورشان به طور کامل لحاظ نشود.
نتیجه عملی این می شود که آنچه مهم است هنجارها وقاعدههای حاکم بر روابط بین الملل است و واقعیت انکارنشدنی این است با اینکه هنجارها و قاعده های حاکم تغییرات شگرفی کرده است اما هنوز دردرجه اول منافع آمریکا، در رتبه دوم چند کشورغربی و در نهایت برخی قدرت های بزرگ را تامین می کند لذا حفظ قواعد و هنجارهای موجود در نظام بین الملل از اهمیت استراتژیکی بسیار بالایی مخصوصا برای آمریکا برخوردار است که هم منافع کلان اقتصادی و هم سیاسی بیشمار و غیرقابل محاسبه ای را ایجاد می کند.
هیچ کارشناس منصفی نمی تواند اذعان نکندکه جمهوری اسلامی بعد از سی سال پافشاری برشعار نه شرقی و نه غربی و پرداخت هزینه های زیاد برای استقلالی در شأن نام ایران بزرگ، این قواعد را به شدت تغییر داده است اگر می بینیم امروز کشورهایی پیدا می شوند که در برخی موارد نعل به نعل فرمان آمریکا را عمل نمی کنند به دلیل این است که ایران سال ها در مقابل آمریکا ایستاد اما نه شکست خورد نه از مواضع مستقل خود عقب نشینی کرد. شرایط فعلی برای آمریکا بسیار سخت تر است چرا که چند سال است مساله انرژی هسته ای مساله اول رسانه های جهان است و جهان نسبت به آن حساس شده است حتی در این زمینه چند قطعنامه
در سازمان ملل به عنوان نهاد قانونی حمایت کننده از هنجارهای مورد نظر آمریکا علیه ایران تصویب شده است و ایران به هیچ کدام از آن ها اهمیت نداده است به عبارت دیگر ایران به صورت مستقیم به جنگ هنجارهای حاکم بر نظام بین الملل رفته است حال برای آمریکا مساله این است که اگر اجازه بدهد ایران یاغی(بخوانید ایران مستقل) به حداقل خواسته منطقی خود دست پیدا کند آنگاه قواعد و هنجارهای حاکم برنظام بین الملل تغییر می کند و این تغییر هنجارهای تازه آغازی است برای دردسرهای سیاسی و اقتصادی بعدی آمریکا.
آینده ای نه فقط برای فرزندانمان بلکه برای خودمان
در یادداشتی به طور تفصیل با ذکرمنابع و اسناد از استراتژی " دارا " و " نادار "(HAVE&HAVE NOT) آمریکا برای قرن بیست ویکم نوشتیم(۱) و نشان دادیم که با توجه به رو به اتمام بودن انرژی های فسیلی مانند نفت و گاز قرن بیست و یکم قرن انرژی هسته ای است و با توجه به اینکه در جهان مدرن اقتصاد و پیشرفت بدون انرژی بی معنا است، کسانی که " دارا " ی سوخت هسته ای(نه نیروگاه هسته ای) هستند آقا و کسانی سوخت هسته ای را باید از داراها تهیه کنند محتاج هستند. بازهم اشاره کردیم که غرب یکبار با استعمار کشورهای جهان سوم قرن ها خود را پیش انداخت لذا غرب به سادگی این فرصت را که تنها خود و چند کشور در اختیار
توانایی تولید سوخت هسته ای را دارند از دست نخواهدداد. آمریکا و کشورهای ۱ + ۵ دیده اند که ایران حاضر است تعهدات اطمینان آور لازم مبنی برعدم انحراف فعالیت های هسته ای اش را بدهد و حتی چند بار شاهد امضای چنین توافقنامه هایی توسط ایران بوده اند. عدم پذیرش این مساله از سوی آمریکا به خوبی گواه این مساله است که مشکل آمریکا با ایران توان تولید بمب اتمی نیست بلکه این توان تولید سوخت هسته ای توسط ایران است که نقطه مقابل منافع استراتژیک آمریکا قرار دارد و روشن است که ایران نیز با علم به این مساله، به خود اجازه نمی دهد برای حدود ۴۰ الی ۵۰ سال دیگر که نه فرزندان ما بلکه قشر جوان
ونوجوان فعلی که آن سال ها هنوزدر قیدحیات هستند تصمیمی عافیت طلبانه و زود گذر بگیرد و با سلب توانایی تولید سوخت اتمی، ما را محتاج چند کشور با سابقه های استعماری طولانی مدت کند.
مذاکره لازم است اما باید طرحی نو درانداخت
با توضيحات داده شده و چون ايران با آمريکا به عنوان محور ۱+۵ تضاد منافع استراتژيک دارد، مسئولين ديپلماسي دولت يازدهم ضمن اينکه بايد مذاکرات با ۱+۵ را جدي بگيرند و براي آن برنامه ريزي کنند اما نبايد تمرکز خود را صرفا بر اين مذاکرات بگذارند همانطور که جناب آقاي روحاني ذکر کردند براي ادامه مسير بايد طرحي نو درانداخت اما به نظر مي رسد اين طرح نو نمي تواند صرفا تغيير لحن و ادبيات باشد. در اين زمينه پيشنهادي وجود دارد که به دليل مجال اندک بعدا ارائه خواهد شد.