: ۵۶ سال پیش ایران، اولین گام را برای هستهای شدن با انعقاد قرارداد مشارکت هستهای تحت عنوان «اتم برای صلح» برداشت و با کشورهای دارای این تکنولوژی برای انتقال تجهیزات به ایران وارد مذاکره شد. سالها بعد تهران از میان چندین شرکت بزرگ با شرکت آلمانی «کرافت ورک یونیون» که زیر مجموعه شرکت زیمنس بود، برای ساخت نیروگاه هستهای در بوشهر به توافق رسید و عملیات احداثنیروگاه اتمی بوشهر آغاز شد.
این شرکت تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، عملکرد نسبتا مطلوبی در ساخت نیروگاه داشت اما پس از انقلاب، به بهانههای مختلف از انجام تعهدات خود سر باز زد و در نهایت از تکمیل نیروگاه بوشهر خودداری ورزید.
در همین دوران به جهت عدم وجود متخصص ایرانی برای تکمیل این نیروگاه، پس از وقفهای نسبتا طولانی، کار به مهندسان روسی واگذار شد. این کشور نیز سالها تکمیل این پروژه را منوط به آینده کرد و هزینه تکمیل نیروگاه را برای کشور بالا برد. در نهایت پس از سالها انتظار و خلف وعده در اول مهرماه نیروگاه بوشهر به صورت موقت تحویل متخصصان ایرانی شد.
تاکید بر پیشرفت داخلی و دستیابی به دانش روز چند سالی است که در بیانات مقام معظم رهبری در بسیاری از دیدارها و علیالخصوص در دیدار دانشجویان و نخبگان بیش از پیش به چشم می خورد. ایشان اخیرا در دیدار جمعی از نخبگان بار دیگر بر این مساله تاکید کردند و فرمودند: «بعضى از کشورها ممکن است تولیدات زیرزمینىِ خودشان را، نفت خودشان را، بشکههاى نفت را، منتقل کنند به صاحبان ثروت و علم در دنیا، محصولات آنها را بخرند، یک ظاهرِ پیشرفتى هم ممکن است بهوجود بیاید امّا این پیشرفت نیست؛ پیشرفت آنوقتى است که " درونزا " باشد، آنوقتى است که متّکى به استعداد درونى یک ملّت باشد.
وزن و اعتبار کشورها و دولتها و ملّتها هم وابسته به همین درونزایى است. اگر چنانچه از درون، یک حرکتى، جهشى، رشدى بهوجود آمد، به یک کشور، به یک ملّت، وزن میدهد، اعتبار میدهد، ارزش میدهد، ابّهت میدهد؛ امّا اگر چنانچه از درون نبود، دیگران آمدند،[اعتبار به دست نمىآید].
ایشان در ادامه به نیروگاه هستهای بوشهر اشاره میکنند و میافزایند: «خب، در زمان رژیم طاغوت خودِ فرنگىها و غربىها آماده بودند که برخى از کارهاى مربوط به فنّاورى هستهاى را در کشور انجام بدهند؛ قرارداد مىبستند. فرض بفرمایید حالا نیروگاه بوشهر را که ما با این همه زحمت بعد از سالها به دست آوردیم، بنا بود آلمانها بسازند -[که] پولش را هم گرفتند، بالا هم کشیدند، جوابى هم ندادند بعد از انقلاب. فرض کنید یک نیروگاه هستهاى هم فلان کشور غربى بیاید اینجا، خودش بسازد، خودش اداره کند، از برقش ما استفاده کنیم. این هیچ وزانتى براى یک ملّت محسوب نمیشود؛ هیچ ارزشى به
حساب نمىآید. آن وقتى اعتبار و وزانت براى یک کشور بهوجود مىآید که خودش توانایى از خود بُروز بدهد. این توانایى وقتى در شما پیدا شد، آنوقت میتوانید در شرایط برابر، از توانایىهاى دیگران هم استفاده کنید، همچنانکه آنها از توانایىهاى شما استفاده خواهند کرد».
این پرونده که ماحصل صدها ساعت فعالیت است، به روند تکمیل نیروگاه بوشهر میپردازد. پرونده نیروگاه اتمی بوشهر که به صورت روزانه، بهروزرسانی میشود، تجربه تلخی از وابستگی در علوم هستهای و تاکید بر لزوم " درونزا " بودن علوم در عرصه کنونی است.(۱)
پیش از ۱۳۳۵
تهران تلاش دارد به فناوری هستهای دست پیدا کند. این امر با توجه به نبود دانش فنی، باید با کشورهای غربی صورت پذیرد.
۱۳۳۵
ایالات متحده آمریکا و ایران قرارداد مشارکت هستهای را به عنوان بخشی از طرح آمریکا تحت عنوان " اتم برای صلح " منعقد میسازند و این کشور متعهد میشود دانش هستهای را به ایران صادر کند.
۱۳۳۷
شاه مخلوع دستور تاسیس مرکز تحقیقات هستهای در دانشگاه تهران صادر میکند.
۱۳۳۸
ایران مقدمات خرید یک مرکز تحقیقات هستهای را برای دانشگاه تهران فراهم می کند. این راکتور که سوخت آن از آمریکا وارد میشود، با اورانیوم غنی شده ۹۳ درصد کار میکند.
اسفند ۱۳۵۲
شاه(مخلوع) اعلام میکند که ایران قصد دارد تا نیروگاههای هستهای با مجموع توان تولید ۲۳ هزار مگاوات در حداقل ممکن احداثکند. بازه زمانی برای این امر، دو دهه(۱۳۷۲) است.
۲۲ فروردین ۱۳۵۳
وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا در تلگرامی به اطلاع مقامات ایرانی میرساند که این کشور همکاری با ایران در زمینه انرژی هستهای به عنوان آلترناتیوی برای تامین انرژی را حوزهای مناسب برای مشارکت تلقی کرده. وزیر خارجه این کشور پیشنهاد میکند این موضوع، نخستین دستور کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور باشد.
اردیبهشت ۱۳۵۳
رئیس کمیسیون انرژی اتمی آمریکا در سفر به ایران که مقدمات آن فراهم شده بود، به احتمال احداثتاسیسات غنیسازی و بازیافت در خاورمیانه اشاره میکند.
آبان ۱۳۵۳
ایران توافقنامه خرید دو دستگاه راکتور آب فشرده(P. W. R) با توان ۱۲۰۰ مگاوات را با شرکت آلمانی «کرافت ورک یونیون» برای استفاده در نیروگاه بوشهر منعقد میکند. این شرکت متعهد میشود اورانیوم غنیشده را برای بارگذاری اولیه و سپس دورهای ده ساله تامین کند.
* ماکت نیروگاه اتمی بوشهر
مرداد ۱۳۵۴
تیم آلمانی وابسته به شرکت کرافت ورک یونیون اقدامات اولیه برای احداثراکتورهای بوشهر را آغاز میکند.
اواسط ۱۳۵۵
کرافت ورک یونیون آلمان قراداد احداثراکتورهای بوشهر را با ایران منعقد میکند. شرکت ایتالیایی آنسالدو نیز به عنوان تولیدکننده مولدهای بخار در قرارداد گنجانده میشود.
۱۰ تیر ۱۳۵۵
سازمان انرژی اتمی ایران موافقتنامهای را با شرکت کرافت ورک یونیون برای احداثنیروگاه هستهای بوشهر به ارزش ۷.۸ میلیارد مارک منعقد میسازد. از مجموع مبلغ قرارداد ۵.۸ میلیارد مارک به صورت پیش پرداخت در اختیار شرکت آلمانی قرار میگیرد. به موجب این قرارداد شرکت آلمانی موظف به احداثدو واحد آب سبک فشرده در ۱۸ کیلومتری جنوب غربی بوشهر میشود. هر دو واحد دارای تولید ۳.۷۶۵ مکاوات هستند. سازمان انرژی اتمی ایران همچنین به توافقی دیگر با رشکت آلمانی مبنی بر تامین ۲۰۰ هزار متر مکعب آب مقطر و سوخت مورد نیاز نیروگاه دست مییابد.
۲۰ اردیبهشت ۱۳۵۶
اعتراضات اجتماعی به هزینههای سنگین نیروگاه هستهای باعثتوقف قرارداد ساخت نیروگاه دارخوین میشود، ولی مانع ادامه ساخت نیروگاه بوشهر نمیشود.
۲۳ اردیبهشت ۱۳۵۶
عملیات ساخت راکتورهای هستهای بوشهر در آلمان، ۳۰ درصد پیشرفت داشته است.
بهمن ۱۳۵۶
ایران حدود ۲۸ هزار تن اورانیوم خریداری کرده است.
آستانه انقلاب اسلامی
دانشجویان ایرانی که مشغول آموختن دانش هستهای در آلمان بودند، در خدمت امام در پاریس اطلاعیهای پخش کردند که تولید برق هستهای و تاسیس نیروگاههای هستهای از جمله بوشهر به عنوان خیانتی بزرگ به کشور معرفی شده بود. به نظر آنان تولید انرژی هستهای پرهزینه و خلاف صرفه اقتصادی کشور بود.
روزهای ابتدایی پس از انقلاب
تقریبا یک دهم از تجهیزات نیروگاه هستهای بوشهر(در مقیاس وزنی) از آلمان غربی به ایران منتقل میشود. پروژه اما هنوز به مرحله توقف نرسیده است.
اسفند ۱۳۵۷
کرافت ورک یونیون آلمان کارگران خود از بوشهر را فراخوانده و با بخش اعظم نیروهای ایرانی تحت اختیار خود تسویه حساب میکند.
نیمه اسفند ۱۳۵۷
اجرای قراداد نیروگاه بوشهر به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی متوقف میشود. با وقفهای کوتاه مدت و به دنبال سرباز زدن شرکت «آنسالدو» ایتالیا از ساخت و تحویل مولدهای بخار، شرکت «برداترمومکانیکا» جایگزین آن میشود. آغاز جنگ ایران و عراق و به دنبال آن تحریم ایران، حمل مولدها به ایران را به تاخیری طولانی مدت میاندازد. در نهایت در ۲۰ آبان ۱۳۷۲، گمرک ایتالیا مولدها را حین انتقال به ایران توقیف میکند.
هفتههای ابتدایی پس از انقلاب
هفتهنامه نوکلئونیکس ویک گزارش میدهد که دولت آلمان غربی از صدور مجوز انتقال تجهیزات نیروگاه هستهای بوشهر خودداری کرده است. شرکت کرافت ورک یونیون نیز عملیات خود را در بوشهر متوقف میکند. همچنین قرارداد تحویل دو راکتور بوشهر، هر یک به توان ۱۲۹۳ مگاوات نیرو، عملا لغو شده تلقی میشود. آلمانیها پس از فرار شاه حاضر به تعقیب عملیات نیستند.
۲۲ فروردین ۱۳۵۸
فریدون شهابی قائم مقام وزیر انرژی و سرپرست سازمان انرژی اتمی میگوید: سازمان انرژی اتمی ایران سطح فعالیتهای خود را کاهش داده است. اما دو نیروگاهی که آلمان غربی برای تاسیسات هستهای بوشهر در دست ساخت داشتهاند، در حال تکمیل هستند و لذا فعالیتها در این بخش ادامه خواهد یافت. شرکت آلمانی هم می گوید نیمی از عملیات ساخت این دو نبروگاه به پایان رسیده است.
۹ خرداد ۱۳۵۸
واشنگتن پست گزارش داده که ایران در صدد لغو احداث۴ نیروگاه اتمی است. اما دو نیروگاه هستهای که توسط آلمانیها در حال احداثهستند، هماکنون ۷۷ درصد پیشرفت داشتهاند. ایران تا کنون ۳ میلیارد دلار در بوشهر سرمایهگذاری کرده است.
روحی مدیر اجرایی عملیات احداثنیروگاه بوشهر گفته کشور فاقد بودجه عظیم برای ساخت چند نیروگاه است. وی هم زمان به فقدان دانش و فناوری لازم برای مدیران این نیروگاه حتی پس از تکمیل آن اشاره کرده و معتقد است توقف عملیات در حال حاضر بهترین گزینه است.
۲۶ خرداد ۱۳۵۸
روزنامه جمهوری اسلامی در گزارشی دو قسمتی، نیروگاههای هستهای را خیانتی آشکار به خلق ایران دانست.
۱۹ تیر ۱۳۵۸
به گفته علاس تاج، وزیر انرژی ایران کار و عملیات احداثنیروگاه هسته ای اهواز و بوشهر به جهت عدم پرداخت پول کارگران متوقف شده است.
۲۸ تیر ۱۳۵۸
فریدون شهابی رئیس سازمان انرژی اتمی میگوید دولت هنوز در مورد تداوم عملیات ساختمانی بوشهر به نتیجه نرسیده است. دولت بر این باور است که باید کارشناسان ایرانی دانش لازم در عرصه هستهای را کسب کرده و کشور در این زمینه به خودکفایی برسد.
اواسط سال ۱۳۵۸
استاندار بوشهر در مصاحبهای می گوید نیروگاه بوشهر به زودی تبدیل به یک نیروگاه معمولی برق خواهد شد.
۹ مرداد ۱۳۵۸
شرکت کرافت ورک یونیون زیرمجموعه شرکت زیمنس رسما اعلام میکند که به قرارداد خود با تهران برای احداثو تکمیل نیروگاه بوشهر خاتمه داده است. این شرکت گفته در صورتی که جمهوری اسلامی بدهیهای خود را بپردازد، ممکن است عملیات را بار دیگر از سر گیرد.
مرداد ۱۳۵۸
کرافت ورک یونیون رسما به فعالیت خو در بوشهر خاتمه میدهد. گزارشها غالبا حاکی از آن است که عملیات احداثراکتور، نخست ۸۵-۷۵ درصد پیشرفت داشته است. راکتور دوم ۷۰-۴۵ درصد تکمیل شده است. ۹۰درصد تجهیزات و قطعات مورد نیاز به ایران منتقل شده است و ایران ۵.۵ میلیارد مارک صرف این پروژه کرده است.
اواسط مرداد ۱۳۵۸
رضا امراللهی رئیس جدید سازمان انرژی اتمی میگوید که تنها یک دهم تجهیزات نیروگاه بوشهر(در مقیاس وزنی) به ایران منتقل شده است. یک مقام دیگر ایرانی از انتقال ۲۰ هزار تن از مجموع تجهیزات به ایران سخن گفته و خبر داده که ۷ هزار تن دیگر هنوز به تهران نرسیده است.
۲۰ مرداد ۱۳۵۸
ایران خواستار غرامتی یک میلیارد دلاری از آلمان به منظور جبران خسارات ناشی از عدم تکمیل پروژه است.
۱۳۵۸
ایران و کرافت ورک یونیون مذاکره را برای حل و فصل اختلافات و نیز ضرر و زیانهایی که هر دو طرف مدعی آن هستند در ژنو از سر میگیرند.
۱۳۵۸-۱۳۵۹
کرافت ورک یونیون مهندسان خود را بار دیگر به سایت هستهای بوشهر اعزام میکند.
۱۳۵۹-۱۳۶۲
ایران خواستار کمک هندوستان در تکمیل نیروگاه هستهای بوشهر میشود.
۷ فروردین ۱۳۶۱
رادیو دولتی ایران بیانیه سازمان انرژی اتمی را قرائت میکند که در آن توافق میان ایران و شرکت کرافتورکیونیون تائید میشود. شرکت آلمانی با هزینه خود تمامی قطعات و تجهیزات مربوط به راکتورهای هستهای را از بنادر اروپایی به تهران منتقل خواهد کرد. این شرکت همچنین میپذیرد نیمی از سوخت مورد درخواست ایران را به صورت دقیق و در یک مرحله تحویل دهد. در صورت تائید مجلس، شرکت آلمانی همچنین عهدهدار تکمیل نیروگاه بوشهر خواهد شد. تا کنون ۷۰ درصد عملیات اجرایی احداثنیروگاه به پایان رسیده است.
۲۶ خرداد ۱۳۶۱
ایران با احاله مجدد تکمیل حداقل یکی از راکتورهای نیروگاه بوشهر به شرکت آلمانی کرافت ورک یونیون موافقت میکند. ایران در توجیه تغییر سیاست خود میگوید هدفش بومی کردن این دانش است نه دستیابی به منبعی برای انرژی.
۱۴ شهریور ۱۳۶۱
در جلسه مشورتی آیتالله خامنهای رئیسجمهور، هاشمی رئیسمجلس و موسوی نخست وزیر، قرار شد، موسوی یک واحد نیروگاه اتمیبوشهر را تعقیب کند که راه بیفتد.
۱۸ شهریور۱۳۶۱
دولت ریگان میگوید که قصد دارد محدودیتهایی را در عرصه صادرات اعمال کند. کاخ سفید از ۶۳ کشور به عنوان مقاصدی که حمل تجهیزات هستهای به آنها تنها با دقت بیشتر و لحاظ کردن مسائل امنیتی امکانپذیر است نام میبرد که ایران نیز جزو آن کشورهاست.
۹ مهر ۱۳۶۱
رادیو ایران در گزارشی اعلام میکند که هندیها گروهی از مهندسان هستهای و دانشمندان خود را در ماه نوامبر به ایران اعزام خواهد کرد تا پس از بررسی نیروگاه بوشهر به مطالعه راههایی برای حل مشکلات و تکمیل پروژه بپردازند.
۱۳۶۱
ایالات متحده آمریکا در زمانی که ایران به پیگیری قضایی شرکتهای طرف قراردادش میپردازد، سعی دارد با انواع ابزارهای دیپلماتیک، از لابی و مذاکره سیاسی گرفته تا ارائه امتیازات مختلف و تهدیدها به تنبیهات جدی، کشورهای دیگر را از هر نوع همکاری هستهای با تهران منصرف کند.
اواسط سال ۶۱
نیروگاه بوشهر با حمله عراقیها آسیب میبیند ولی بتن آن به قدری مستحکم است که تنها گنبد آن دچار آسیب شد.
* نیروگاه اتمی بوشهر پس از حملات عراق
اواسط سال ۶۱
اعضای کمیسیون دفاع مجلس از نیروگاه بوشهر بازدید کردند.
۳ اسفند ۱۳۶۱
استاندار بوشهر و مقامات دیگر استان در دیدار با هاشمی رفسنجانی نگران عوارض جنبی راهاندازی نیروگاه هستهایبوشهر هستند.
ادامه دارد…
پانویس
۱. در این پرونده از منابعی همچون کتب نیم قرن پرونده هستهای ایران، تدوین مرحوم مهران قاسمی، امنیت ملی و دیپلماسی ایرانی، حسن روحانی، اوج دفاع، دفاع و سیاست، به سوی سرنوشت، پس از بحران(خاطرات هاشمی رفسنجانی)، آرشیو روزنامه جمهوری و آرشیو ۱۲ ساله خبرگزاریها، استفاده شده است.
