به یاد فقیه مجاهد وپارسا
آیةالله علی اکبر مشکینی
آيةالله علي اكبر فيض، معروف به مشكيني در سال ۱۳۰۰ هجري شمسي در روستايي از توابع بلوك مشكين و در ميان خانوادهاي متدين و اهل علم چشم به جهان گشود
تولد
آیةالله علی اکبر فیض، معروف به مشکینی در سال ۱۳۰۰ هجری شمسی در روستایی از توابع بلوک مشکین و در میان خانوادهای متدین و اهل علم چشم به جهان گشود. پدرش از اهل علم بود و در کسوت روحانیت به تحصیل علم و رتق و فتق امور مردم میپرداخت.
دوران تحصیل
آیةالله مشکینی هنگامی که همراه با پدر در نجف اشرف مقیم بود، به مکتب خانه رفت و سپس همراه پدر به وطن بازگشت و مقداری از مقدمات علوم دینی را نزد او فرا گرفت. با رحلت پدر، و به سفارش او، برای تحصیل علوم دینی به شهرستان اردبیل سفر کرد و مقداری از صرف و نحو را در آنجا فرا گرفت. سپس در معیّت عالم بزرگواری که از زخمیان حادثه مسجد گوهرشاد مشهد در زمان رضاخان بود، به شهر قم آمد و در آن دیار عالم خیز به تحصیل علوم دینی پرداخت.
در آن زمان سایه منحوس رژیم پهلوی بر کشور مستولی بود و تحصیل در حوزههای علمیه بسیار دشوار مینمود. با این حال آیةالله مشکینی دروس دوره سطح را به خوبی به پایان برد و در درس خارج فقه و اصول استادان مشهور دورة خود حاضر شد. او نزدیک به هفت ماه نیز در نجف اشرف حضور داشت و در درسهای خارج استادان آن دیار، بویژه امام خمینی(ره)، شرکت مینمود اما به دلیل هوای گرم نجف و ضعف مزاجی مجبور به بازگشت به ایران شد.
استادان و دوستان
آیةالله علی اکبر مشکینی در سالهای تحصیل خود، به محضر عالمان بسیاری شرفیاب شد. او در دروس خارج فقه و اصول آیةالله العظمی بروجردی(ره) و آیةالله العظمی محقق داماد(ره) شرکت میکرد. در نجف نیز به محضر عالمان و استادان آن دیار شرفیاب میشد. و در درس خارج امام خمینی(ره) شرکت جدی داشت.
او در سالهای تحصیل و پس از آن با فضلا و استادان بسیار رابطه دوستی داشت که از آن جمله میتوان آیةالله جوادی آملی و آیةالله امینی را نام برد.
فعالیتهای علمی و فرهنگی
آیةالله مشکینی در سالهای عمر خود تاکنون فعالیتهای بسیاری را به انجام رسانده است. بسیاری از استادان و علمای امروز از شاگردان معظم له به شمار میآیند که در درسهای وی شرکت جدی داشتهاند. او کتب دورة مقدمات و سطح را بارها تدریس کرده و سالها به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال داشته است. همچنین درس تفسیر او از دروس مشهور حوزه علمیه قم بوده است.
از فعالیتهای مهم وی در این عرصه، تأسیس مؤسسه الهادی است که به چاپ کتب مفید و اسلامی برای سطوح گوناگون جامعه میپردازد و مردم را با حقایق و معارف اسلامی آشنا میسازد. معظمله خود نیز کتابهای فراوانی در زمینههای گوناگون علوم اسلامی تألیف و منتشر ساخته است. برخی از آنها به شرح زیر است:
۱ اصطلاح الاصول
۲ مصطلحات الفقه
۳ الفقه الماثور(دوره فقه به طرزی نوین)
۴ دروس فی الاخلاق(یک دوره اخلاق عربی)
۵ازدواج در اسلام
۶ المنافع العامه(شرح کتاب احیاالموات شرایع)
۷ مفتاح الجنان(کتاب دعا تکمیل مصباح المنیر)
۸ المواعظ العددیه
۹ واجب و حرام احکام الزامی(دوره فقه)
۱۰ قصار الجمل(احادیث کوتاه تحت عناوین لغوی دو جلد)
۱۱ ترجمه قرآن کریم به زبان فارسی
۱۲ الهدی الی موضوعات نهج البلاغه
۱۳ المبسوط(تفسیر سوره آل عمران)
۱۴ واجبات و محرمات(استقصاء آنچه در شرع واجب و حرام اعتقادی و عملی است)
۱۵ تفسیر سوره(ص)
۱۶ بحث تکامل از نظر قرآن
۱۷ مسلکنا فی العقائد و الاخلاق و العمل
۱۸ زمین و آنچه در آن است
۱۹ تقلید چیست؟
۲۰ رساله خمس
۲۱ حاشیه توضیحی بر کتاب مضاربه، عروةالوثقی
۲۲ نهج البلاغه موضوعی
۲۳ تحریرالمواعظ
۲۴ تحریرالمعالم
۲۵ الرسائل الجدیده
۲۶ تلخیص المکاسب(در دست چاپ)
۲۷ تفسیر روان برای نسل جوان(در دست چاپ)
۲۸ ترجمه و شرح فارسی سه کتاب مضاربه، مزارعه و شرکت در عروة الوثقی(در دست چاپ)
همچنین از وی مقالات بسیاری در نشریات نورعلم، پاسدار اسلام و… و نیز در روزنامه جمهوری اسلامی و… به چاپ رسیده است.
فعالیتهای سیاسی
آیةالله علی اکبر مشکینی
زندگی آیةالله مشکینی سرشار از مبارزات و تلاشهای سیاسی برای احقاق حکومت اسلامی است. او از نخستین افرادی بود که به نهضت امام خمینی(ره) پیوست. او در جلسات مخفی مبارزان شرکت میکرد از این رو حدود چهار ماه در تهران متواری شده بود و سپس ایران را به مقصد عراق ترک کرد. با بازگشت به قم در همان روز اول دستگیر شد و ساواک از او خواسته بود تا ۴۸ ساعت بعد از قم خارج شود. از این رو به مشهد رفت و ۱۵ ماه در آنجا مشغول تدریس شد و بار دیگر به حوزه علمیه قم آمدو مبارزات را پی گرفت؛ اما پس از
مدتی به همراه ۲۷ نفر از استادان و فضلای حوزه تبعید شد. از این رو به زادگاه خود رفت ولی پس از سه ماه ساواک او را دستگیر و به ماهان کرمان و گلپایگان تبعید کرد. او پس از دو سال نیز به کاشمر تبعید شد. او در طول دورة تبعید نیز دست از مبارزه برنمیداشت؛ این گونه بود که ساواک او را به مکان دیگری منتقل میکرد. او از اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بود و زیر بسیاری از اعلامیههای آن را امضاء کرده است. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، آیةالله مشکینی در مسؤولیتهای گوناگونی به ایفای
نقش پرداخت که برخی از آنها به شرح زیر است:
عضویت در خبرگان تدوین قانون اساسی؛
مسئول گزینش و اعزام قضات با حکم امام(ره)؛
ریاست مجلس خبرگان رهبری در هر سه دوره؛
امامت جمعه قم با حکم امام(ره) و رهبر انقلاب؛
عضویت در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم؛
ریاست شورای بازنگری قانون اساسی.
آیةالله علی اکبر مشکینی
آیةالله علی اکبر مشکینی
حضرت آیةالله مشکینی، در روز ۸ مرداد ماه ۱۳۸۶ در سن ۸۶ سالگی دعوت حق را لبیک گفت.
خداوند او را با اولیاء الله محشور کند انشاء الله
…
ناگفتههایی از آیتالله مشکینی
بسیاری از فعالیتهای علمی و اجتماعی آیتالله مشکینی(ره) از جمله فعالیتهای قرآنی ایشان هنوز از دیدهها پنهان ماندهاست.
باشگاه خبرنگاران: از کوچهی «خاک فرج*»، خاموش و خاضع پایین میآمد؛ آهسته آهسته … پر صلابت و مهربان با همسایهها، کسبه و عابران سلام و احوالپرسی میکرد. آن سوتر، در مسجد امام حسن عسگری قم(سه راه بازار) جمع کثیری از طلاب و تشنگان معارف اسلامی، در انتظار بودند تا درس اخلاق یا درس تفسیر استاد آغاز شود.
این تصویری است که حجتالاسلام «نوراللهیان»، رییس سازمان مدارس و حوزههای علمیه خارج از کشور، از شکوه و جلال برگزاری جلسات درس اخلاق و تفسیر مرحوم آیتالله مشکینی ترسیم میکند.
«نوراللهیان» که سالیانی در محضر آیتالله مشکینی زانوی تلمذ ساییده است در ادامه چنین میگوید: «در اوایل دهه پنجاه، بعد از درس اخلاق آیتالله خزعلی که در مسجد آبشار قم برگزار میشد، شلوغترین و پرطرفدارترین درس حوزه علمیه، بیتردید درس مرحوم آیتالله مشکینی بود که سالها در مسجد امام حسن عسگری برگزار میشد، درسی چنان پرشور و حرات و تأثیرگذار که دیدههای بسیاری از طلاب را غرق اشک میکرد.»
«نوراللهیان» دو خصیصه را از ویژگیهای ممتاز مرحوم آیتالله مشکینی برمیشمارد؛ نخست، قرآنی بودن ایشان در همه عرصههایی که میشود در آنها به نوعی به قرآن خدمت کرد.
وی در اینباره میگوید: «ایشان علاوه بر برگزاری جلسات با شکوه با تفسیر قرآن، با تألیف کتبی به طور مستقیم یا غیرمستقیم به طرح مباحثقرآنی پرداختند؛ کتابهایی از قبیل «المبسوط»(تفسیر سوره آل عمران)، «تفسیر سوره ص»، «بحثتکامل از نظر قرآن»، «تفسیر روان برای نسل جوان»(در دست چاپ)، ترجمهی قرآن و …. مرحوم مشکینی(ره) دارای شخصیتی قرآنی بودند و این ویژگی را میتوان در سلوک و زندگی شخصی و اجتماعی ایشان مشاهده کرد؛ ایشان الگوی تربیتی قرآن بودند.»
حجتالاسلام «نوراللهیان» دومین ویژگی متمایز آیتالله مشکینی(ره) را، ایستادگی ایشان در جهاد و مبارزه میداند که آن نیز ریشه در آموزههای قرآنی ایشان داشته است؛ مبارزات ایشان در زمان رژیم ستمشاهی و حضور موثر و امیدبخششان در طول هشت سال دفاع مقدس در جبههها و در کنار رزمندگان اسلام حاکی از مقاومت و ایستادگی ایشان در جهاد با دشمن است.
رییس سازمان مدارس و حوزههای علمیه خارج از کشور در یک اشاره درباره ویژگیهای تفسیری آیتالله مشکینی(ره) میگوید: «تفسیر ایشان را بیش از همه تفسیری «عصری» میتوان دانست؛ در زمانی که جلسات تفسیر ایشان برگزار میشد(اوایل دهه پنجاه) مباحثداروینیستی و فرویدی، بازار گرمی داشت و توجهات زیادی را به خود جلب کرده بود و ایشان در مباحثی از قبیل خلقت که در ذیل تفسیر برخی از آیات قرآن مطرح میشد، با قدرت و به شیوهای علمی به تبیین مسأله خلقت از دیدگاه قرآن میپرداختند و در اینجا بود که میشد تشخیص داد که ایشان، جریانهای علمی و نظرات دانشمندان و متفکران را به خوبی
دنبال میکنند و در این زمینهها مطالعات عمیقی دارند؛ ایشان مطالعات به روز برای تسلط بر تفسیر قرآن را هرگز از یاد نمیبردند… همچنین درس فقه ایشان به دیانت و مباحثقضاء اختصاص داشت و اینها مباحثی بود که در پاسخ به نیازهای عصر بود و در دوران بیش از انقلاب کمتر به آنها توجه میشد.»
«نوراللهیان» شیوه تفسیری آیتالله مشکینی را «عصری» میداند و در تبیین آن میگوید: «تفسیر ایشان از قرآن، تفسیر موضوعی نبود، ایشان قرآن را از آغاز شروع میکردند و پیش میرفتند و در این میان شاید بتوان آیاتی را که درباره طبیعت و نظام هستی بود، آیاتی دانست که شوق و جنب و جوشی عجیب در ایشان ایجاد میکرد.»
در زمانی که برخی این تصور غلط را در میان مسلمانان شایعه میکردند که قرآن شیعیان متفاوت از قرآن اهل تسنن است و در زمانی که قیمت خرید قرآن در خارج از کشور برای مسلمانان و علاقهمندان به اسلام، بسیار بالا بود، آیتالله مشکینی به چاپ قرآن در تیراژ بالا، با کیفیت مطلوب و قیمت بسیار پایین همت گماردند و چاپخانه و مرکز «الهادی» و قرآنهایی که به طور گسترده در خارج از کشور در اختیار علاقهمندان قرار گرفت، حاصل چنین تلاشی بود.»
رییس سازمان مدارس و حوزههای علمیه خارج از کشور درباره ترجمه آیتالله مشکینی از قرآن میگوید: «ترجمه ایشان از قرآن هنوز جزو ترجمههای ارزشمند، تأثیرگذار و جریانآفرین محسوب میشود.»
از دیدگاه «نوراللهیان» به طور مجمل برخی از فعالیتهای این عالم فقید، که کمتر از آنها سخن به میان آمدهاست را میتوان چنین بیان کرد:
حاصل ۶۰ سال تدریس، تربیت شاگردانی بود که اکثر آنها این روزها از زمرهی اندیشمندان و علمای سرشناساند. بسیاری از مجتهدان امروزی فقه و اصول از کسانی هستند که در دروس اخلاق و تفسیر ایشان حضور داشتهاند. ایشان خود عامل به قرآن بودند و شاگردانی عامل به قرآن نیز تربیت کردند.
آیتالله مشکینی(ره) را همراه با کسانی چون آیتالله امینی میتوان از احیاگران حوزههای علمیه دانست. ایشان در تنقیح متون حوزوی تلاشی جدی و پیگیر داشتند و در تأسیس و راهاندازی فعالانه حوزههای علمیه در شهرهای کوچک و بزرگ نقشی چشمگیر و موثر ایفا کردند.
آیتالله مشکینی(ره) در عرصه عشق و جهاد و جهبه با رزمندگان و در همه شرایط یار همراه و وفادار امام خمینی(ره) بودند.
روحیه جوانگرایی از ویژگیهای شخصیتی ایشان بود؛ برای جوانان عماد و تکیهگاهی بینظیر بودند و این فقط اختصاص به جوانان و نوجوانان حوزهها نداشت، بلکه تمامی جوانان انقلاب را در برمیگرفت.
همواره با گشودگی و مهربانی از جوانان طالب علم استقبال میکردند و به آنها احترام گذاشته و توجه میکردند.
ایشان قبل و بعد از انقلاب همواره برای فلسطین و لبنان و سایر بلاد اسلامی تحت ظلم و ستم، فریادگری بیبدیل بودند.
مردمی بودن از دیگر ویژگیهای ایشان است؛ همواره خود را در کنار مردم، با مردم و در سطح آنها میدانستند. حتی در سختترین شرایط جنگ و موشکباران و حملات هوایی رژیم بعثبه قم، هرگز ایراد خطبههای نمازجمعه قم را ترک نکردند.
ایشان همواره از مدافعان حقوق زنان و حضور فعال آنها در عرصههای علم و حوزههای اجتماعی بودند(از جمله کسانی بودند که به شدت بر تأسیس جامعةالزهرا اصرار داشتند.)
از فعالیتهای مهم وی در عرصه نشر تأسیس مؤسسه الهادی است که به چاپ کتب مفید و اسلامی برای سطوح گوناگون جامعه میپردازد و مردم را با حقایق و معارف اسلامی آشنا میسازد. معظمله خود نیز کتابهای فراوانی در زمینههای گوناگون علوم اسلامی تألیف و منتشر ساخته است. برخی از آنها به شرح زیر است:
۱ اصطلاح الاصول ۲ مصطلحات الفقه ۳ الفقه الماثور(دوره فقه به طرزی نوین) ۴ دروس فی الاخلاق(یک دوره اخلاق عربی) ۵ ازدواج در اسلام ۶ المنافع العامه(شرح کتاب احیاالموات شرایع) ۷ مفتاح الجنان(کتاب دعا تکمیل مصباح المنیر) ۸ المواعظ العددیه ۹ واجب و حرام احکام الزامی(دوره فقه) ۱۰ قصار الجمل(احادیث کوتاه تحت عناوین لغوی دو جلد) ۱۱ ترجمه قرآن کریم به زبان فارسی ۱۲ الهدی الی موضوعات نهج البلاغه ۱۳ المبسوط(تفسیر سوره آل عمران) ۱۴ واجبات و محرمات(استقصاء آنچه در شرع واجب و
حرام اعتقادی و عملی است) ۱۵ تفسیر سوره(ص) ۱۶ بحث تکامل از نظر قرآن ۱۷ مسلکنا فی العقائد و الاخلاق و العمل ۱۸ زمین و آنچه در آن است ۱۹ تقلید چیست؟ ۲۰ رساله خمس ۲۱ حاشیه توضیحی بر کتاب مضاربه، عروةالوثقی ۲۲ نهج البلاغه موضوعی ۲۳ تحریرالمواعظ ۲۴ تحریرالمعالم ۲۵ الرسائل الجدیده ۲۶ تلخیص المکاسب(در دست چاپ) ۲۷ تفسیر روان برای نسل جوان(در دست چاپ) ۲۸ ترجمه و شرح فارسی سه کتاب مضاربه، مزارعه و شرکت در عروة الوثقی(در دست چاپ)
همچنین از ایشان مقالات بسیاری در نشریات نورعلم، پاسدار اسلام و… و نیز در روزنامه جمهوری اسلامی و… به چاپ رسیده است.
حجتالاسلام «نوراللهیان» در پایان این گفتوگو، این سال را «عامالحزن» مینامد؛ سالی که در آن جهان اسلام و عالم تشیع شاهد از دست دادن علما و اندیشمندان جلیلالقدری چون آیتالله «محمدهادی معرفت(ره)»، آیتالله «فاضل لنکرانی(ره)»، آیتالله «حقشناس(ره)» و آیتالله «مشکینی(ره)» بود.
…
«خاک فرج»، نام کوچهای در شهر قم که منزل مسکونی آیتالله «مشکینی(ره)» در آنجا قرار داشت.
منبع: خبرگزاری قرآنی ایران
…
حضرت آیتالله سید " علی خامنهای " رهبر معظم انقلاب اسلامی دوشنبه شب در پی رحلت فقیه مجاهد وپارسا حضرت آیتالله حاج " میرزا علی مشکینی " اعلی الله مقامه، پیام تسلیتی صادرفرمودند.
متن پیام به این شرح است.
بسم الله الرحمن الرحیم
انا لله و انا الیه راجعون
رحلت فقیه مجاهد و پارسا حضرت آیتالله آقای حاج میرزا علی مشکینی اعلی الله مقامه موجب تاسف و تاثر شدید اینجانب گردید. این روحانی عالیقدر از جملهی شخصیتهای نادری بود که در سراسر عمر با برکت و در مراحل گوناگون زندگی نورانی خویش، منشا برکات فراوان برای حوزهی علمیه و مردم مومن و اسوهی اخلاقی و عملی برای شاگردان و ارادتمندان خود بود. در دوران طاغوت جزو پیشگامان نهضت اسلامی و در دوران جمهوری اسلامی در شمار مجاهدان واقعی و معلم اخلاص و پرهیزگاری و پارسایی محسوب میگشت. رفتار و عمل او بیش از بیان شیرین و رسایش، دعوتکننده ی به ایمان و پارسایی و حق طلبی و حق گویی
بود. جایگاه رفیع او در نظام جمهوری اسلامی و ریاست مجلس خبرگان رهبری از آغاز تشکیل این مجلس که نشانهی حرمت و مکانت او در چشم نخبگان و علمای بزرگ و اساتید مبرز روحانی کشور است، هرگز نتوانست در تواضع و فروتنی او یا در زندگی زاهدانه و دامن پاک او کمترین خدشهئی وارد آورد. او جامع علم و عمل، و جهاد و زهد و تشخیص و سلوک صائب و مستقیم و بدون انحراف بود. فقدان این عالم ربانی و این روحانی جلیل القدر، ضایعهئی بزرگ است. از خداوند متعال علو درجات و مغفرت و رحمت واسعهاش را برای روح مطهر ایشان مسالت میکنم و به ملت ایران و حوزههای علمیه و مراجع عظام و علمای اعلام بویژه به
خاندان مکرم و بازماندگان محترم و همهی ارادتمندان و شاگردان ایشان تسلیت عرض میکنم.
والسلام علیه و رحمه اله و برکاته سید علی خامنهای
/۸مرداد/۱۳۸۶