گفتاری از سلیمینمین درباره خاطرات سال ۶۶ هاشمی رفسنجانی
آقای هاشمی خاطرات سیاسیاش را بسیار مبهم مینویسد
سیاستمدار به ظاهر بیطرف
ظاهرا فرزندان و همسرشان تلاش داشتند تا از طریق یادداشتهای آقای هاشمی در جریان رویدادهای کشور قرار گیرند. این مساله آقای هاشمی را ناگزیر میکند تا دو دفتر خاطرات داشته باشند.
بخشهایی از نقد سلیمینمین بر کتاب خاطرات سال ۶۶ هاشمی رفسنجانی در ادامه میآید:
روزنویس آقای هاشمیرفسنجانی که طی چند سال گذشته هر جلد آن در یک سال در معرض قضاوت عموم قرار گرفت، در واقع کاری ارزشمند است که میتواند کمک بزرگی به تدوین تاریخ کشور باشد. جناب آقای هاشمیرفسنجانی به عنوان یکی از شخصیتهای برجسته سیاسی و شاید به عنوان یکی از نادر کسانی که در این زمینه اقدام کرده؛ یعنی خاطرات خود را در زمان وقوع مکتوب کردهاند، کار بسیار ارزشمندی انجام دادهاند. چرا که بسیاری از شخصیتهای سیاسی برای تاریخ اهمیت چندانی قائل نیستند. لذا اقدام آقای هاشمی قطعا اقدامی است درخورتحسین.
شیوه تاریخنویسی آقای هاشمی
برای کسانی که با شیوه کار آقای هاشمیرفسنجانی آشنا بوده و بر نحوه کار ایشان اشراف دارند روشن است که آقای هاشمی به صورتی خاطرات خود را مینویسند که در واقع خودشان مفسر مطلب باشند.
به عبارت دیگر مبهمنویسی یا بسیار خلاصهنویسی در حدی است که باید خودشان به عنوان مفسر مورد پذیرش قرار بگیرند. البته خلاصهنویسی یا دقتهای سیاسی و یا ملاحظات شدید سیاسی این آثار در واقع لطمه چندانی به تاثیر و مفید بودن آنها نمیزند.
اما ایشان به ویژه در مورد مسائل سیاسی مهم میزان ابهامنویسی خود را دو چندان میکند. هر چند از همان ابتدای چاپ شدن این آثار بر همه روشن بود که حتی آقای هاشمی بر حاشیه این بحثها چیزی نمیافزایند تا مطالب گویا شود.
از این رو میتوان گفت آقای هاشمی در زمان اتفاق رویدادها نگارشهایی به صورت روزانهنویسی داشتند. در آن زمان خوف این بود که این نوشتهها در اختیار کسانی قرار بگیرد که سوء استفاده کنند. تا آنجا که آقای هاشمی در همین «سیاست و دفاع» مینویسند: «که من از این سال مجبور شدهام دو دفتر خاطرات داشتهباشم. در یکی دفتر خاطرات عادی خودم را مینوشتم و در دیگری آن جنبههای محرمانه را. آن خاطرات عادی را برای لذات کنجکاویهای خانوادهام که میخواستند ببینند که چه مینویسم و از محتوای مکتوبات من آگاه شوند، مینوشتم.»
ظاهرا فرزندان و همسرشان تلاش داشتند تا از طریق یادداشتهای آقای هاشمی در جریان رویدادهای کشور قرار گیرند. این مساله آقای هاشمی را ناگزیر میکند تا دو دفتر خاطرات داشته باشند.
اما نگرانی آن روز آقای هاشمی، امروز دیگر چندان قابل توجیه نیست. وقتی خواننده نوشتههای آقای هاشمی را امروز مورد ارزیابی و مطالعه قرار میدهد باید متوجه شود که محتوای مطلب چه بوده است و باید جزئیات مساله را در حد وسیعتری بیان کنند. به عنوان مثال آقای هاشمی مینویسد که فلانی آمد مطلبی را گفت و رفت.
گر چه آقای هاشمی با وجود این خلاصهنویسی و ابهامنویسی، باز هم مطالبی را در اختیار خواننده قرار میدهد؛ یعنی خواننده متوجه میشود که چه کسانی، چه فعل و انفعالاتی داشتند.
دو دفتر خاطرات
در مورد اختصاص دو دفتر به خاطرات باید گفت آقای هاشمی حتما ملاحظاتی داشته. بخشی از این ملاحظات را در آن زمان داشتند و بخشی از آنها هم میتواند همچنان استمرارداشته باشد. قرائنی که امروز در اختیار داریم نشان میدهد ملاحظات آقای هاشمی استمرار دارد. این ملاحظات به چه دلیل است؟ به این دلیل که اتهامی متوجه افراد حقیقی و حقوقی نشود؟ یا اینکه تعیینکنندگی آقای هاشمی را در تفسیر تاریخ معاصر تقویت کند؟
به گمان من موضوع دوم صحت بیشتری دارد. یعنی تقویت تعیینکننده بودن آقای هاشمی در تفسیر رخدادها را بیشتر هدف قرار میدهد و این تاحدی قابل پذیرش است.
این مطلب که در همشهری الف آورده شده در ادامه پیرامون علت مبهمگویی در خاطرات ۶۶ میآورد:
به گمان من هر چه از نظر زمان، ما به امروز نزدیکتر میشویم آقای هاشمی بر حجم ملاحظات خود میافزاید. البته تا حدی این کار قابل درک است. در بحثنگارش تاریخی هر چه فاصله با عناصر تعیینکننده بیشتر باشد با راحتی بیشتری قابل بیان است. طبیعتا در اظهارنظرهای آقای هاشمی با توجه به اینکه به تاریخ روز نزدیکتر میشویم ملاحظات ایشان تشدید میشود. همچنین آقای هاشمی وارد سالهایی میشود که تفاوت سلیقهها در درون جریانهای انقلاب پررنگتر میشود. از این رو طبیعی است که ایشان نمیتواند به راحتی موضعگیریهای متفاوت خودش را بیان کرده و خود را دچار محدودیتهایی
میبیند.
سکوت درباره مک فارلین
در این کتاب آنچه که آقای هاشمی کمتر به آن اشاره دارد تبعات جریان مک فارلین است.
یعنی او قرار است به بهانه تعمیر فونیکسها افرادی را به ایران بیاورد و در این زمینه فعل و انفعالاتی وجود دارد. اما آقای هاشمی خواننده را به تبعات این امر هم توجه نمیدهد. از سوی دیگر کسانی که تاریخ معاصر را مطالعه میکنند از زبان آقای هاشمی متوجه میشوند که متاثر از برخی گفتوگوهای سیاسی یا وارد کردن مسائل سیاسی به حوزه رزم تبعاتی ایجاد شده است.
یعنی یک عنصر رزمنده که در جبهه میجنگد وقتی احساس کند شخصیتهای سیاسی میخواهند با استفاده از تلاشهای او در عرصه مسائل سیاسی فعال شوند و نتیجه کار او را سکوی پیروزیهای سیاسی خودشان قراردهند دو نوع واکنش میتوانند داشته باشند؛ یکی اینکه نسبت به رزم بدبین شده و از فداکاری خود کاسته و میدان را ترک کنند یا اینکه تلاش کنند تا خودشان هم در عرصه مسائل سیاسی وارد شوند و در کنار رزم، جبهه سیاسی را هم در اختیار بگیرند. ما در این سال دو سخن صریح از امام(ره) در زمینه درگیر مسائل سیاسی شدن نیروهای جنگ و رزم شاهدیم.
آقای هاشمی سعی میکنند این مطالب را آشکار نسازند. نقل قول امام(ره) مبنی بر اینکه برخی از فرماندهان در حال سیاسی کاری هستند و به دنبال زیادهطلبی و امتیازگیری هستند، در واقع حاصل کار سیاسی آقای هاشمی است.
کار سیاسیای که آقای هاشمی با جریان مک فارلین صورت داد تبعاتی را به بار آورده که رزمنده یا نیروهای تعیینکننده در رزم خود را وارد عرصه سیاسی کردهاند. در حالی که یک عنصر رزم نباید آلوده به مسائل سیاسی شود. متاسفانه این مساله رخ داد و در سال ۶۶ امام(ره) در چند فراز از سیاسیکاریهای برخی فرماندهان ابراز ناراحتی میکنند.
سکوت در توقف فعالیت حزب جمهوری
در مورد حزب جمهوری باید گفت بهطورمسلم آقای هاشمی در چینش حزب جمهوری و در شورای مرکزی آن نقش پررنگی داشت. اما بعد از اینکه سه جریان در شورای مرکزی حزب جمهوری بهطور مرتب در برابر هم صفآرایی کردند آقای هاشمی بر اساس اظهارات خودش در جلسات شورای مرکزی حزب شرکت نمیکنند.
استدلال ایشان هم این است که حزب یکطرفه شده بنابراین شرکت در آن دیگر مناسب نیست. در اینجا باید به این مساله پرداخت که چه چیزی سبب شد حزب جمهوری شرایطی پیدا کند که برای آقای هاشمی هم مطلوب نباشد.
در ارتباط با حزب جمهوری مطالعات ما نشان میدهد نقش حزب جمهوری در ایام قدرتگیری بنیصدر و منافقین بسیار بسیار تعیینکننده بود اما به فاصله اندکی بعد از فرار بنیصدر و حل مساله مجاهدین خلق، ما شاهد بروز اختلافات گسترده در جبهه خط امام شدیم که از جمله حزب جمهوری دچار تشتت شد. اما آقای هاشمی در حالی حساب خودش را از حزب جدا میکند که آقای جاسبی قائممقام حزب جمهوری است و بیش از هر کسی بر امور حزب تسلط پیدا کرده است.
از سویی در رأس کسانی که با رئیس حزب کار میکنند آقای جاسبی قراردارد که بالاترین ارتباط را با آقای هاشمی دارد. با این حساب چرا آقای هاشمی باید مدام تاکید کند که چون حزب یک طرفه شده است من دیگر در جلسه شورای مرکزی شرکت نمیکنم.
همچنین از این ناگفتهها میتوان به موضع سیاسی آقای هاشمی اشاره کرد. آقای هاشمی در آن سالها به عنوان بالاترین چهره جریان چپ شناخته میشد. اما به دلیل سیاستمدار بودن و اینکه امکان قدرت لابی شدیدی داشتند نیروهای جناح مقابل هم به ایشان مراجعه میکردند.
اما اینکه ایشان خود را به نوعی نشان میدهد که ظاهرا در خدمت هیچ گروهی قرارندارد، این با واقعیت تطبیق ندارد. ایشان در آن روزها در رأس جریان چپ قرارداشتند یا به نوعی موضعگیری میکردند که چپها گمان میکردند آقای هاشمی در محور چپ قراردارد و یا آنها را هدایت میکند.
اما چه در این کتاب و چه در خاطرات سالهای قبل آقای هاشمی از اینکه به این سردمداری اعتراف کند پرهیز دارد.
در نتیجه به گونهای اظهار میکنند که مانند پدر برای همه جریانهای سیاسی ایفای نقش میکردند و گرایش گروهی را فاقد بودند. اما این خیلی با واقعیت منطبق نیست و دستکم در خیلی از مسائل میشود تشخیص داد که این مطلب دور از واقعیت است.
/ ب +