پدرم هیچگاه حقوقی از وزارت نفت نگرفت
ما هنوز هم از مسئولان امور خارجه که در ۱۱ سال تلاشی برای آزادی پدر نکردند، گلایه داریم؛ پدرم در رده خاص نظام بوده که از خاک کشورش ربوده شد و همین موضوعات اگر پیگیری میشد، در طول یکی دو سال حکم آزادی وی را میتوانستند، بگیرند.
به گزارش فارس،۲۰ سال از رجعت پیکر شهید محمدجواد تندگویان نخستین وزیر نفت انقلاب اسلامی به کشورمان میگذرد. شهیدی که ۱۱ سال حسرت تسلیم را بر دل دشمن گذاشت و سلولهای تنگ و تاریک استخبارات عراق را به آزادی و زندگی زیر سقف آسمان ترجیح داد تا درس آزادگی را که از مکتب اهل بیت (ع) آموخته بود، برای نسلهای آینده تدریس کند.
شهید «محمدجواد تندگویان» در آبان ماه ۱۳۵۹ در حالی که برای بازدید از پالایشگاه نفت آبادان به جنوب کشور رفته بود، در جاده ماهشهر آبادان به همراه معاون و چند مهندس شرکت نفت به اسارت نیروهای ارتش رژیم بعثصدام درآمدند. در حالی که انتظار میرفت در روزهای بازگشت آزادگان، وزیر نفت نیز به کشور بازگردد او نیامد و پیکر مطهرش ۲۹ آذر ۱۳۷۰ پس از طواف در حرم سرور و سالار شهیدان اباعبداللهالحسین(ع) در آغوش میهن اسلامی آرام گرفت.
مهدی تندگویان که فقط ۷ سال از وجود پدر بهرهمند بوده، در گفتوگو با خبرنگار ایثار و شهادت باشگاه خبری فارس به روزهایی که پدر بود اما در کنارشان نبود، ۱۱ سال انتظار بازگشت پدر از اسارت و سپس رجعت ستارهگونش اشاره کرد. این گفتوگو را بخوانید.
فارس: خودتان را معرفی کنید.
بسمالله الرحمن الرحیم. مهدی تندگویان هستم فرزند ارشد خانواده تندگویان؛ من در سال ۱۳۵۳ در حالی که پدر در زندان ساواک بود، به دنیا آمدم.
فارس: شهید تندگویان از چه سالی فعالیتهای سیاسی خودشان را آغاز کردند؟
ایشان ورودی سال ۴۷ دانشگاه صنعت نفت آبادان بودند، این دانشکده آن زمان کاملاً فضای غربی داشت؛ به طوری که اساتیدش از لندن برای تدریس به آبادان میآمدند و سپس به لندن برمیگشتند. در آن برهه پدر تشکیلات انجمن اسلامی دانشگاه صنعت نفت را ساماندهی کرد و با ایجاد تحولات و احداثکتابخانهای در دانشگاه از شخصیتهایی مانند استاد مطهری، علامه جعفری و دکتر شریعتی برای سخنرانی در جلسات هفتگی که در آبادان تشکیل میشد سخنرانی کنند.
این فعالیتها از یک سو باعثپروندهسازی علیه پدر شد و از سویی دیگر بعد از مدتی روابط عمیقتر انجمن اسلامی و دانشگاه صنعت نفت آبادان با تهران و انجمنهای خارج از کشور را در پی داشت. پدر در ادامه فعالیتهای خود به انتشار و انتقال اعلامیهها و نوارهای صوتی امام خمینی(ره) پرداخت. وی بعد از فارغالتحصیلی دوره سربازی و کارآموزی لیسانس صنعت نفت را در پالایشگاه تهران آغاز کرد اما در همان دوران به آبادان رفته و پیگیر کارهای انجمن اسلامی بود.
با توجه به اینکه گزارشهایی از فعالیتهای پدر به دست ساواک افتاده بود، در سال ۱۳۵۲ وی را داخل پالایشگاه نفت تهران دستگیر کردند و ۷ ماه در کمیته مشترک ساواک زیر شکنجه بود. سپس پدر را به زندان قصر منتقل کردند و مجدداً بدون خانواده به عنوان سرباز صفر به شیراز تبعید شد.
زمانی که وی از شیراز به تهران برگشت از کار برکنار شد که در دورهای برای امرار و معاش به مسافرکشی پرداخت. پدرم با کمک آقای بوشهری در کارخانه پارس توشیبا در رشت مشغول به کار شد که تا اوایل انقلاب ما نیز در آنجا بودیم.
فارس: از دوران پیروزی انقلاب اسلامی تا اسارت پدرتان عهدهدار چه مسئولیتهایی بودند؟
پس از پیروزی انقلاب، پدرم از سوی کارگران کارخانه پارس توشیبا به عنوان مدیر انتخاب شد؛ دوباره صنعت نفت از پدر دعوت کرد و بنابراین پدر مسئولیت پاکسازی مناطق نفتخیز را پذیرفت و به همراه او به خوزستان رفتیم.
سپس پدر سرپرست موقت مناطق نفتخیز شد و در شهریور ۱۳۵۹ شهید رجایی پدر را به عنوان وزیر نفت به مجلس معرفی کرد و ایشان به عنوان نخستین وزیر نفت انقلاب اسلامی انتخاب شد که به تهران بازگشتیم.
پدر در ۹ آبان ماه ۱۳۵۹ که برای بازدید از پالایشگاه نفت آبادان رفته بود، توسط نیروهای عراقی به اسارت درآمد.
فارس: اسارت شهید تندگویان را چگونه به شما خبر دادند؟
پدر با چند گروه به آبادان اعزام شده بود که در مسیر به همراه معاون، محافظ و راننده به اسارت عراق درآمد، گروهی که از پشت سر خودروی پدر حرکت میکردند، عقبنشینی میکنند که خبر اسارت از طریق آنها به ما اطلاع داده شد. ۲ ۳ روز بعد هم تلویزیون عراق، شهید تندگویان را نشان داد که او را به اسارت درآورده است. با اینکه خبر اسارت پدر از سوی عراق اعلام شد، صدام بعد از آن زیربار دستگیری نرفت و این موضوع دور از چشم صلیب سرخ و مجامع بینالمللی ماند.
فارس: در زمان اسارت پدر ۷ سال بیشتر نداشتید، چگونه موضوع اسارت را پذیرفتید؟
بعد از اسارت پدر به عنوان فرزند ارشد، پذیرفتم که مرد خانه شدم؛ عمو نداشتم، پدربزرگم هم پیر بود و به ناچار از ۷ سالگی درگیر زندگی خاصی شدم. یکی از اتفاقهایی که بعد از اسارت پدر در زندگی ما افتاد، بمبگذاری در منزل استیجاری ما در سال ۶۰ بود که منزلمان صددرصد تخریب شد. بعد از تخریب منزلمان، هر یک از ما در منزل یکی از اقوام زندگی میکردیم تا اینکه بعد از ۲ سال خانه و لوازم جدیدی تهیه کردیم. مشکلات زیادی داشتیم، من دانشآموز بودم و مجبور شدم منزل پدربزرگ و مادربزرگم باشم.
شخصیت من در جدال با این مشکلات شکل گرفت، همه حق داشتند ناراحتیهایشان را بیان کنند اما من چنین حقی نداشتم، این موضوع را هم در وجودم ساختم به طوری که از سن نوجوانی دیگر درد دل نمیکردم، اگر بغضی داشتم به مادرم یا فرد دیگری نمیگفتم چون فکر میکردم این کارم قشنگ نیست. مشکلات به قدری زیاد بود که سال چهارم دبیرستان مدیر مدرسه گفت «من متعجم که با این همه مشکلات چرا ترک تحصیل نمیکنی؟!»
گریههای شبانه و مخفیانه براساس اتفاقاتی که میافتاد، فراوان داشتم؛ با مشکلات کنار میآمدم. همه اینها را نگه داشتم تا یک روز پدرم بیاید و به خودش گله کنم. وقتی با پیکر پدر مواجه شدم همان جا همه کوله را گذاشتم و به ایشان گفتم همه این حرفها را نگه میدارم تا روزی در آن دنیا به او بگویم.
فارس: آن زمان با نگاه کودکانهتان شهید تندگویان را چگونه توصیف میکردید؟
پدرم خیلی در کنار ما نبود، نیمه شبها به خانه میآمد و شام میخورد. یک بار در آبادان سیل آمد، پدر برای کمک به سیلزدگان ستادی تشکیل داد. آن موقع من ۶ ساله بودم؛ پدر نیمههای شب مرا هم به پخش رادیو برد و برای مردم اطلاعیهای پیرامون درخواست کمک برای تهیه اقلام خواند. پدر خیلی فعال بود، در حوزههایی که به وی مربوط نمیشد، وارد شده و با مدیریت کامل عمل میکرد.
پدرم به عنوان وزیر نفت در یک دوره ۴۰ روزه، ۳ بار به آبادان و مناطق نفتخیز سفر کرد؛ در حالی که منطقه امن نبود، در یکی از سفرها مرا نیز به همراه خود برد تا به مردم اطمینان قلب بدهد که ما هم خانواده و عزیزانمان را به این مناطق میآوریم و شما تنها نیستید.
آن زمان درک زیادی از فعالیتهای پدر نداشتم، در جلسهای که با نیروهای صنعت نفت داشت، همراه ایشان بودم، لحظه به لحظه دست روی سرم میکشید، نجواهایی با مهر و محبت در گوشم زمزمه میکرد تا زمانی روی پاهایش خوابم میبرد.
فارس: از فداکاریهای مادرتان در روزهای فراق پدر برایمان بگویید.
پدر و مادرم زندگی کوتاهی در کنار هم داشتند، قبل از انقلاب که پدر در انجام فعالیتهای انقلابی، تبعید و در زندانهای ساواک بود. بعد از انقلاب هم به قدری کار داشت که کمتر همدیگر را میدیدند. مادرم سختی تربیت ۴ فرزند را به دوش کشید. حتی خواهرم در سال ۶۰ و در حالی که پدر در اسارت عراق بود به دنیا آمدند. سختترین شرایط بعد از اسارت پدرم، همان جریان بمبگذاری در منزلمان بود.
فارس: شما در آن حادثه منزل بودید؟
خیر من در مدرسه بودم، اما مادر و خواهرانم در منزل بودند که این اتفاق تلفات جانی نداشت.
فارس: این کار در ادامه جنایات گروهک منافقین بود؟
بله، منزلمان در میدان آرژانتین و مقابل سفارت سوریه بود؛ در آن نقطه علاوه بر ما چند نفر از مسئولان وزارت نفت و وزیر آموزش عالی وقت هم زندگی میکردند لذا منافقان میخواستند با یک تیر دو نشان بزنند که خوشبختانه در این بمبگذاری کسی به شهادت نرسید.
فارس: در طول ۱۱ سال اسارت با پدر ارتباطی هم داشتید؟
تا سال ۱۳۶۱ از طریق مکاتبه با پدر ارتباط داشتیم، اسارت وی هیچ وقت ثبت نشد بنابراین پدر اسیر رسمی نبود، کد نداشتیم و متعاقباً بعد از آن هم مکاتبهای انجام نمیشد، از سال ۶۱ تا سال ۷۰ که ما پیکر را تحویل گرفتیم، هیچ خبر رسمی و اطلاعی از وی نداشتیم، همه اطلاعات ما خاطرههایی بود که از سوی آزادهها به ما منتقل میشد.
خواهران آزاده، خلبانان یا کسانی که در سلولهای استخبارات عراق بودند، آنها نقل میکردند که ما صدای تندگویان را میشنیدیم، گاهی ارتباطات نوشتاری باهم داشتیم؛ در سلول کار به جایی رسیده بود که عراقیها از شهید تندگویان اطلاعات نمیخواستند فقط میگفتند تو ساکت باش چون پدر با خواندن قرآن، ادعیه و شعارهای انقلابی به اسرا روحیه میداد.
گاهی اوقات که اوضاع جسمی پدر وخیم میشد وی را به بیمارستان منتقل میکردند و اسرا، وی را در بیمارستان میدیدند؛ یادم هست که در سال ۱۳۶۵ بر اثر شکنجهها، تهال پدر دچار مشکل شده بود که اسرای اردوگاههای مختلف او را نیز دیده بودند. بیان اینگونه خاطرات تا سال ۶۹ زنده بودن پدر را تأیید میکند.
فارس: از آخرین نامهای که از پدر دریافت کردید، بگویید؟
پدر در سال ۱۳۶۱ آخرین نامه را برایمان نوشت که در آن نوشته بود «من دیگر مایل به مکاتبه با خانواده نیستم».
از این جمله پدر مشخص بود که عراق برای ادامه مکاتبه درخواستهایی از پدر داشت که ایشان این موضوع را اعلام کردند.
فارس: چه اتفاقی افتاد که بعد از ۱۱ سال پدر به ایران بازگشت؟
بعد از درخواستهای مکرر ما و جمهوری اسلامی، ابتدا عراق بازی درآورد و پیکر فرد دیگری را نشان داد تا بگوید خیلی وقت پیش به شهادت رسیده است. صلیب سرخ و پزشکی قانونی این ادعای عراق را نپذیرفتند؛ تیم در حال برگشت به ایران بود که پیکر پدر را نشانشان دادند و پیکرش به ایران بازگشت. فکر میکنم اگر پدر به سلامت به ایران برمیگشت، اطلاعاتی از داخل زندان به دست آورده بود که به نفع عراق نبود به همین دلیل هم ایشان را به شهادت رساندند.
فارس: وقتی پیکر پدر را از مرز عراق به کشور وارد کردند، شما هم ایشان را دیدید؟
بله. ظاهر پدر را شناسایی کردیم، بعد از چند سال انتظار، شکنجههای زمان طاغوت پدر را هم شناسایی کردیم، با مته بدن ایشان را سوراخ کرده بودند، ناخنهایش را کشیده بودند، دندانهایش را خُرد کرده بودند؛ در عراق نیز بعد از شهادتش، بدن و جمجمه را شکافته بودند و مغزشان را درآورده بودند تا آثار شکنجه را از بین ببرند، پیدا کردن تاریخ دقیق شهادت را برای ما سخت کنند و مومیایی مناسبی روی پیکرشان انجام دهند. البته پیکر به قدری تازه بود که میشد به راحتی تشخیص داد، زمان شهادتش نزدیک بوده است.
فارس: آن لحظات چه احساسی داشتید؟
در دلم خیلی حرفها برای گفتن داشتم، همیشه منتظر بودم تا پدر بیاید و حرفها و سختیهای چند سالهام را برایش بگویم اما روزی که با پیکر مومیایی شدهاش مواجه شدم به او گفتم تمام حرفها را نگه میدارم تا در آن دنیا برایت بگویم.
فارس: تاکنون از پدر خواستید که برایتان دعا کنند؟
ادعونی استجب لکم، اگر کسی دعای حقیقی داشته باشد زمانی دعا میکند که خداوند آن را اجابت کرده باشد. فکر میکنم پدرم در جاهای خاصی کمکمان کرده است. با توجه به اتفاقاتی که در زندگی من افتاده به خوبی وجود پدرم را در کنارم احساس میکنم. با توجه به مسائل ناامیدکننده فکر نمیکردم چنین زندگی داشته باشم. در واقع زندگیام، تحصیلم و شغل و حرفهام، همه و همه از دعای پدری بود که خودش ۱۱ سال در گوشه سلول برای بچههایش زندگی میکرد. فکر میکنم شغلی که امروز در نمایشگاه بینالمللی و سفر به کشورهای مختلف دارم، شاید چنین استعدادی در وجود من نبوده و شاید خواسته من نبود بلکه
خواسته شهید بوده است.
فارس: تا به حال دلنوشتهای برای پدر آسمانیتان نوشتید؟
انشاء نویسی و نگارشم خوب بود؛ اهل ایهام هستم؛ در دوره تحصیل خاطرات خانوادهای که در جنگ بودند را نوشتم؛ هر از چندگاهی در رابطه با عشق به پدر و مطالب دیگری را در فضای نت نگارش میکنم. در نخستین کتابی هم که برای پدر منتشر شد، دلنوشتهای را به نگارش درآوردم که بیان زمان تحویل پیکر پدر بود.
فارس: برای فرزند یک آزاده «انتظار بازگشت» یعنی چه؟
دوره بسیار سختی است. قصه شهادت قصه معلوم است؛ یک روز میآیند و میگویند پدرتان به شهادت رسیده است و انسان میپذیرد. اما کسی که عزیزی را در اسارت داشته باشد، هر روز فکر میکند که آیا به شهادت رسیده است یا اینکه امید به بازگشت وی را دارد. انتظار طولانی بود، هر روز منتظر بودیم که پدر برگرد. امید و آرزویی که ما برای بازگشت پدر به ایران داشتیم صد برابر سایر خانوادهها بود، چرا که فکر میکردیم عراق جرأت نمیکند با وزیر یک کشور چنین کاری کند. دوره سختی بود و انتظار آزادی و دغدغه بیخبری داشتیم.
سایر اسرا با خانوادهشان مکاتبهای داشتند یا اینکه در صلیب سرخ کد داشتند تا اگر اتفاقی افتاد سریعاً به خانوادهها اطلاع دهند. اما ما هیچ اطلاعاتی نداشتیم. یک انتظار بود و خاطراتی که از ذهنمان عبور میکرد.
ما هنوز هم از مسئولان امور خارجه که در ۱۱ سال تلاشی برای آزادی پدر نکردند، گلایه داریم. نمیشود گفت چه کسی مقصر است؛ شاید آنها به مسائل دیپلماسی وارد نبودند. حداقل کاری که مسئولان میتوانستند در موضوع اسارت پدر انجام دهند، محکوم کردن عراق بود. پدرم در رده خاص نظام بوده که از خاک کشورش ربوده شد و همین موضوعات اگر پیگیری میشد، نهایتاً در طول یکی دو سال حکم آزادی وی را میتوانستند، بگیرند.
فارس: پرونده اسارت شهید تندگویان در عراق به دست شما رسیده است؟
خیر، حتی بعد از فروپاشی رژیم بعثدرخواست و تحقیقاتی در این زمینه انجام نشده است.
فارس: شهید تندگویان وصیتنامهای هم داشت؟
خیر، چون دیگر ارتباطی نبود؛ اما روزی که میخواستند بروند، کاملاً آگاهانه به منزل پدرشان میروند و یک سری وصیتهای شفاهی از جمله خمس، زکات و بدهیها را بیان میکنند. حتی حلقه ازدواجش را به مادرشان میدهند. مادر بزرگم به وی میگوید «خب، تو که این قدر هوشیاری و میدانی که برایت اتفاقی میافتد، در این وضعیت نرو!» اما شهید تندگویان میگوید «خون من با بقیه چه فرقی میکند؛ من دیگر تاب و تحمل اینجا ماندن را ندارم» سپس عازم سفر میشود. البته اگر هم در عراق مطلبی نوشته که قطعاً همینطور بوده تا به حال چیزی به دست ما نرسیده است.
شهید تندگویان از زمانی که وارد صنعت نفت شد تا زمانی که به اسارت عراق درآمد، حقوقی دریافت نکرده بود و به پدرش میگفت «شما بازاری هستید و میتوانید خرج زندگی مرا هم بدهید، الان مردم گرفتار هستند و فعلاً حقوقم را نمیگیرم».
زمانی که پدرم وزیر شدند در خانه استیجاری زندگی میکردیم؛ نمیگویم وضع زندگی ما بد بود اما پدر دنبال مالاندوزی نبود و سعی میکرد پولهایش را برای اهداف والایی که داشت، خرج کند. شهید تندگویان قبل از انقلاب پیکان داشت و مدت کوتاهی قبل از اسارتشان نیز پژو خریده بود که ۵۰ ۶۰ هزار کیلومتر هم با آن رانندگی نکرده بود.
فارس: یک جمله برای معرفی شهید تندگویان…
شهید تندگویان یک مسلمان واقعی مردمدوست بود.
فارس: و حرف آخر
خواندن زندگینامه برخی افراد در تاریخ، ناخودآگاه انسان را شیفته آنها میکند؛ ممکن است کسی بگوید من شیفته امیرکبیر یا شهید مدرس شدهام. در تاریخ دفاع مقدس افرادی مانند شهید چمران، همت و باکری و تمام شهدا هستند که با خواندن زندگی آنها، شیفتهشان میشویم، لذا باید به نسلها و بچهها بگوییم این گونه نیست که تندگویان آمد و رفت و همه چیز تمام شد؛ شهدا کارهایی کردند تا الگوسازی مناسبی صورت بگیرد، برای اینکه در تمام دورهها تندگویانها، چمرانها، باکریها و همتها تکرار شود. پس باید با فرهنگسازی مناسب به نوجوانان و جوانان بگوییم شخصیت شهدا دستیافتنی است.
بنده یک گلایهای هم دارم که زندگی شهید تندگویان تا سال گذشته در کتاب ادبیات دوم راهنمایی بود که حذف شد؛ علت حذف این را من نمیدانم؛ چرا چنین شخصیتهایی را به راحتی از کتب درسی حذف میکنند؛ خب، حالا که حذف شد چه مطلبی را جایگزین آن خواهند کرد. به نظرم این کارها ضد ارزشی است.
موضوع دیگری که متأسفانه درباره شهدا میگویند این است که شهدا غریب و مظلوم هستند در حالی باید از شهدا با عنوان افرادی مصصم، با اراده، محکم، استوار، کاملاً مبارز و با هدف اصلی که خداوند و خدمت به مردم بود، یاد شود.