مدیران «کارگزاران سازندگی» چگونه شکل گرفت؟
آیا رئیس جمهور راه دیگری جز استقراض خارجی از صندوق بین المللی پول داشت یا می توانست مجری اصلاحات پیشنهادی آنان نباشد؟
به گزارش افکارنیوز، روزنامه کیهان نوشت:
آیا رئیس جمهور راه دیگری جز استقراض خارجی از صندوق بین المللی پول داشت یا می توانست مجری اصلاحات پیشنهادی آنان نباشد؟ مثلاً چنانکه تیم او در مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری می خواستند یک توسعه لیبرال متوازن در اقتصاد و سیاست را همزمان پیش ببرد؟ چنین به نظر می رسد که هاشمی رفسنجانی در فکر پیاده سازی یک «فرهنگ مدرن» بود؛ مانند همان پروژه ای که سیدمحمد موسوی خوئینی ها در زمان او دنبال می کرد، با این فرق که ادبیات هاشمی رفسنجانی و شیوه عملش با دیگر سیاستمداران تفاوت های زیادی داشت. می توان با دسته ای از دیدگاه های جدید تحلیلگرانی مانند ولی رضا نصر یا فرید
زکریا و ری تکیه هم صدا گشت که شخصیت سیاسی وی یک «عملگرا»(پراگماتیست) است و به همین خاطر گزینه مقبول تکنوکرات ها و بروکرات هاست، زیرا با شیوه مدیریتی اش منافع آن قشرها بیشتر تامین می گشت، ولی غیر از این تحلیلگران آمریکایی عده ای دیگر از پژوهشگران امنیتی مانند کنت پولاک هستند که نظریاتی رادیکال دارند. مثلاً پولاک در کتاب معمای ایرانی پس از روان شناسی سیاسی «سردار سازندگی»، شخصیت او را هم یک «میانه روی لیبرال واقعی» و هم موجودی «جاه طلب» که «سیاست های وی همواره تابع منافع زندگی سیاسی حرفه ای اش است» تشخیص داده و مدعی است «همواره از آشتی با ایالات متحده طرفداری می
کند.» ۱۳۸ کنت پولاک در کتابش لیستی از سیاست های دولت سازندگی را برای نزدیکی به ایالات متحده آمریکا ارائه می دهد؛ لیستی که البته هاشمی رفسنجانی هیچ گاه در مقام انکار اهداف آن برنیامده و خودش بارها اذعان کرده که در پی «بهبود و برقراری ارتباط با آمریکا» بوده است، اما «هر بار رهبر انقلاب اسلامی مانع از این کار شده اند.» ۱۳۹ از دل همین استراتژی، سیاست های «مدرنیزاسیون» شامل ایده هایی مانند «تمرکز دولت بر اصلاحات اقتصادی مبتنی بر بازار آزاد رقابتی» یا «سرمایه گذاری بی رویه کمپانی های خارجی» و «کاهش یارانه های دولتی» در شرایط پس از جنگ تحمیلی و همچنین «واردات بی رویه
کالا» بود، ۱۴۰ چندین بحران شدید مانند «تورم بی سابقه ۵۰ درصدی» و «بدهی های سنگین خارجی» درآمد. ۱۴۱ مدیریت اصلاحات هاشمی رفسنجانی هم در دست کابینه ای بود که به تدریج با «فرسایش ایدئولوژیک» دست و پنجه نرم می کرد و به قول پولاک:
رفسنجانی به محض دست گرفتن قدرت، کابینه ای را روی کار آورد که «رادیکال های کلیدی» در آن حضور نداشتند. این کابینه شامل «چهره های جدیدی» بود که «انجام تغییرات» در سیاست های ایران را وعده داده بودند و بیشتر به توانایی های «تکنوکراتیک» باور داشتند تا به «وفاداری و پاسداری از انقلاب اسلامی». ۱۴۲
«چهره های جدیدی» که کنت پولاک از آنان به عنوان «مدیران تکنوکرات» یاد می کند، همان طبقه «یقه سفیدان» هستند و نمایندگان این «طبقه جدید» را نیز می توان حلقه مدیران مشهور به «کارگزاران سازندگی» مانند محمدتقی بانکی، غلامحسین کرباسچی، عطاءالله مهاجرانی، سیدحسین مرعشی، محمدعلی نجفی، محسن نوربخش، بهزاد نبوی، محسن سازگارا و… نامید.
آنان در دولت، نزدیک ترین فراکسیون به هاشمی رفسنجانی بودند و اولین بار پس از انقلاب اسلامی، همان ها خود را «لیبرال دموکرات های مسلمان» خواندند. مثالی واضح برای توضیح عملکرد آنان می توان آورد: رابین رایت، نویسنده روزنامه لس آنجلس تایمز که برای نگارش کتاب آخرین انقلاب بزرگ ماه های متوالی را در ایران دهه ۱۳۷۰ سپری کرده، می نویسد آقای رفسنجانی پس از دست گرفتن قدرت، کرباسچی را به سمت «شهردار تهران» رساند تا این شهر را «زنده» کند و فرهنگسراهای جدیدی مانند فرهنگسرای بهمن «جایی بود که در آن ایران با غرب می آمیخت.» ۱۴۳ روند نامحسوس این آمیزش به تدریج به چشم می آمد؛
خصوصاً وقتی تبعات برنامه های اقتصادی و اجتماعی غلامحسین کرباسچی بروز کرد:
کرباسچی به عنوان یک چهره «لیبرال» و «تکنوکرات» پیش از هرگونه فعالیت سیاسی به ایجاد دگرگون سازی زیرساخت های اجتماعی و سیاسی پرداخت. او کوشید بافت «سنتی» فرهنگ را به سوی «مدرنیزاسیون» سوق دهد. ایجاد فرهنگسراها به ویژه در مناطق جنوب شهر تهران سبب ساز آشنایی صریح مردم با «زندگی مدرن» شد. انتشار «روزنامه همشهری» به جریان سازی این فرهنگ جدید کمک کرد. شگفت آنکه کرباسچی در همه این اقدامات سعی آشکاری بر «غیرسیاسی» جلوه کردن اقدامات خود داشت!۱۴۴
ناظران خارجی با دقت ادبیات و پروژه تکنوکرات ها را رصد می کردند و به نتیجه رسیدند که باید آنان را سیاستمدارانی «عمل گرا» دانست. افسران جمع آوری اطلاعات سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا و اعضاء ارشد شورای روابط خارجی آمریکا، هر دو روی یک ارزیابی اتفاق نظر داشتند:
«عمل گرایان» بنا به «فطرت» خود چندان روی مسائل اسلام و انقلاب متمرکز نیستند. جهت اصلی آنان ادامه سیاستی بود که تصور می کردند اجرای آن برای ایران نتایج خوب «تکنولوژیک» و «فن سالارانه» به بار می آورد و در این مسیر، توجهی به «مذهب» یا «خلوص مذهبی سیاست هایشان» نداشتند. ۱۴۵
این طیف به زعم ولی رضا نصر «شامل عملگرایان و محافظه کاران تکنوکراتی است که در کلام سکولارند و علاقه مند به ایالات متحده هستند.» ۱۴۶ شدت این علاقه، ری تکیه و کنت پولاک را در مقاله مشترک «همان عملگراهای خوب» در مجله سیاست خارجی به این نتیجه رساند که «محافظه کاران عمل گرا آمریکا را بی نیاز از دخالت نظامی برای تغییر رژیم در ایران می کنند.» ۱۴۷ هاشمی رفسنجانی بنا به سرشت عمل گرایی خود برای پیشبرد سیاست هایش دست به ائتلاف های سیاسی جدیدی می زد و کوشید تا بخشی از منتقدانش را یا با خود همراه کند یا در حاشیه نگه دارد. اولین رگه های پیوند نیروهایی که خیلی زود به نام های حلقه
کیان و حزب کارگزاران سازندگی شناخته شدند را می توان در زمان آغاز انتشار روزنامه همشهری دید؛ وقتی غلامحسین کرباسچی در سال ۱۳۷۱ انتشار روزنامه شهرداری تهران را به ماشاالله شمس الواعظین سپرد. شهردار تهران، بهروز غریب پور را نیز به سمت رئیس فرهنگسرای بهمن منصوب کرد۱۴۸ و بدین ترتیب پس از پیوند با روشنفکران دینی حامی عبدالکریم سروش، این بار هنرمندان لائیک را به صحنه مدیریت فرهنگی پایتخت برگرداند. حتی کرباسچی از شراره صالحی لرستانی، دختر شایسته ایران در سال ۱۳۵۶ هم برای کار دعوت کرد. اغلب چهره های فرهنگی و مطبوعاتی مورد حمایت «کارگزاران سازندگی»(مانند غریب پور) در
دهه ۱۳۸۰ به نحوی علنی بخش هایی از پروژه «کودتای مخملی» را پیش بردند. ۱۴۹ سپس قرعه به نام منتقدان شدید سابق هاشمی رفسنجانی افتاد که در پایان دهه ۱۳۶۰ در قامت یکی از مخالفان سرسخت سیاست های تعدیل اقتصادی دولت ظاهر شدند و روزگاری در نقد رئیس جدید دولت در روزنامه سلام به عنوان ارگان مجمع روحانیون مبارز می نوشتند:
ما نمی توانیم «گرسنگان» خود را با تکه نانی که «غرب» به ما قرض می دهد، «راضی» کنیم. ۱۵۰
چندی نگذشت همین منتقدان که سر از مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری یا برخی از بخش های وزارت اطلاعات درآوردند، دیگر به هزینه های زیان بار «توسعه اقتصادی لیبرالیستی» اعتراضی نمی کردند، بلکه برای دوره زمانی پس از آن هم پیشبرد فاز جدیدی از «دموکراتیزاسیون» را در سر داشتند. هفته نامه بیان و روزنامه سلام نیز مواضع «ضدسرمایه داری» و «ضدآمریکایی» خود را فراموش کردند و به تریبونی برای ترویج اندیشه های سکولار تغییر مسیر دادند. این تغییر موضع که جناح موسوم به «روشنفکران دینی» مانند عبدالکریم سروش نیز آن را می پسندیدند، از قضاء توسط برخی از اعضاء بلندپایه حلقه های
سیاسی سکولار و بالاخص حلقه ماهنامه کیان و فصلنامه نگاه نو مدیریت می شد. کسانی چون علی میرزایی، محمدتقی بانکی، محسن سازگارا و بهزاد نبوی یا اقتصاددانانی مانند فخرالدین عظیمی به سبب ضریب نفود و مناصبشان در شرکت های عظیم صنعتی مانند شرکت ملی فولاد ایران یا مراکزی مثل سازمان برنامه و بودجه، وزارت صنایع و معادن و وزارت امور اقتصادی و دارایی در مرکزیت سیاستگذاری های اصلاحی «دولت سازندگی» حضور داشتند. آن ها همزمان مجلات مبلغ «سکولاریزم دینی» را با تکیه بر آراء فلاسفه انگلیسی یهودی از جمله س رکارل پوپر و س رآیزایا برلین را نیز نشر می دادند و برای اشاعه این تفکر
سرمایه گذاری کلانی را متقبل گشتند.
یک لایه عمیق تر برویم. اسناد تاریخی به ما می گویند عبدالکریم سروش هم در کسوت حامی اکبر هاشمی رفسنجانی و هم تحت حمایت او زندگی اش را می گذراند. اصلاً سروش در نامه هایش عنوان «سردار بزرگ آزادگی» را به لقب «سردار سازندگی» افزود و از ابتدای دهه ۱۳۷۰ با او دیدارهای خصوصی داشت. ۱۵۱ رئیس دولت نیز در پاسخ به برخی شکوائیه های سروش از علی فلاحیان(وزیر اطلاعات) به سبب ایجاد محدویت های سیاسی برای او بازخواست می کرد و در آخر، هاشمی رفسنجانی وزارت اطلاعات را به حمایت از این چهره کلیدی حلقه کیان واداشت؛ چنانکه پیوندهای سروش با سعید امامی از همین مقطع آشکار شد. ۱۵۲ همچنین به
پیشنهاد سیدمحمد خاتمی در سال ۱۳۷۱ و همزمان با اوج انتقاد انقلابیون به رواج سکولاریسم دینی، رئیس جمهور حکم عضویت در هیات امنای انجمن آثار و مفاخر فرهنگی را به او داد. ۱۵۳ این چنین، عبدالکریم سروش نیز نه یک «روشنفکر» یا به تعبیر خودش «قدرتمندی بدون مسند و سمت» بلکه شخصیتی حاضر در قشر صاحب منصبان «دولت سازندگی» به حساب می آید؛ هرچند مسئولیتش مانند وقتی سخنگوی ستاد انقلاب فرهنگی در آستانه دهه ۱۳۶۰ بود، به چشم نمی آمد. بنابراین اغلب اینان، علیرغم ادعاهای خود، هیچ وقت در «بیرون قدرت» حضور نداشتند یا «حاشیه نشین» نبودند و «بازی در متن» سیاست را تجربه کرده اند. آن ها
«مغز» اصلاحات اقتصادی را به گونه ای ساختند که سرنوشت و سرشت آن پیوند ناگزیری با مرحله ظهور «سیاستمداران تجدیدنظرطلب» داشت و خودشان را هم آماده بازی در این نقش تازه می کردند. شکی نیست که این یک پروژه بود و رئیس دفتر هاشمی رفسنجانی ضمن افشای پیوند پنهان کارگزاران سازندگی با سکولارها درباره اش می گوید:
ما به عنوان کسانی که در دولت آقای هاشمی رفسنجانی حضور داشتیم، متوجه بودیم که دوره ایشان هم در حال تمام شدن است و باید انتقال قدرت بعد از خود را مدیریت کنیم. این مسایل مرتب در حاشیه جلسات دولت و جلسات مختلف مطرح می شد.