دشمن نخوابیده؛ اصولگرایان سست نشوند
قطعاً دشمن برنامه دارد و نباید خوشخیال بود. دوستان اصولگرا سست و شل نشوند و کار را خاتمهیافته تلقی نکنند. عین دورههای اول که با نشاط در صحنه بودند، در صحنه باشند.
به گزارش افکارنیوز به نقل از الف،با هماهنگي يكي از فضلا فرصتي براي مصاحبه با آيت الله سيد احمد خاتمي دست داد و به واسطه اين لطف در فرصت تفصيلي كه در اختيار داشتيم، مطالب گوناگوني از خطبه جمعه تا انتخابات و نظام آموزش حوزه و ... مورد بررسي قرار گرفت كه بخشي از آن در ادامه تقديم مي گردد. آيت الله خاتمي امام جمعۀ موقت تهران، عضو هيأت رئيسۀ مجلس خبرگان رهبري و عضو جامعۀ مدرسين حوزۀ علميۀ قم؛ در سال ۱۳۳۹ دروس حوزوي خود را در حوزه سمنان آغاز و در محضر بزرگاني چون حضرات آيات تبريزي، فاضل لنكراني، خزعلي، محقق داماد، حسن زاده آملي و جوادي آملي تلمذ نمود و از سال ۱۳۷۵ تدريس
خارج فقه و اصول و تفسير را در حوزه علميه آغاز كرد. از جمله آثار تاليفي توسط ايشان عبارتند از ، شايعه از نظر قرآن و حديث، ابعاد جنگ در فرهنگ اسلام، سيماي نفاق در قرآن، رسالت خواص، عبرتهاي عاشورا، مديريت از نگاه قرآن و حديث، در سايهسار حكمت علوي و ... علاوه بر كتب نامبرده ، مقالات متعددي از ايشان تحت عناوين درآستان امامان و سيري در سيره امامان شيعه(ع) در طي ساليان گذشته به چاپ رسيده است .
گفتگو: محمد مهدی اسلامی
* ابتدا علاقهمندیم از تریبون نماز جمعه آغاز بفرمایید، جنابعالی چند هفته یکبار، امامت نماز جمعۀ تهران را بر عهده دارید، در این باره توضیح بفرمایید که از کجا شروع و چگونه هر خطبه را آماده میفرمایید؟
بسم الله الرحمن الرحیم، ضمن خیر مقدم به شما عزیزان باید عرض کنم که ماجرا از آن جایی آغاز شد که آقای یزدی «حفظهالله» از خطابه جمعه کنار رفتند.
* به علت کسالتی که داشتند؟
بله، من از همان روزها شنیدم که کسانی دارند پیش آقا میروند و بنده را معرفی میکنند. بنده به آقا پیام دادم که من نمیخواهم امام جمعه باشم. میخواهم به درس و بحثم بپردازم. ممنون شما هستم، اگر صلاح میدانید، این بار را به دوش بنده نگذارید. دو سال طول کشید. جناب آقای محمدی زنگ زدند که میخواهیم بیاییم خانه شما. تشریف آوردند و فرمودند: «آقا میل دارند شما خطیب جمعه تهران باشید». بنده عرض کردم: «اگر آقا دستور بدهند و حتی بگویند در نماز جمعه، کفشهای نمازگزاران را جفت کن، میگویم چشم.»
جمعهای که میخواستیم اولین خطابه را بخوانیم، به نظر میرسد حدود ۴ سال پیش بود. آقا در اول هفته ما را پذیرفتند و بیانات مبسوطی ایراد فرمودند. عمده رهنمود ایشان، بیان مواضع شفاف بود. فرمودند دنیا روی بیانات و خطابههای ائمۀ جمعه حساب میکند، چون در رسانهها هستید، مصاحبه دارید. بعد هم سیری از ماجرای جریان اسلامستیزی در کشور را بعد از انقلاب بیان فرمودند.
اجمالاً عرض میکنم یقیناً وقتی را که برای خطبهها میگذارم، از همه درسهایی که تدریس میکنم، بیشتر است. برای درس معمولاً یکی دو ساعت وقت میگذارم، اما برای خطبههای جمعه میانگین ۲۰ ساعت وقت میگذارم. خطبهها در دو بعد تنظیم میشوند: یکی در عرصه خطبه اول که معتقدم باید جوری خطبه خواند که مستمعی که نشسته، بعد از خطبهها ایمانش و عشقش به خدا بیشتر شود و تا کنون از مایههای معنوی بیرون نیامدهام. مدتی بحثامارت بر نفس و اسارت نفس را مطرح کردم که خوشبختانه روی مجموعه خطبهها هم دارد کار میشود و حدود ۱۰۰۰ صفحه است. بعد وارد انس با خدا شدم، بحثذکرالله و دعا
را مطرح کردم. هفته قبل هم ایمان به وعدههای خداوند را مطرح کردم.
نمیدانم از عهده برمیآیم یا نه، ولی معتقدم خطبه اول باید خطبه معنوی باشد، یعنی جوری باشد که مستمع ما بهرهای در عرصه معنوی ببرد. این خطبه نیاز به کار دارد و فقط محتوا هم نیست. محتوا در روایات ما فراوانند. انتخاب محتوای مورد نیاز روز است که یک مقدار کار میبرد.
بعد میرسیم به خطبه دوم که حساس هم هست، چون خطبه سیاسی است. از آنجا که نماز جمعه تهران، تریبون غیررسمی نظام است، خطیب جمعه نمیتواند هرچه را که دلش خواست یا هرچه را که تحلیلش بود، بگوید. من برای ایراد این خطبه، حداقل با ۵ نفر از چهرههای سیاسی شاخص و اهل فکر مشورت میکنم و مباحثی را که به شکلی مقطعی مطرح هستند، قهراً از مسئول مربوطهاش میپرسم.
دوستان گرامی ما در حوزه بازتابهای خارجی و داخلی حرفهای ما را میگیرند. این بازتابهای داخلی هم برای خودش حکایتی است. حدود بیش از ۴۰ روزنامه هست. این حرفها را چگونه منعکس میکنند؟ خبرگزاریهای جهانی چگونه منعکس میکنند؟ بعضی از خطبهها را بیش از ۴۰ خبرگزاری جهانی منعکس کردهاند. ما همه اینها را یک جا جمع کردهایم. این بازتابها گویای آن است که خطبهها برایشان مهم هستند و به آنها بها میدهند.
* شیوه سخنرانی ها و خطابه های جنابعالی چگونه است؟
من دو جور خطابه دارم. یکی خطابههای مهم است، مثل خطابهای پخش مستقیم تلویزیونی است و خطابه جمعه. همه اینها را مینویسم و این توصیه مقام معظم رهبری است. در سال ۷۰ من به آقا عرض کردم: «برنامههای رادیو تلویزیونی ما را گوش میدهید یا نه؟» آقا فرمودند: «گوش میدهم». گفتم: «افتخار میکنم که بهترین نقاد سخن ما شما باشید. هر عیب و ایرادی هست بفرمایید». آقا فرمودند: «دو تجربه را برای کسانی که خطابه ایراد میکنند و برای عزیزانی که رسانهای هستند، بیان میکنم. یکی اینکه خطابههای مهم را بنویسید. میخواهید در تلویزیون یا رادیو صحبت کنید، همه خطابه را بنویسید. دوم
اینکه رسانه جای تکرار نیست. مستمع یک سخنرانی، چندین میلیون هستند». حتی یادم هست مثال زدند که اگر میخواهید بگوئید دانش یا علم، فقط یکی را بگوئید و از آوردن لغات مترادف حتی الامکان پرهیز کنید.
بنابراین بنده همه سخنرانیهای مهم را مینویسم و خطبه جمعه را هم ۴۰ صفحه a۴مینویسم و از این ۴۰ صفحه حدود ۳۰ صفحهاش خطبه در میآید. بعد این ۳۰ صفحه را در ۵ صفحه خلاصه میکنم. فقط آدرسها را برای گفتن در میآورم و بقیه را بحمدالله خدا یک مقدار حافظه داده و تا جایی که میشود از بَر میخوانم. البته آدرس و متن را دارم که اگر وسط گفتارم یادم رفت، از رو بخوانم.
مبنای سبکی که در سخنرانی دارم این است که وقتی را که مستمع در اختیار من قرار داده، امانت است و من باید در این یک ساعت یا سه ربع وقت، بر دین او بیفزایم یا بر علم او یا بر بینش سیاسی او.
* ظاهراً جنابعالی نقدی بر نحوه رتبهبندی در حوزه دارید.
چطور؟
* مثلاً در دانشگاه رتبههای لیسانس و فوقلیسانس و… داریم و شما نقد داشتید که چرا نباید در حوزه، چنین رتبههایی رعایت شوند؟
بحمدالله الان دیگر این نقد وجود ندارد، چون اصلاح شده. در سالهای ۶۱،۶۲ تا سال ۷۰ احساس میکردیم که در حوزه ما گرایش به دانشگاه هست. در پی علم بودن فی نفسه ارزش است و نباید نهی کنیم و بگوییم فقط علوم حوزوی. جوانی مستعد است و میتواند هم علوم حوزوی را بخواند و هم علوم دانشگاهی را، لکن معتقدم اگر قرار است طلبهای در دانشگاه نقشآفرین باشد، نباید تأثیرپذیر باشد، بلکه باید تأثیرگذار باشد. شهید مفتح دکتر شد، اما دکتر مفتح از دانشگاه تأثیر نگرفت، بر دانشگاه تأثیر گذاشت. شهید مطهری به دانشگاه رفت، منتهی تأثیر گذاشت. شهید باهنر و شهید بهشتی در عرصه آموزش و پرورش، حتی
آموزش و پرورش طاغوت وارد شدند و علیالتحقیق تأثیر گذاشتند. کتابهای دینی که شهید بهشتی و شهید باهنر نوشتند، در دادن تفکر انقلابی به دانشآموزان تأثیرگذار بود، بنابراین بنده با ورود عزیزان طلبه به دانشگاه با این خصوصیت، مخالف نبودهام و نیستم، اما معمولاً طلبه پایه ۶ ما ما ۱۱ پایه داریم به دانشگاه میرفت. حوزه فکر کرد جاذبه آنجا چیست که طلبه به دانشگاه میرود؟ عنوان لیسانس، فوقلیسانس، دکترا؟ و بحمدالله نشست و بررسی کرد که علومی که ما میخوانیم کم نیستند. چرا ما خودمان لیسانس و فوقلیسانس و دکترا ندهیم؟ قبل از آنکه بنده عضو شورایعالی بشوم،
بحمدالله شورای مدیریت حوزه رسماً اعلام کرد طلبهای که سطح را تمام میکند، لیسانس است، نه معادل. یعنی چه؟ یعنی کفایه را که تمام کرد، میتواند در امتحان فوقلیسانس شرکت کند. بعد میرسیم به سطح ۳، رساله و پایاننامه مینویسد در فقه، اصول، تفسیر، فلسفه و حکمت. پایاننامهنویسی هم که در دانشگاه مشخص است که استاد راهنما و استاد مشاور میخواهد و در نهایت هم داوری میشود. وقتی اگر طلبهای در سطح ۳ موفق شد، ما او را فوقلیسانس میدانیم. وزارت علوم و آموزشعالی و شورای انقلاب فرهنگی هم او را فوقلیسانس میداند، نه معادل.
بعد از فوقلیسانس، سطح ۴ را داریم که همان دکتراست و نه معادل دکترا. در سطح ۴، ما از پژوهشگرمان میخواهیم تحقیق کند و نظر بدهد و نقد کند. بنده در سطح ۳ و ۴ استاد راهنما و مشاور و داور هستم.
نقدی که بنده داشتم این بود که علوم خودمان را کم نبینیم. الان هم میگویم که عنوان حجتالاسلام والمسلمین از دکتر چه کم دارد؟ اینها اصطلاحاتی هستند که همهشان در جای خودشان محترمند. من معتقدم حتی طلبهای که دکترا هم گرفته، اگر بنا بر بالیدن هست، باید به حوزوی بودنش ببالد. نقد من این است. حوزه را کم نگیریم، علوم حوزوی را کم نگیریم، اما هیچ نقدی بر تحصیل علوم دانشگاهی ندارم، البته با قیدی که گفتم، یعنی قید تأثیرگذاری. اگر طلبهای به دانشگاه برود و تاثیر بگذراد، این یکی از گامهای ارزشمند وحدت حوزه و دانشگاه است.
* یکی از نقدهایی که در داخل حوزه مطرح است، این است که دروسی که ما میخوانیم بیش از دروسی است که در دانشگاهها میخوانند و معادل دوره دکتر تلقی شده و یا دروس خارج هم خیلی قابل ارزیابی نیستند و مثلاً کسی هست که ۲۴ سال است که دارد درس خارج کار میکند و این با مدارک دانشگاهی قابل ارزیابی نیست. نقدشان این است که چرا خود حوزه عناوین حوزوی برای سطوح مختلف ندارد. مثلاً میگویند در قدیم مثلاً میگفتند میرزای شیرازی یا آخوند خراسانی یا ملای… یا ثقةالاسلام. میپرسند چرا این دستهبندی ساماندهی نمیشود که مثلاً بدانیم به چه کسی باید بگوییم حجتالاسلام، به چه کسی باید
بگوییم آیتالله که ارزش علمی و تحقیقی آن شاید از دکترا هم بالاتر باشد.
اینکه میفرمایید دروس لیسانس ما بیش از اندازهای است که در دانشگاه میخوانند و لیسانس میگیرند، درست است. یعنی یک دیپلم میآید و طلبه میشود. این طلبه اگر به دانشگاه میرفت، چند سال بعد لیسانس میگرفت؟ اما این طلبه باید ۱۱ سال درس بخواند تا لیسانس بگیرد. قس علی ذلک فوقلیسانس و دکترایی که میدهیم. معنای آن چیست؟ معنای آن این است که لیسانسهای ما فلّهای نیست. بنده به عنوان استاد راهنما، مشاور و داور این سخن را میگویم. آقایی ۵۰ جلد کتاب نوشته بود. با توجه به این نکته، وقتی ایشان از من خواست استاد راهنمایش باشم، قبول کردم. بعد مطلب او را مطالعه کردم، دیدم
در سطح ۳ نیست. در جلسه داوری، معمولاً نقد را داور مطرح میکند و استاد راهنما در حقیقت کمککار دانشپژوه است. من در جلسه داوری گفتم در اینجا برعکس است. من به عنوان استاد راهنما به کتابهایی که ایشان نوشته، اعتماد کردم، ولی این رساله در حد سطح ۳ نیست. از دوستان ما هم بود. گفتم اینجا جای احساسات و عاطفه نیست. ۵۰ یا ۱۰۰ سال آینده، تاریخ حوزه را بخواهند بنویسند، بخشی از تاریخ حوزه را همین پایاننامهها رقم میزند. ما باید آبروی حوزه را در نظر بگیریم و در مقایسه با دانشگاه نباید رساله فوقلیسانس ما از آنها کمتر باشد. من معتقدم این عیب حوزه ما نیست که تحصیل در آن طول
میکشد، بلکه حسن آن است. گرچه در بازنگری سطح ۱،۲ و ۳ در شورایعالی، طرحهای همسانی هست که وضع مناسبی پیدا کند، ولی اگر ما تحصیل بیشتری داریم، نشانه ضعف نیست، بلکه نشانه این است که وقتی به فلان دانشمندمان میگوییم دکتر، فلّهای و بیحساب و کتاب نیست و بیشتر از آقای دکتر در دیگر رشتهها درس خوانده است.
اگر حوزهها فردی را به سمت مرجعیت بشناسند و او هم رساله را کار کرده باشد، به او آیت الله یا آیت الله العظمی می گویند. نه اینکه رونویسی کرده باشد. آقایی پس از ارتحال امام، بهسرعت رسالهاش را منتشر کرد. همه تعجب کردند که چطوری؟ گاهی یک مسئله ۶ ماه وقت میبرد. بعد معلوم شد این آقا حتی فرصت نکرده رساله امام را مطالعه کند. همان رساله را فتوکپی گرفته و منتشر کرده! نشانهاش هم این است که در آنجا آمده " آنچنان که در تحریرالوسیله گفتهایم… " او حتی این را هم حذف نکرده! پس کسی که به سطح مرجعیت برسد، آیتاللهالعظمی است. اینها همه میزان خودش را دارد. امام در این القاب
بسیار دقیق بود. مقام معظم رهبری در القاب بسیار دقیق هستند، اما اینکه ساماندهی و بخشنامه شده، بهگونهای که همه نهادهای رسمی بشناسند، این طور نیست. این حرف درستی است که باید یک چهارچوب مشخص شود. در این آشفته بازار هم بعضیها سوءاستفاده میکنند. آقایی از دنیا رفته و در زمان حیاتش به او حجتالاسلام هم نمیگفتند، حالا بچههایش برمیدارند و اعلامیه فوت میزنند و مینویسند ارتحال جانگداز آیتاللهالعظمی! این را نمیشود کاری کرد. علیهذا در حوزه عنوان خاص وجود دارند. در حوزه نمیگوییم لیسانس، میگوییم پایه ۱۱. نمیگوییم فوقلیسانس میگوییم سطح ۳.
نمیگوییم دکترا، میگوییم سطح ۴، پس ما برای خودمان عناوین خاص خودمان را داریم.
* گاهی میبینیم شبکه ۱ به کسی میگوید حجتالاسلام، شبکه ۲ حجتالاسلام والمسلمین و شبکه ۳ آیتالله. این را منباب مثال عرض کردم. پس به گفته شما این تشتت ناشی از عدم صدور بخشنامه است.
بله، متأسفانه این عناوین استاندارد نشدهاند. البته چون استاندار نشده، توجیهی برای این نیست که هر کسی هرچه خواست بگوید. حتماً در صدا و سیما این دقت را دارند، منتهی بعضی از موارد از دست در میرود.
* یکی از شئونی که امام در فرآیند انقلاب برای حوزه قائل بودند، پاسداری از انقلاب بود. در سفر سال گذشته مقام معظم رهبری به قم هم ایشان تأکید ویژهای روی این موضوع داشتند. ایشان دو تا شأن را مورد توجه قرار دادند. شأن اول تولید علوم اسلامی بود و شأن دوم ورود در عرصههای سیاسی، جمعبندی جنابعالی از فضای سیاسی کشور چگونه است؟ متأسفانه اینگونه تلقی میشود که آن وحدتی که از سال ۸۹ مورد نظر جامعه مدرسین بوده، محقق نشده و گویا با تشتتی روبرو هستیم. این را چگونه ارزیابی میکنید؟
حضرتعالی اشاره داشتید که آقا بر دو بعد تکیه داشتند: یکی تولید علم و دیگری مسائل سیاسی. محورهای فرمایشهای آقا حدود ۶۰ عنوان است که ما به دلیل اجابت دستور ایشان، اینها را جمعبندی کردیم، ولی روی تولید علم عنایت داشتند. بحمدالله در این زمینه حوزه سخت در تلاش است، هم در عرصه تألیف، هم در عرصه تدریس، در عرصههای فقهی، اصولی، فلسفه سیاسی، مشخصاً در مجلات فقهی که در حوزه منتشر میشود، مباحثجدیدی مطرح میشوند، پژوهشهای اصولی نشریهای است که در حوزه منتشر میشود. با تأکید مقام معظم رهبری احساس میشود که بحمدالله آن تحول بایسته در عرصههای علمی شکل گرفته و این
پایاننامهها هم خودشان مشوقی در این عرصه هستند.
مرحله دوم مسئله سیاسی است. خدمتی که امام به حوزهها کرد، این بود که تز جدایی دین از سیاست را شکست. واقعیت انکارناپذیر این است که تا قبل از ورود امام در این عرصه، در حوزههای ما اگر آخوند سیاسی نگوییم ضدارزش بود، ارزش هم حساب نمیشد، ولی امام بحمدالله با ورود در این میدان که دین ما عین سیاست ماست، این مسئله را جا انداخت. در میان علمای پیشین، ببینید امام چه تأکیدی بر مرحوم مدرس دارد. مدرس نماینده مجلس شد و با حفظ اصالت آخوندی، وارد سیاست شد و در مقابل رژیم حاکم موضع گرفت. بعد هم امام دستور داد برای ایشان در کاشمر مقبره بسازند. قبلاً یک قبر معمولی بود. الان مقبره
مرحوم مدرس در کاشمر چشم و چراغ است. چرا امام این همه از مرحوم مدرس تجلیل میکرد؟ میخواست نمونه عینی عینیت دین با سیاست را نشان بدهد. به نظر من حوزههای علمیه باید بر این تلاش امام مراقبت کنند و نگذارند خدای ناکرده کسانی مرموزانه دو باره تز رضاخانی جدایی دین از سیاست را تکرار کنند. الحمدلله در حوزه این بینش شکل نگرفته، لکن ضد انقلاب، بخصوص ضد انقلاب فراری، سخت در این حوزه میدمد که چنین وانمود کند که حوزه دین یک حوزه است و حوزه سیاست حوزه دیگری است و میخواهند در ذهن مردم جا بیندازند که آخوند خوب آخوندی است که کاری به سیاست نداشته باشد. مقام معظم رهبری در اولین
جلسهای که در قم داشتند، بحثحکومت آخوندی و آخوند حکومتی را مطرح کردند و این مطلب مهمی بود. قبل از انقلاب آخوند حکومتی لکه ننگ بود. حکومت، حکومت طاغوت بود. بعضیها با مشوش جلوه دادن چهره نظام میخواهند روحانیت حامی نظام اسلامی را به همان شکل جلوه بدهند، یعنی همان منفور بودن آخوند حکومتی زمان طاغوت را بر آخوند حکومتی حالا که از حکومت دینی حمایت میکند، تطبیق کنند. ضد انقلاب دارد به این شکل عمل میکند و گاه وقتی میخواهند یک چهره را معرفی کنند، چهرهای را معرفی میکنند که بریده از سیاست است. اینها بار منفی خودش را دارد و باید ما حوزویان بدانیم انقلاب ما دین را
زنده کرد، مکتب را زنده کرد، حوزه را زنده کرد. این گستردگی که امروز در حوزههای کشور هست، هرگز در زمان طاغوت نبود. با یک انسجام و برنامهریزی منظم. انقلاب و نظام اسلامی به گردن ما حق دارند.
* حضرت امام بحثی تحت عنوان «کشف حقیقت تفقّه» را مطرح کردند. بعد فرمودند: «حکومت، فلسفه عملی فقه است». حکومت، فلسفه عملی توحید است. و بعد فرمودند فقه در تمام زوایای زندگی بشری حضور دارد و پاسخگوی تمام مسائل اجتماعی، سیاسی، نظامی و فرهنگی است. طبق فرمایش حضرت امام، این وظیفه بر عهده حوزه گذاشته شده که باید این سخن امام را کاربردی کند، یعنی «کشف حقیقت تفقّه» کند. حوزه در این باره چه کرده و در چه مرحلهای است و تا کجا پیش رفته است؟
امام فقه را بهدرستی تبیین کردند و این تعبیر زیبایی است که فقه، فلسفه عملی توحید است؛ یعنی توحید در اعتقاد، اگر به فقه وصل شد، میشود توحید عملی در صحنه. امام باورشان را در باره فقه در آغاز کتاب «ولایتفقیه» یا «حکومت اسلامی» بهصراحت فرمودند که چهار کتاب ما، کتابهای عبادی است: طهارت، صلوة، صوم و حج. باقی کتابها کتاب زندگی است.
آن گونه که به نظر میرسد، امام بر این باورند که جدایی دین از سیاست، کار دشمنان جامعه است. بر این اساس، نگاه امام به فقه، نگاه برنامه زندگی است. در یک جا امام میفرمایند: «فقه، تئوری زندگی از ولادت تا وفات است». البته این نگاه مبنای قرآنی و روایی دارد: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یِهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» قرآن انسانها را به بهترین راه هدایت میکند. این اطلاق دارد، یعنی در همه عرصهها میتوانید از قرآن الهام بگیرید. البته اینکه میگوییم در همه عرصهها، یعنی در استراتژی و راهبرد میتوان از آن بهره برد. مثالی میزنم. قرآن میگوید، شما باید از نظر توان
نظامی تا آنجا که میتوانید توانمند شوید، اما راهبرد چیست؟ تجاوز است؟ هرگز! راهبرد «تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّکُمْ» است. بایستی اقتدار نظامی در مسیر بازدارندگی باشد. این استراتژی و راهبرد است. قرآن نمیگوید با کدام کشور رابطه داشته باشید، با چین رابطه داشته باشید یا نداشته باشید؛ با روسیه رابطه داشته باشید یا نداشته باشید، این شأن قرآن نیست، اما قرآن میگوید: «وَ لَن یَجْعَلَ اللّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً»، نباید کافران هیچ سلطهای بر مؤمنان داشته باشند، یعنی روابط باید روابط منصفانه و متعادل باشد، روابط دوسویه
باشد، اما سلطه هرگز! این یک راهبرد است. مثال فراوان است و به همین دو مثال اکتفا میکنم.
و اما در روایات؛ در اصول کافی بابی هست تحت عنوان «ما من شیءٍ الا و فیه کتابٌ او سنةٌ». چندین روایت بیان کرده که هر آنچه بخواهید در کتاب و سنت هست. امام با این مبانی معتقدند فقه، تئوری زندگی از ولادت تا وفات است و برنامه عرضه میکند. سئوال شما این است که حوزه در این باره چه کرده است؟ اولاً کتابهایی که در حوزه، قبل از انقلاب بهکلی متروک بود و خوانده نمیشد، چون مبتلا به نبود؛ پس از انقلاب، نهتنها این کتابها مطرح شدند، بلکه تحلیلی هم مطرح شدند. میتوانم بگویم تقریباً عده کثیری از اساتید بزرگ درس خارج، کتابهای قضا، حدود و دیات را تدریس کردند. اینها کتابهایی
بودند که به استناد اینکه اینها مبتلا به نیستند و اجرا نمیشوند، تدریسشان در قبل از انقلاب بازارِ گرمی نداشت.
ثانیاً در باره مسائل روز مؤسسات فراوانی در قم هستند و در عرصه مسائل اقتصادی و فرهنگی کار تخصصی میکنند. در این زمینه، هم مجلات تخصصی داریم، هم کتابهای فنی، لکن سخن این است که ما از فقیه چه میخواهیم؟ فقه، کلیشهای نیست و نمیشود به فقیه بگوییم به آن برس که من رسیدهام. نمیشود به فقیه بگوییم آنگونه استنباط کن که نتیجه و خروجیاش آنی باشد که من میخواهم. این معقول نیست.
فقه و اجتهاد آزاد است. گاه ممکن است به آنچه درخواست میشود، برسند و گاه ممکن است نرسند؛ بنابراین حوزه در این زمینهها کار کرده و به فضل خداوند، در این عرصه، تحولی رخ داده است که حوزه وارد مسائل مورد نیاز شود. البته طرح مسائل مستحدثه حتی قبل از انقلاب هم مطرح بود، اما با انقلاب بزرگ اسلامی ما مسائل مستحدثه فراوان شدند و در این عرصه، کار هم میشود، اما امسال بهخصوص مقام معظم رهبری از حوزه درخواست کردند که وارد مسائل مبتلا به فقهی سیاسی شوند. از حوزههای علمیه انتظار بیشتری هست. انتظار میرود حوزههای علمیه در این عرصه، فعالتر وارد شوند و این سیره سلف صالح
ماست.
فقهای گذشته ما هر گاه کمترین قدرتی پیدا میکردند، بهخصوص به مسائل فقهی حکومت میپرداختند. فقهایی که در عصر صفویه بودند، بسیاری از کتابهای فقهی در مسائل سیاسی را در آن عصر نوشتند. خراجیات، کتابهایی که مربوط به خراج و مالیات است، در عصر آنها نوشته شدهاند. ما حوزویان باید تشکیل جمهوری اسلامی را یک موهبت الهی بدانیم و در این مسیر آنچه را که مایه رشد و شکوفایی نظام است، انجام بدهیم؛ از جمله پرداختن به مسائل مبتلا به فقهی است که حکومت به آن نیازمند است، باید در این باره بحثو حاصل بحثشان را هر چه که هست، عرضه کنند.
۱۹۴۲ _ p۱. jpg* همان طور که شما فرمودید ما باید نعمت انقلاب را قدر بدانیم. حضرت امام در پیام معروفشان که به «منشور روحانیت» معروف شد، به این نکته اشاره داشتند که همۀ توطئه جهانخواران علیه ما این است که بگویند اسلام جوابگوی جامعه نیست. ایشان در همان پیام تأکید میکنند که: «حکومت در نظر مجتهد واقعی، فلسفه عملی تمامی فقه در تمامی زوایای زندگی بشر است». مطالبی که فرمودید درست است و واقعاً حوزه ما بعد از انقلاب کاملاً در این جهت حرکت کرده است، اما با وجود این، حضرت امام دو نکته را میبینند: یکی داخلی است که از نظر مجتهد واقعی، حکومت، فلسفه عملی تمام فقه در تمام زوایای
زندگی است و دوم اینکه دشمن تلاش میکند اجازه ندهد ما نشان بدهیم اسلام، جوابگوی تمام مسائل جامعه است. یعنی ما باید از دو طرف کار کنیم. به نظر میرسد ما در این جهت، کند حرکت میکنیم. درحالی که اتقان فقه جواهری هم سر جایش باشد، چگونه سرعتمان بیشتر کنیم؟
سرعت این حرکت، همان تحولی است که مقام معظم رهبری طی چند سفر مبارکشان به قم، بهخصوص در سفر اخیر فرمودند. مجموعه رهنمودهای ایشان کمککننده است تا چنین حوزهای که مورد نظر امام راحل و عظیمالشأن هست، شکل بگیرد، اما در اینکه دشمنان دارند تلاش میکنند، نباید شک کرد. آنها گاه مسائلی را که در حوزه ما به صورت علنی مطرح نیستند، تحلیل میکنند و در باره آنها جلسه میگذارند. ما باید توجه داشته باشیم که بدخواهان نظام از نواحی مختلف عمل میکنند. آنهایی که توانش را دارند، در عرصه سیاسی ذرهبین هستند؛ آنهایی که توانش را دارند در عرصه اقتصادی ذرهبین هستند. حوزه
علمیه نباید بگذارد دشمن در عرصه فرهنگی، به نظام اسلامی ضربه بزند. این با باوری که امام نسبت به فقه و نگاهی که به مسائل اسلامی داشتند، ممکن هست. بینش امام در باره مسائل فقهی و مسائل جهانی، زنده و تحولآفرین بود و من بر این باورم بحمدالله مقام معظم رهبری هم عیناً همین راه را دنبال میکنند.
* مقام معظم رهبری در سالهای ۷۹ تا ۸۵ و در سال ۹۰ بحثی را عنوان کردند که برای تحقق اهداف اسلامی باید فرآیندی طی شود. ایشان فرمودند این فرآیند پنج مرحله دارد. ۱) انقلاب اسلامی، ۲) نظام اسلامی که ما این دو ایستگاه و مرحله را طی کردهایم، ۳) دولت اسلامی که در این مرحله هستیم، ۴) کشور و جامعه اسلامی و در نهایت ۵) بینالملل و تمدن اسلامی. ایشان تأکید فراوانی دارند که ما در مرحله سوم هستیم.
جای تعجب و تاسف است که با توجه به تأکید مقام معظم رهبری، هیچ اهتمام جدی از سوی اندیشمندان، صدا و سیما، رسانهها، نمازجمعه و دولت در این باره به چشم نمی خورد ایشان تأکید میکنند ما باید به این سمت برویم و نیازش فهم کارساز از دولت و تحول روحی در مسئولان نظام است. نیاز است که مسئولین نظام و کارگزاران بر الگوی مبتنی بر امیرالمؤمنین(ع) زندگی کنند. در واقع ایشان دارند نظامی را برای ما ترسیم میکنند و باید به این سمت برویم، اما اینکه بیایند تشریح کنند و به قول امروزیها به راهبرد و برنامههای کاربردی تبدیل کنند، متأسفانه در دولت نمیبینیم و در جاهای دیگر هم کمتر
دیدهایم که روی این مسائل کار جدی شود.
مظلومیتی را که امام داشتند، در برخی موارد در مقام معظم رهبری هم میبینیم. این بخشی از رهنمودهای مقام معظم رهبری است که زمین مانده و آن چنان که باید بدان پرداخته نشده است. بخشهای دیگر هم هست، ولی من بر این باورم که مرحله سوم متوقف نمانده است و مقام معظم رهبری دارند به صورت عملی پی میگیرند، بهخصوص در عرصه بینالملل مسئله بیداری اسلامی را دست کم نگیرید. بحمدالله تفکر بینالملل اسلامی شکل گرفته است و کیست که نداند تنها کشوری که در عرصه بیداری اسلامی، با هدایت و ارشادهای مقام معظم رهبری وارد صحنه شد و در حقیقت تلاش میکند که بیداری اسلامی در جهت خودش هدایت
شود، ایران اسلامی است؟
چرا این واقعیت را انکار کنیم که دنیای استکبار تمام تلاشش این است که بیداری اسلامی به نتیجه نرسد و در هر مرحلهای که میتواند متوقفش کند؟ چرا ما در مقابل تحرک دنیای استکبار آرام و ساکت باشیم و برنامهریزی نداشته باشیم؟ خدا را شاکرم بر این بینش مقام معظم رهبری و تدبیر ایشان که کنفرانس بیداری اسلامی را تشکیل دادند و بیانات بسیار جامع و دقیقی را در این کنفرانس عرضه کردند. همچنان که مقام معظم رهبری در خطبه دوم جمعه ۱۴ بهمن ۹۰ در این عرصه وارد شدند. من اعتقاد ندارم که ما در مرحلهای در جا زده باشیم، بلکه بر این باورم که حرکتمان کند و تند داشته است، ولی چشم بیدار امت
و مقام معظم رهبری، راهبردهای اصلی را مراقبت میکنند که متوقف نشود.
لکن فرمایش درستی در بیانات شما بود که باید کار فرهنگی بشود و جامعه حالت انتظار پیدا کند. هر وقت هر موضوعی گفتمان جامعه شد، آن باور به منصه ظهور میرسد. قرآن میگوید: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»، ما انبیا را فرستادیم و کتاب و میزان را هم همراهشان کردیم تا خود مردم قائل به قسط شوند. «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» با «لِیُقِیمُ النَّاسَ بِالْقِسْطِ» فرق دارد. «لِیَقُومَ النَّاسُ» یعنی گفتمان عدالت گفتمان رایج شود و این یکی از رسالتهای انبیا بوده است. چرا؟
البته فرق قسط و عدل این است که قسط عدالت اجتماعی در عرصههای اقتصادی، اجتماعی و… است، درحالی که عدل معنای عام است. وقتی گفتمان عدالت در جامعه جان گرفت، مقدمه شکلگیری عدالت است. سخن این است که باید گفتمان امام راحل و گفتمان مقام معظم رهبری در حوزهها، دانشگاهها و مجامع فرهنگی به عنوان گفتمان انقلاب مطرح شود.
و اما در باره مسائل سیاسی روز که حضرتعالی روی آنها تکیه فرمودید. تقاضایی که در اینجا از دوستان خودی دارم این است که اختلاف سلیقه طبیعی است، منتهی اختلاف سلیقه را به تفرقه نکشانند. دایره اصولگرایی را تنگ نگیریم. تنگ گرفتن دایره اصولگرایی ضد خط مقام معظم رهبری است. آقا بارها به صراحت سخن از سعه صدر داشتند. هیچ مشکلی نیست که دو سلیقه باشد، ولی دو سلیقهای که در هدف یکی باشند. نگذاریم هدف دو تا بشود. آقا که فرمود جذب حداکثری، شعار که نبود، دستور بود. از ما خواستند جذب حداکثری داشته باشیم، البته در چهارچوب، هیچکس نمیگوید چهارچوبها را بشکنید تا جذب حداکثری
داشته باشید. انتظار از همه گروههای اصولگرا این است که رشدشان را با این نشان بدهند که میشود اختلاف سلیقه داشت، میشود رقابت کرد، میشود رقابت جدی کرد و در اصول با همدیگر برادر بود. باید کاری کرد رقابت، رقابتی جدی باشد، منتهی رقابت اخلاقی. یعنی خوبی خودشان را بگویند و توانمندی خودشان را بیان کنند و به مردم بگویند ما اینچنینیم.
در اینجا باید اشاره کرد که کسانی که فکر میکنند خطر از سر انقلاب گذشته و میتوان راحت و آسوده بود، سخت در اشتباهند. «مَنْ نَامَ لَمْ یُنَمْ عَنْه»، کسی که بخوابد و فکر نکند که دشمن خوابیده است، قطعاً دشمن برنامه دارد و نباید خوشخیال بود. دوستان اصولگرا سست و شل نشوند و کار را خاتمهیافته تلقی نکنند. عین دورههای اول که با نشاط در صحنه بودند، در صحنه باشند.
* در روزهای پایانی سال هستیم و بد نیست با نقل خاطره ای از امام راحل یاد ایشان را گرامی بداریم. اگر خاطراتی از امام و رهبری مد نظرتان هست سپاسگذار میشویم.
۲۰ خرداد ۶۰، روز شهادت شهید آیتالله سعیدی، امام(ره) عقد ما را با دختر شهید سعیدی خواندند و از شهید سعیدی تجلیل کردند. دقیقاً همان روزهایی بود که بنیصدر را از فرماندهی کل قوا عزل کرده بودند و قصه عدم صلاحیتش مطرح بود، بعد هم عدم کفایتش.
امام معمولاً وکیل دختر میشدند و شخص دیگر وکیل پسر میشد. آقا بسیار ساده گفتند و یادم هست که گفتند: «اَنْکَحْتُ مُوَکِّلَتِی لِ «این آقا» عَلَی الْمَهْرِ الْمُعَیَّنِ الْمَعْلُوم…»
* «لِ این آقا» که نگفتند؟
به من اشاره کردند، اسم نگفتند.
گفتند: «لِ این آقا». بعد هم گفتند: «انشاءالله مبارک باشد». بعد رو کردند به زوجه، گفتند: «انشاءالله با هم بسازید» و رو به زوج کردند و گفتند: «انشاءالله با هم بسازید». یک کلمه بود، ولی انصافاً سازگاری روح زندگی است که امام به آن سفارش کردند. خاطره عقد ما خاطرهای است که از یادم نمیرود. بعد هم امضا کردند و مثل همه کسانی که شرفیاب حضورشان میشدند قرآنی را هدیه دادند.
و اما مقام معظم رهبری، در محضر آقا نشسته بودیم. آقا فرمودند: «بعید نیست اگر کسی تمام زندگیش از طریق هدایا میگذرد، بگوییم باید خمس بدهد». آقایی آنجا نشسته بود و پرسید: «مگر میشود همه زندگیش از هدیه بگذرد؟» آقا فرمود: «میشود». دو باره گفت: «نمیشود آقا! چطور؟ کیست که اینقدر هدیه بگیرد؟» باز آقا لبخند زدند. من میدانستم زندگی خود آقا از هدایا میگذرد. آقا از سهم امام یک ریال مصرف نمیکنند، از بودجههای دولتی هم استفاده نمیکنند. مثل امام زندگیشان از طریق هدایایی میگذرد که نذر میکنند. مواردی را خود من شاهد بودم که کسی نذر کرده بود که اگر مشکلم حل شود، این
مبلغ را تقدیم آقا میکنم و حل شده بود. بنده واسطه بودم که این مبلغ را به مقام معظم رهبری تقدیم کنم. زندگیشان اینچنین میگذرد و واقعاً گاهی وقتها مقروض میشوند و قرض میکنند تا هدیه دیگری برسد. مقام معظم رهبری در سادهزیستی حتی پیش دشمنان ضربالمثل هستند. حتی آنهایی که آقا را قبول ندارند، سخت بر این باورند که در بین روحانیون کشور، اگر بخواهند کسی را به عنوان ضربالمثل برای سادهزیستی و احتیاط در بیتالمال مثال بزنند، آقا هستند. یکی از نمایندگان ولیفقیه در یکی از نهادها گفت، به آقا گفتم: «ما که نماینده شما هستیم، مجازیم چقدر از بیتالمال استفاده کنیم؟»
آقا فرمودند: «در حد ناچیز اشکال ندارد، مثلاً با خودکار بیتالمال میخواهید یک سطر بنویسید. اشکالی ندارد، گرچه من این مقدار هم استفاده نمیکنم».
شاكر خداوند هستيم بر نعمت رهبري اينچنين.