تبلیغات
کد خبر: ۱۰۳۸۰

علی نامه اثری ارجمند درحوزه زبان فارسی و تحولات اجتماعی

این اثر در مناقب امام علی بن ابیطالب علیه السلام است و عمدتا به حوادثدو جنگ جمل و صفین می پردازد و از دلاوری های علی امیرالمومنین و فرزندانش امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، حضرت عباس(ع)، جناب محمدحنفیه و یاران آن حضرت سخن می گوید.

به گزارش سرویس فرهنگ وهنر افکار نیوز: دکتر مسجدجامعی ، از توفیقات من در سال های اخیر این بود که در زمان مسئولیتم در مرکز پژوهشی میراث مکتوب امکان چاپ و نشر اثری ارزشمند به نام علی نامه فراهم آمد.

«علی نامه» کتابی است از شیعه ای امامی و سراینده ای گمنام، با تخلص ربیع که در ۴۲۰ ق. که چهار تا ۹ سال پس از مرگ فردوسی است زاده شد. او در ۴۸۲ق. که ۶۲ سال داشت یک مثنوی که در حدود ۱۲ هزار بیت است به نام علی نامه به نظم درآورد.

این اثر در مناقب امام علی بن ابیطالب علیه السلام است و عمدتا به حوادثدو جنگ جمل و صفین می پردازد و از دلاوری های علی امیرالمومنین و فرزندانش امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، حضرت عباس(ع)، جناب محمدحنفیه و یاران آن حضرت سخن می گوید.

سراینده در ابیات پایانی کتاب وعده می دهدکه: سخن گویم از نهروان زین سپس / اگر ماندم زنده ای دون نفس
اما گویا به سرودن چنین اثری توفیق نمی یابد و اگر یافته تا امروز ناپیدا مانده است، سراینده در اوج قدرت سلجوقیان بزرگ یعنی در دوره فرمانروایی طغرل بیک، آلب ارسلان و جلال الدین ملک شاه به سر می برده و از مردم خراسان و احتمالا ناحیه بیهق بوده که از دیرباز به داشتن گرایش های شیعی شهرت داشتند. در این دوره یکی از راه های تبلیغ شیعه برای نشر عقاید خود استفاده از مناقبیان یا مناقب خوانان بود که در کوی و برزن از فضایل علی امیرالمومنین و فرزندش یاد و ستایش می کردند. مناقبیان از دوره آل بویه در ایران پیدا شده بودند، مدتها پنهانی تعداد مناقبیان در این زمان بیشتر شده بود.

داستان های مناقبیان براساس رویدادهای تاریخی بود؛ اما دربرخی موارد عنصر خیال غالب می شدوشکل افسانه می یافت؛ مانند داستان برگرداندن عایشه همسر پیامبر(ص) به مدینه پس از جنگ جمل. این گونه آثار که بعدها حماسه دینی نامیده می شدند در دوره های ایلخانان مغول، تیموری و صفویه رونق بیشتری یافتند؛ اما از آنها چیز زیادی نمانده و از این حیث، پیدا شدن علی نامه بسیار مغتنم است.

علی نامه بر وزن شاهنامه فردوسی سروده شده و به نظر می رسد تقلیدی رقابت گونه از شاهنامه است؛ اما تلاش داشته اذهان را از شاهنامه دور کند و تنها از دلاوری های علی(ع) سخن گوید. علی نامه ویژگی های برجسته و امتیازات فراوانی دارد که برخی از آنها را برمی شمارد: یکی اینکه حضور گسترده شاهنامه در میان مردم، نشانگر آن است که شاهنامه به رغم طی ۵۰،۶۰ سالی که از تالیف آن گذشته بود، آن هم در هزار سال پیش تا چه اندازه در ژرفای جامعه نفوذ داشت که کسانی همانند ربیع مناقبی برای برانگیختن احساسات دینی مردم از همان شیوه ای بهره گرفته اند که فردوسی در برانگیختن احساسات ملی.

در واقع علی نامه از نظر سبک و روش کار، تقلیدی از شاهنامه است؛ هرچند با آن فاصله ها دارد. دیگر اینکه علی نامه تنها اثری است که از مناقبنامه های دوره سلجوقی تاکنون به دست آمده است و به ویژه برای روشن ساختن تاریخ اجتماعی ایران در آن دوره اهمیت دارد؛ زیرا مناقب خوانی از یک سو همچون رسانه های جمعی امروز عمل می کرده واز سوی دیگر بازتاب افکار عمومی و کشاکش های اجتماعی بوده است. ویژگی دیگر علی نامه آن است که سابقه سرودن حماسه دینی را نزدیک به چهار قرن به عقب برده است در حالیکه تاپیش از آن «خاوران نامه» ابن حسام خوسفی بعنوان نخستین اثر حماسی دینی تلقی می شد.

علی نامه ارزش زبان شناسی فراوانی دارد؛ هرچند زبان آن عموما پخته نیست و از نمونه های فاخر و نفیس زبان فارسی به شمار نمی رود، اما واژه ها و اصطلاحاتی در آن به کار رفته که پاره ای از آنها رادرجایی دیگر نمی توان یافت و ازاین حیثبه غنای زبان فارسی می افزاید. علی نامه زمینه پیدایش و گسترش جریان تاثیرگذار نقالان، قصه خوانان و به ویژه تعزیه خوانانی است که برای عامه مردم و برانگیختن احساسات آن، نوشته یا بیان می شده است و راه یافتن به زبان توده مردم به مثابه بخش غیررسمی زبان مخاطب عام اهمیت بسیار دارد و به ویژه از این حیث، علی نامه اثری ارجمند در حوزه زبان فارسی و تحولات اجتماعی است.

علی نامه از ارزش تاریخی نیز برخوردار است، مثلا این اثر از نخستین آثاری است که اصطلاح مازندران را برای نامیدن جایی به کار برده که امروز نیز به همین نام خوانده می شود، نه مازندران شاهنامه که نگاهی بین تاریخ و افسانه واسطوره است. در پایان از همکاران ارجمندم سپاسگذارم که در سال گذشته توانستند نسخه برگردان این اثر را به قطع اصل نسخه در ۶۰۰ صفحه به انضمام فهرست های آیات، احادیث، اخبار، نام کسان، نام جای ها و وقایع، کتابها، گروه ها و قبایل با تجدید چاپ مقاله استاد دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی و مقاله ای از دکتر محمود امیدسالار در مقدمه اثر ارائه کنند.

این اثر دارای خطاهای فراوان نگارشی و املایی است که امیدوارم هرچه سریع تر نسخه حروفچینی و تصحیح شده آن برای بهره برداری بیشتر در اختیار عموم قرار گیرد.

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات