ماراتن با مانع!
افکار: اگر فیلمتان پروانه نمایش گرفته و نمایش آن هم بهصلاح تشخیص داده شده و پوستر و تراکت و بیلبوردهایش هم – احتمالا - در همهی شهر دیدهشده و فیلم روی پرده رفته است، بااینحال ممکن است به دلایلی فیلم تا پایان زمان نمایش روی پرده باقی نماند.
ماجرا از همان زمانی که داستان در ذهن فیلمنامهنویس(یا گاهی کارگردان) شکل میگیرد، شروع میشود. ذهن خود نویسنده یا کارگردان شاخوبرگهایی را که در آنها احتمال خطر میبیند میزند تا در هنگام مکتوبشدن طرح اولیه کمترین «ممیزی از سوی دیگران» گریبان قصهشان را بگیرد. البته ممیز اصلی در این مرحله تهیهکننده یا سرمایهگذار است. قصه خوانده میشود و با توجه به شرایط اقتصادی، سیاسی یا اجتماعی تصمیم گرفته میشود که کار روی این طرح ممکن و بهصرفه هست یا نه. گاهی وقتها هم اصلاً خود قصه جوری است که مشخص است در شرایط فعلی کار روی آن امکانپذیر نیست.
مثال: خیل فیلمهایی که پس از نیمهی دههی ۷۰ امکان ساخت پیدا کردند در این دسته میگنجند. فیلمنامههایی که میدانستیم مدتهاست مهیای تولید هستند اما شرایط مساعد ساختهشدنشان نبود. مثال واضحتر دو زن تهمینه میلانی که فیلمنامهاش چندین سال قبل از تولید نوشته شده بود و در سال?? جلوی دوربین رفت.
خان دوم: پروانهی ساخت
اگر کارگردان خوششانس باشد و قصهاش را تهیهکننده بپسندد و سرمایهگذار یافت شود، تازه اولین مرحلهی رسمی ممیزی از راه میرسد. تا نیمهی دههی ۷۰ رسم نانوشتهای در سینمای ایران وجود داشت به نام «خرید جلد فیلمنامه». در دورانی که فیلمنامهها برای گرفتن پروانهی ساخت باید تأیید میشدند، فیلمنامهنویس فیلمنامهاش را به ارشاد میبرد و آن را تصویب میکرد. چنین بود که تهیهکننده آن فیلمنامه را برای گرفتن پروانهی ساخت قصهی خودش میخرید و به ارشاد چنین وانمود میکرد که آن فیلمنامهی تصویبشده را میسازد؛ و خب، بعد قصهی خودش را میساخت. سیفالله
داد این قانون را برداشت اما مسئله خیلی حل نشده است. حالا باید یک خلاصهی حداقل دهصفحهای از فیلمنامه که داستان را شفاف و روشن توضیح دهد به ارشاد ارائه شود تا پروانهی ساخت صادر یا در واقع صلاحیت ساخت فیلم تأیید شود. در مورد برخی که پیشتر مشکلساز بودهاند، این قانون شامل فیلمنامهی کامل و دیالوگدار هم میشود و برخی هم البته، با یک طرح چندخطی پروانهی ساخت میگیرند. امر مرسوم در حال حاضر آن ده صفحه است.
مثال: تقریباً همهی کارگردانان و تهیهکنندگان سینمای ایران قصههایی دارند که به آنها پروانهی ساخت ندادهاند. معروفترین مثال اما شاید ندادن پروانهی ساخت به محسن مخملباف برای فیلمنامهی فراموشی بود که سبب شد او ابتدا فیلمنامه را در یکی از روزنامهها چاپ و سپس برای همیشه از ایران مهاجرت کند.
خان سوم: روزهای پیشتولید
پروانهی ساخت که صادر میشود، اگر بودجه هماهنگ باشد و فصل هم به زمان فیلمبرداری بخورد، پیشتولید آغاز میشود که شامل انتخاب عوامل، دیدن و انتخاب لوکیشنها و برنامهریزی تولید است. در این مرحله اگر تهیهکننده بفهمد کارگردان چیزهایی فراتر از آنچه گفته بوده میخواهد، یا کارگردان متوجه شود تهیهکننده قدرت پشتیبانی از پروژه را ندارد، و یا ارشاد به این نتیجه برسد که صدور پروانهی ساخت اشتباه بوده - چون چیزهایی از گروه به بیرون درز میکند که ربطی به قرارهای گذاشتهشده ندارد - ممکن است فیلمبرداری متوقف شود یا اصلا آغاز
نشود.
مثال: اگر آن چند روز فیلمبرداری از ابر و باد و مه و خورشید را در جنوب کشور محاسبه نکنید، زنگی و رومی ناصر تقوایی میتواند مثال خوبی برای این بخش باشد. نمونهی متأخر هم اگر میخواهید، تازهترین کار کمال تبریزی که هرچه هم سعی شد جوانب احتیاط سنجیده شود، باز پیش از کلیدخوردن متوقف شد.
خان چهارم: زمان تولید
گاهی فیلمبرداری در میانهی کار متوقف میشود. ممیز میتواند داخلی باشد(خود تهیهکننده)، میتواند هم خارجی باشد(ادارهی نظارت).
مثال: چای تلخ ساختهی ناصر تقوایی تا نیمه فیلمبرداری شد اما به خواست تهیهکننده فیلمبرداری کار را متوقف کردند. در تمام این چندسال گفته میشد که مشکل، طولانیشدن زمان فیلمبرداری و تمامشدن بودجه بوده؛ اما سال قبل سرانجام سعید حاجیمیری بهطور واضح دلیل توقف کار را راضینبودنش از آنچه تا آن لحظه فیلمبرداری شده بود اعلام کرد. حاجیمیری گفت فیلم تقوایی قرار بود حماسهای دربارهی جنگ باشد اما به یک فیلم ضدجنگ تبدیل شده بود و برای همین جلوی باقی فیلمبرداری را گرفته تا پول بیشتری برای پروژهای که از آن راضی نیست هدر نرود. مثال دوم هم که از همین روزهاست.
ادارهی نظارت برای مدتی - هرچند کوتاه - پروانهی ساخت یک فیلم در حال ساخت را لغو کرد چون تهیهکننده و کارگردانش در جایی حرفهایی بر زبان آورده بود که نباید میآورد.
خان پنجم: پروانهی نمایش
چیزی حدود یک سال از مرحلهی شکلگیری ایده تا رسیدن به محصول نهایی برای یک اثر سینمایی استاندارد زمان لازم است، پس از آن برای نمایش فیلم شورای نمایش باید برای فیلم پروانه نمایش صادر کند. شورای صدور پروانهی نمایش چیزی است شبیه همان شورای صدور پروانهی ساخت. وظیفهی اصلیاش انطباق آنچیزیست که قرار بوده ساخته شود با آنچه ساخته شده؛ اما خیلی وقتها شورای پروانهی نمایش بهواسطهی وظایف قدیمیترش(همان دوران جلد فیلمنامه مثلاً) ممیزیهای تازهای بر فیلم اعمال میکند. قدیمتر شورای پروانهی نمایش از اساس با چیز نویی طرف بود. آدمها با یک فیلمنامهی
دیگر یک چیز دیگر میساختند و فیلم تازه باید اصلاحات و ممیزی میشد. در حال حاضر هم که فیلمنامهی واقعی خوانده میشود هنوز چیزهایی هست که محصول نهایی را میتواند مشکلدار کند. لفظ «توقیف» درواقع برای همین مرحله به کار میرود. اینجاست که یک اثر سینمایی برای نمایش مناسب تشخیص داده نمیشود و توقیف میشود؛ یا گرفتن پروانهی نمایشش منوط به شماری اصلاح است.
مثال: در شمارهی قبل فهرست بلندبالایی از فیلمهای توقیفی را که شماریشان هم هرگز از توقیف درنیامدهاند مشاهده کردید. شاید حالا قدیمیترین مدتزمان توقیف مربوط به فیلمهای تولیدشده در دهههای اخیر باشد. اگر خط قرمز مسعود کیمیایی طولانیترین زمان توقیف را در ایران سپری کرده باشد، همخوانی بامزهای هست میان عنوانش با موضوع بحث.
خان ششم: «فعلاً بهصلاح نیست»
این شاید جذابترین خان و نانوشتهترینشان باشد. در این سالها فیلمهایی بودهاند که تولید شدهاند، برای دریافت پروانهی نمایش ارائه شدهاند و پروانه هم گرفتهاند اما شورای صنفی نمایش حق ندارد قرارداد نمایش آنها را ثبت کند، یا اگر چنین کند، قرارداد لغو خواهد شد. این فیلمها آثاری هستند که به تهیهکنندهاش پروانهی نمایش داده میشود اما به او میگویند که «فعلاً بهصلاح نیست» فیلمش را اکران کند. این «فعلاً بهصلاح نیست» یک خان کاملاً ایرانی و مختص به خودمان است.
مثال: سنتوری داریوش مهرجویی شرایطی چنین داشت تا سرانجام بهواسطهی همان پروانهی نمایش توانست مجوز پخش ویدئویی دریافت کند. آتشکار محسن امیریوسفی هم شرایطی چنین دارد. دو سه فیلم جعفر پناهی مثل دایره و آفساید هم شرایطی چنین دارند.
خان هفتم: زمان نمایش
اگر در این مرحله هستید یعنی فیلمتان پروانه نمایش گرفته و نمایش آن هم بهصلاح تشخیص داده شده و پوستر و تراکت و بیلبوردهایش هم – احتمالا - در همهی شهر دیدهشده و فیلم روی پرده رفته است، بااینحال ممکن است به دلایلی فیلم تا پایان زمان نمایش روی پرده باقی نماند. ممکن است فیلم بدون آنکه اعتراض مشخصی شود یا کسی دلیلی را مطرح کند، از روی پرده پایین بیاید و دلیل آن هم در گفتوگوهای خودمانیتر «صلاح» عنوان شود. «فعلاً بهصلاح نیست» گاهی در زمان نمایش هم کاربرد دارد. مثال: مارمولک، ساخته کمال تبریزی.
برزخ
یك مورد دیگر هم هست. فیلمهایی هستند كه پروانهی نمایش میگیرند اما بعدتر گفته میشود كه این پروانهی نمایش، موقت - مثلاً برای نمایش در جشنوارهی فجر - بوده است. اینگونه، هم فیلم موردنظر تنور جشنواره را داغ كرده و هم بعدتر امكان نمایش ندارد. این دیگر برزخی غریب میان سد پروانهی نمایش و سد فعلاً بهصلاح نیست است و نمیتوان نام مشخصی بر آن گذاشت. این فیلمهای در برزخ، خودشان داستان دیگری دارند.